Búginde jastar jańa tehnologiiaǵa, jańa innovatsiiaǵa edáýir jaqyn. Onyń ishinde ekologiiaǵa da bei-jai qaramaityn jastar da túrli jobalar jasap júr. Sonyń biri – Gaýhartas Juraǵat.
Stýdent qyz tamaqtyń ysyrap bolyp jatqanyn kúndelikti kórgennen, obal bolady dep alǵan tárbieden tyń joba jasap shyǵardy. 2018 jyly Pavlodardaǵy Nazarbaev Ziiatkerlik mektebin bitirgen Gaýhartas búginde Qazaq-Britan Tehnikalyq ýniversitetiniń 4 kýrs stýdenti, mamandyǵy – himik-injener.
Osy jyldyń qańtar aiynda zańǵa engen ózgerister boiynsha tamaq qaldyqtaryn qoqys poligondaryna shyǵarýǵa tiym salyndy: zań bar bolǵanymen, ol zańnyń oryndalýyna yqpalyn tigizetin instrýment joq. Gaýhartastyń jobasyn sol instrýmentterdiń bireýine jatqyzýǵa bolady. Tamaq qaldyqtaryn tabiǵi tyńaitqyshta óńdeýmen bailanysty jobanyń ideiasy kúndelikti tirshilikten týyndaǵan.
«Tamaq ónimderi elimizde kóbinese durys saqtalmaidy: ol standarttardyń saqtalmaýynan, salǵyrttyqtan, tehnologiialyq jańashyldyqtardy eńgizbeýden jáne taǵy basqa kompleksti máseleler jetip artylady. Jobanyń ereksheligi, restoratorlardyń, sýpermarketter men dúkenderdiń, fermerlerdiń qoldanysqa jaramai qalǵan taǵamdyq qoqystaryn shiki zat retinde qabyldap tyńaitqyshqa ainaldyrý. Joba elimizde qaldyqsyz ári sanaly tutyný ideologiiasynyń bastalýynyń kórinisi bolsa eken deimiz», - deidi Gaýhartas.
Stýdent qyz jobany iske asyrý úshin komanda kerek bolǵandyqtan, adam izdeidi. Osylaisha ol óz oqý ornynan, dál ózi oqityn fakýltetten Malika Maratqyzy men Dýlet Aýbakirov degen óz qatarlastaryn tabady. Malika óte tiianaqty, jobanyń marketingtik salasyn óz moinyna aldy. Al Daýlet óte tez áreket etedi, onyń IT habary bar jáne óte tapqyr. Osylaisha úsh stýdent birigip, úlken jobany iske asyrýdy maqsat etedi.
«Jobanyń tiimdi tustary kóp: árine, ár kásipker úshin onyń ekonomikalyq tartymdy bolǵany mańyzdy. Joba asa kóp qarjylandyrýdy talap etpeidi, jáne de qazirgi naryqta tamaq qaldyqtaryn qabyldaityn pýnktterge suranys bar, qaita óńdeý de ziiansyz, tabiǵi jolmen iske asady (mikroorganizimder arqyly), álemdik praktikada da uqsas jobalar óz tiimdiligin dáleldep kele jatyr.
Paidasyna kelsek, dál osy ádispen alynǵan tabiǵi tyńaitqysh mineraldy tyńaitqyshtan paidaly, jáne tiimdi. Bul himiialyq tyńaitqyshtan keletin ekologiialyq máselelerdiń sheshimi bola alady:
-topyraq eroziiasy, onyń mikroorganizimdik quramynyń ózgerýiniń aldyn alady;
- sonymen qatar himiialyq qosylystardyń egin ónimi arqyly adam aǵzasyna túsýi , onyń ýlanýy siiaqty riskterdiń aldyn alady;
- sý resýrstarynyń da tyńaitqysh saldarynan lastaný faktilerin azaitpaq», - deidi joba avtory Gaýhartas Juraǵat.
Sonymen qatar bul jobanyń kásipkerlerge de kómek bolatyn potentsialy bar. Mysaly, siz eginshi retinde, jinaǵan ónimińizdi isten shyǵaryp alsańyz ol burynǵydai qyp-qyzyl shyǵyn emes – ol kelesi jylǵa kerekti tyńaitqysh. Jáne taǵy basqa artyqshylyqtary jetip artylady. Bastysy, bul tabiǵi balanstyń negizindegi joba bolǵandyqtan ár salada óz paidasyn kórsete alady.
Mine, dál osy joba keshe qazaqstandyq aqparattyq tehnologiialar salasynyń stýdentteri men mamandary klimattyq máselelerdi azaitý maqsatymen eń úzdik taza tehnologiialyq sheshim tabý úshin Almatydaǵy EU Ecohackathon baiqaýyna qatysqan 70-ke jýyq jobadan oq boiy ozyq shyǵyp, 1 oryndy ielendi.
48 saǵat ishinde hakaton qatysýshylary ózderiniń innovatsiialyq ideialary men jobalaryn innovatsiialar, tsifrlandyrý, joǵary tehnologiialar, jasy tehnologiialar, jasyl qarjy, taza tehnologiialar, 4-shi ónerkásiptik revoliýtsiia, klimattyń ózgerýi, jańa salalar, turaqty damý salalary boiynsha usyndy.
Ekohakatonǵa barlyǵy 12 joba usynyldy. Qazylar alqasy úzdik úsh topty tańdady:
Farmer toby. Joba tamaq qaldyqtaryn tabiǵi tyńaitqyshta óńdeýmen bailanysty. qatysýshylar ózderiniń ideialaryn iske asyrýdyń úsh kezeńin kórsetti: tamaq qoqystaryn jinaý, tamaq qoqystaryn tyńaitqysh pen kontsentratqa qaita óńdeý, sodan keiin tyńaitqyshty satý jáne tamaq qoqystaryn jinaý qyzmetin usyný.
Lilo toby. Bul mobildi eko qosymshasy, ol jeke tapsyrmalardy kúntizbe retinde aiaqtaýǵa kómektesedi, al Lio komandasy jeke maqsattaryńyzǵa jetken saiyn bir aǵashty otyrǵyzady. Joba jazylym boiynsha jumys isteidi, al aǵashtar qosymshadaǵy jarnama arqyly satyp alynady.
Eco menu toby. Joba mekemelerde qaǵaz mázirler men chekterdi azaitýǵa baǵyttalǵan. Ecomenu - bul restoratorlar mázirdi elektrondy formatta júktei alatyn platforma, al kelýshiler ony telefonnyń kamerasyn QR kodyna baǵyttaý arqyly kóredi.
Osy kúzde jeńimpazdar Estoniiaǵa IT jáne startap indýstriiasyndaǵy eýropalyq tájiribeni zertteý úshin tanysý saparymen barady.
«Estoniia - Eýropa men álemdegi eń tsifrlandyrylǵan elderdiń biri. Men jeńimpazdardyń Estoniianyń startaptar qaýymdastyǵymen kezdesetinine qýanyshtymyn. IT salasy ózgeristerdiń uly jolserigi, hakaton barysynda ázirlengen úzdik sheshimder iske asatynyna senemin», - dedi Estoniianyń Qazaqstandaǵy Elshisi Toomas Tirs.
Al jeńimpaz jobanyń avtory Gaýhartas Juraǵat Estoniiaǵa sol eldegi tehnologiialyq habtarmen tanysý maqsatynda baratynyn, bastysy tájiribe almasý, sol eldegi erekshelikterden múmkindikter kórý ekenin atap ótti.
Aita keteiik, is-sharany Eýropalyq Odaqtyń Qazaqstandaǵy Ókildigi Eýroodaq klimattyq diplomatiiasy jáne Eýroodaq pen Qazaqstannyń bilim, ǵylym, zertteýler jáne innovatsiialar salasyndaǵy yntymaqtastyǵy sheńberinde EU EcoHackathon Estoniianyń Qazaqstandaǵy Elshiliginiń, Halyqaralyq IT Ýniversitetiniń (Nýrjan Dýzbaev), MOST, IBC Group (Kýrmet Aýbakirov), Eco Network (Anna Gýdarzi) kompaniiasynyń, Kýrmet Áýbákirovtyń Jeke Qorynyń, Almaty qalasy ákimdiginiń jáne «Atameken» Ulttyq Kásipkerler Palatasynyń qoldaýymen ótti.
Aqbota MUSABEKQYZY
