Shavkat Mirziioev: Jarqyn bolashaqty birge quramyz

5-6 jeltoqsanda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń shaqyrýymen Ózbekstan prezidenti Shavkat Mirziioev Qazaqstanǵa keledi. Osy sapar qarsańynda «Egemen Qazaqstan» AQ prezidenti Darhan Qydyráli Ózbekstan basshysymen suhbattasqan bolatyn. Osy oraida Ult portaly suhbattyń tolyq mátinin oqyrman nazaryna usynady.

– Qurmetti Shavkat Mi­ro­monovich, bizdiń basylymǵa suhbat berýge keliskenińiz úshin alǵysymyz sheksiz.

Búginde Ózbekstan barlyq baǵyttar boiynsha keremet damý qarqynyn kórsetip otyr. Bes jyl barysynda Ózbekstan jańa saiasattyń arqasynda Ortalyq Aziianyń barlyq elimen yn­ty­maqtastyqty nyǵaita aldy. Inaý­gýratsiiada sóilegen sózińiz­de bul óńir sizdiń elińiz úshin ba­symdyq bolyp tabylaty­nyn taǵy da aittyńyz. Jańa Ózbek­stannyń damý stra­tegiiasynda Qazaqstan qandai oryn alady?

– Eń aldymen Ózbekstannyń júr­gizilip jatqan qaita qurýlar nátijesindegi qarqyndy damýyna joǵary baǵa bergenińiz úshin alǵys aitqym keledi.

Prezident retindegi qyzme­tim­niń alǵashqy kúnderinen bas­tap biz aldymyzǵa eldi jańǵyrtý jáne onyń ilgerileýine qolaily jaǵ­dailardy qalyptastyrý min­detin qoiyp otyrmyz. Osy maq­satta 2017-2021 jyldary mem­lekettik jáne qoǵamdyq qurylys júiesin jetildirý, zań ústemdigin qamtamasyz etý jáne sot-qu­qyqtyq júieni odan ári reformalaý, ekonomikany damytý jáne yryqtandyrý, áleýmettik sala, qaýipsizdikti, ultaralyq kelisim men dini tózimdilikti qamtamasyz etý, sondai-aq teńgerimdi, ózara tiimdi jáne syndarly syrtqy saiasatty júzege asyrý siiaqty bes basym baǵyt boiynsha is-qimyl strategiiasyn júzege asyrdyq.

Búgingi tańda júrgizilip jatqan aýqymdy, dáiekti jáne júieli demokratiialyq reformalar erekshe sipatqa ie boldy.

Búgin osy baǵyttyń qisyndy jalǵasy retinde biz Jańa Ózbek­stan­dy damytý strategiiasyn ázir­ledik. Ondaǵy ortalyq oryndary ultyna, tiline jáne dinine qara­mastan, árbir azamattyń zań­dy múddeleri men ál-aýqatyn qam­tamasyz etetin halyqtyq já­ne iz­gi­likti memleket qurý, erkin aza­mattyq qoǵamdy damytý, bir sózben aitqanda, «Adam­nyń ar-namysy men qadir-qa­sieti jolynda» degen basym qaǵi­datymyzdy tolyq júzege asyrý mindetterin alady. Endi biz óz is-áre­ketimizdi «adam – qoǵam – mem­leket» jańa paradigmasy aiasynda uiymdastyryp jatyrmyz.

Biz ulttyq ekonomikanyń ósý qarqy­nyn arttyrý, jeke sektordy yntalandyrý jáne onyń úlesin arttyrý arqyly ekonomikanyń qurylymynda jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimniń turaqty ósýin qamtamasyz etemiz, sondai-aq tikelei sheteldik investitsiialardy tartý arqyly 2030 jylǵa qarai Ózbekstan jan basyna shaqqandaǵy tabysy ortasha deńgeiden joǵary birqatar memlekettiń qataryna kire alady. Bul rette elimizde tynyshtyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, zańnyń ústemdigi, ádil áleýmettik saiasatty júzege asyrý, sondai-aq rýhani-bilim salasyndaǵy re­for­malardy kúsheitýdegi jumy­symyzdyń basty ólshemi «Jańa Ózbekstan – aǵartýshy qoǵam» kontseptsiiasy bolyp qala bermek.

«Is-qimyl strategiiasynan – Damý strategiiasyna» ideiasyn iske asyrý sheńberinde biz Ortalyq Aziia aimaǵynda óza­ra túsinistik pen qurmet, ta­tý kór­shilik pen strategiialyq árip­testik atmosferasyn nyǵaitý baǵytyn jalǵastyrý nietindemiz. Bul maqsattarǵa qol jetkizý eń ja­qyn kórshilerimiz – Or­ta­lyq Aziia memleketterimen ózara is-qi­mylsyz múmkin emes ekeni sózsiz.

Qazaqstan bul qatarda óte mańyzdy oryn alady, baiypty saiasi, qarjylyq, ekonomikalyq, demo­grafiialyq áleýetke ie, sonymen qatar Ortalyq Aziia memleketteri men halyqtaryn jaqyndastyrýǵa múddeli.

Osy tarihi úderisterde zama­­ny­­myzdyń iri memleket jáne saiasi qairatkeri, Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezidenti – El­basy Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń sińirgen eńbegi zor ekenin erekshe atap ótkim keledi.

Áriptesim, Qazaqstan Respýb­likasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevpen áńgi­­melerimizde jáne kelis­sóz­derimizde men árqashan óz hal­qy­nyń ǵana emes, sonymen bir­ge búkil óńirimizdiń igiligi úshin bel­sendi jáne syndarly ju­mys isteýge degen umtylysty sezine­min.

Qazaqstan Ortalyq Aziia mem­le­ketteri basshylarynyń Konsýl­tativtik kez­desýlerin ótkizý­di birinshi bolyp qol­dady, bes­jaqty kórshilestik týraly keli­simshartqa qol qoiý týraly bastama kóterdi jáne HHI ǵasyrda Ortalyq Aziianyń tu­raqty damýy jolyndaǵy yntymaqtastyq osyǵan baǵyttalǵan bastamalardy júzege asyrýǵa belsendi yqpal etti.

Árine óńirimizdiń bolashaǵy, aimaqtyq qaýipsizdikti tereńdetý keleshegi, sondai-aq búkil Orta­lyq Aziiadaǵy damý, órkendeý já­ne turaqtylyq ózbek-qazaq qaty­nas­tarynyń nyǵaiýymen bailanysty.

– Sózsiz, bul máselede bizdiń elderi­mizdiń kóshbas­shy­larynyń róli óte ma­ńyz­­dy, óitkeni olar­dyń óńir­lik yntymaq­tastyqtyń stra­te­giialyq baǵyt­taryn anyq­taý­ǵa tikelei qatysy bar. Alda­ǵy sapardan ne kútesiz? Jos­par­­­lan­ǵan serpindi sheshimder bar ma?

– Ózbekstan men Qazaqstan ortaq tarih, mádeniet, dástúrler bailanystyratyn jai ǵana tatý kórshiler ǵana emes, ǵasyrlyq dostyǵy bar, sonymen birge óte jaqyn, baýyrlas elder. Bizdiń halyqtardy ajyramas rýhani jáne otbasylyq bailanystar, umtylystar biriktiredi, ortaq ýaiymdarmen, úmittermen ómir súredi.

Biz sóz etip otyrǵan óńirimizdegi sol tarihi oń ózgerister ózbek-qazaq qatynastarynda óte ai­qyn kórindi. Sońǵy bes jyl ishin­de bizdiń strategiialyq dialog pen udaiy damyp kele jat­qan memleketaralyq yntymaqtas­tyǵymyz óńirdegi berik tatý kórshilik áriptestiktiń úlgisine ainaldy. Onyń nátijeleri bizdiń elderimiz turǵyndarynyń barlyq deńgeide, atap aitqanda, saý­da jáne biznes, ǵylym men bilim, mádeniet jáne sport salalarynda neǵurlym erkin ózara is-qimyl jasaý múmkindigine ie bolǵanynan da kórinedi.

Bizdiń azamattar Tashkent pen Nur-Sultannyń ózara qarym-qatynasty jan-jaqty nyǵaitý jáne tereńdetý maq­satynda us­tan­ǵan baǵytyna úlken yqylaspen qaraidy. Bul týraly maǵan kóptegen ózbekstandyq taiaýdaǵy sailaý naýqany kezinde aitty. Halyq bizden dostyq pen tatý kórshilik saiasatyn belsendi jalǵastyrýdy, Qazaqstanmen jáne Ortalyq Aziianyń basqa da memleketterimen jan-jaqty bailanystardy ornatýdy kútedi.

Bul Prezident Qasym-Jomart Toqaev ekeýmizge úlken ja­ýap­kershilik júkteidi. Biz ynty­maqtastyqtyń qandai aspekti­lerin, bul eki eldiń jáne búkil aimaq ha­lyqtarynyń múddelerine sai bolýy úshin birinshi kezekte qandai josparlardy júzege asyrý qajet ekenin jaqsy bilemiz, áli tolyq ashylmaǵan qyryn árqashan ashyq talqylaimyz.

Árine bul joly Qazaqstan Prezidenti ekeýmiz ekijaqty jáne óńirlik kún tárti­bindegi kóptegen ózekti máseleni qarastyryp, ózbek-qazaq qarym-qatynastaryn jańa, budan da joǵary deńgeige shyǵarý úshin praktikalyq qadam­dar jasaýdy josparlap otyrmyz. Sapardyń kún tártibinde saiasi dialogty odan ári tereńdetý, yntymaqtastyqty keńeitý, onyń ishinde eki eldiń óńirleri arasyndaǵy saýda-ekonomikalyq, investitsiialyq jáne basqa da túrli salalarda birlesken jobalardy júzege asyrý, mádeni-gýmanitarlyq sala­lardaǵy yn­ty­maqtastyqty jáne týristik bai­lanystardy jandandyrý, ásirese pan­demiia saldaryn eńserý máseleleri qam­tylǵan.

Eki el azamattarynyń bilim jáne densaýlyq saqtaý sala­lar­yndaǵy ynty­maqtastyǵyn arttyrý, ózara barys-kelisterine qolaily jaǵdai jasaý sharalary qarastyrylýda. Sonymen qatar ortaq syn-qaterler men qa­terlerge qarsy kúreste árip­tes­tikti nyǵaitý máseleleri boiynsha mańyzdy qujattar qabyldanady.

– Qazaq-ózbek ekonomikalyq yn­ty­maqtastyǵynyń joǵary damý dinamikasy búginde bar­lyq salada baiqalady. Mun­dai náti­jelerge jetýge qandai mehanizmder men quraldar kómektesti?

– Sońǵy jyldary elderimiz ara­syndaǵy strategiialyq árip­tes­tik úl­ken praktikalyq mazmunǵa to­ly boldy. Birlesken kúsh-jiger arqyly senim men syndarly ynty­maq­tastyqtyń múldem jańa atmosferasy qalyptasýda. Olar jyl­dar boiy qorda­lanyp kele jatqan máseleniń sheshimin tabýda. Osynyń barlyǵy ekijaqty ekono­mikalyq yntymaqtastyqty sapaly jańa deńgeige shyǵarýǵa, saýda-investitsiialyq, kólik-kom­mýnikatsiia, kooperatsiia jáne óndiristik bailanystardy dáiekti túrde keńeitý úshin qolaily jaǵ­dailar jasaidy.

Premer-ministrlerdiń jete­k­­shiligimen Ózbekstan men Qa­zaqstan ara­syndaǵy ynty­maqtastyq jó­nin­degi Úkimet­aralyq komissiia nátijeli ju­mys isteýde. Óz­derińizge belgili, jýyrda Túr­kis­tan qalasynda onyń kezekti otyrysy, son­dai-aq eki el óńirleriniń forýmy ótip, nátijesinde keleshe­gi zor yntymaq­tas­tyqty, koope­ra­tsiialyq jobalardy júzege asyrý boiynsha kelisimder men keli­simsharttardyń qomaq­ty paketine qol qoiyldy.

Ministrlikter men keńseler deńgei­indegi kezdesýler turaqty sipatqa ie boldy. Shekara bailanystary keńeiip, tereńdei túsýde, ekonomikalyq qatynastardy art­­t­y­rýdyń jańa tetikteri qalyp­tasýda. Osy kúnderi Nur-Sultanda bir­lesken biznes-forým ótedi, ózbek jáne qazaqstandyq ká­sipker­ler kezdesedi.

Ózbekstan men Qazaqstan tabiǵi eko­no­mikalyq seriktester ekenin, bizdiń ekonomikalarymyz birin-biri tolyqtyratynyn erekshe atap ótkim keledi.

Bizdiń elderimizdiń áleýeti ónimderdi ózara jetkizýdiń nomenklatýrasy men kólemin aitarlyqtai keńeitý úshin jetkilikti suranysqa ie. Máselen, biylǵy jyldyń basynan beri taýar ainalymy 40 paiyzǵa derlik artyp, jyl sońyna deiin 4 milliard dollarǵa jetedi dep kútilýde – bul bizdiń saýda qarym-qatynastarymyz úshin rekordtyq kórsetkish. Biraq bul shekti meje emes. Ekonomikalardyń áleýeti bizge bolashaqta 10 milliardtyq maqsatty batyl qoiýǵa múmkindik beredi.

Ónerkásiptik kooperatsiia sa­la­syndaǵy jobalar sátti júzege asyrylýda. Atap ait­qanda, Qostanaida Qazaqstandaǵy saty­lym boiyn­sha jetekshi oryndarǵa kóte­rilgen avtomobilder, son­dai-aq avtobýs­tar men aýylsha­rýa­shylyq mashinalaryn birle­sip shyǵarý jolǵa qoiylǵan. Túr­kistan men Shymkentte zamanaýi toqy­ma kásiporyndary iske qo­sylyp, tur­mys­tyq tehnikalar shy­ǵarylýda. Al mundai mysaldar óte kóp.

Búginde Ózbekstanda qazaq­standyq kapitaldyń qatysýymen ekonomika men áleýmettik sa­la­nyń barlyq derlik baǵytyn qam­tityn 1000-nan astam kásip­oryn jumys isteidi.

Elimizdiń óńirlerindegi filialdar jelisin keńeitip jatqan Ózbekstanda qazaqstandyq «Teńge banki» eki jyldan astam jumys istep keledi.

Himiia, farmatsevtika ónim­derin óndirý, infraqurylymdy jań­ǵyr­tý, aýyl sharýashylyǵy klas­ter­lerin qurý, avtomobil óndirisin jer­giliktendirý siiaqty kóptegen bolashaǵy zor iri joba jasalý ústinde.

Bizdiń elderimizdiń geostra­tegiialyq jaǵdaiyna súiene otyryp, ózara is-qimyldyń mańyzdy salasy kólik-logistikalyq sektor bolyp sanalady. Áńgime Úsh­qudyq – Qyzylorda temir jolyn salý, sondai-aq Túrkistan – Tash­kent baǵytyndaǵy joǵary jyl­dam­dyqty qatynasty iske qosý siiaq­ty mańyzdy jobalar týraly bolyp otyr.

Sońǵy jyldary temir jol jáne avtomobil júk tasy­ma­ly­nyń kó­lemi aitarlyqtai ósti. Áýe qa­ty­­nasy tolyǵymen qalpyna kel­ti­rilgenin aita ketý kerek.

Taýar ainalymynyń ulǵaiýy, yntymaqtastyqtyń jańa baǵyt­tary­nyń damýy Ózbekstan men Qa­zaqstan halyqtarynyń múddelerine qyzmet etetini sózsiz.

– Qazaq pen ózbek ejelden dostyq pen kelisimde ómir súr­gen. Bizdi ortaq tarih, máde­niet jáne din, uqsas salt-dás­túr­­ler biriktiredi. Mádeni-gýma­nitarlyq almasý elderimizdiń jurtshylyǵy arasynda árqashan úlken qyzyǵýshylyq týdyrady. Eki halyqtyń osyndai rýhani tar­tylysyn qalai túsindire ala­syz?

– Men sizben tolyqtai keli­semin. Osy jerde ejelden qatar ómir súrgen halyqtarymyzdyń tarihy bir ǵana myńjyldyqpen shektelmeidi. Bizdi árqashan dostyq, ózara qoldaý biriktiredi. Bizdegi tarih pen órkeniet ortaq­tyǵy, tildik týystyq, rýhani qun­dylyqtar aramyzdaǵy myzǵy­mas tatýlyq pen kelisimdi, ózara syi­lastyqty, elderimiz ben halyq­tarymyzdy odan ári jaqyn­das­tyrýda mańyzdy ról atqarady.

Ózbekterde «Ýzoq qarin­dosh­dan iaqin qўshni afzal» («Alystaǵy aǵaiynnan janyń­daǵy kórshi ar­tyq»), qazaqtarda «Týysy jaqyn ja­qyn emes, qonysy jaqyn – ja­qyn» («Týys­tyqtan tatýlyq kúsh­ti») degen maqal bar. Osy turǵydan kelgen­de, Alla taǵalanyń ózi bizge baǵa jet­pes nyǵmet – tatý-tátti ómir sú­rýdi, kórshiles, jaqsy dos, se­nimdi seriktes bolýdy násip etti.

Ózbekstanda biz Qazaqstanmen dostyq pen baýyrlastyq bailanystardy joǵary baǵalaimyz jáne dialog pen ekijaqty ynty­maq­tastyqty odan ári nyǵaitýǵa kúsh salamyz. Bizdiń elderimizde ózbek pen qazaqtyń úlken diasporalary turady. Búgingi tańda 620 myńnan astam etnostyq ózbek Qazaqstan azamaty, olardyń munda ana tilinde bilim alýyna, ulttyq salt-dástúrdi saqtaýyna múmkindik jasalǵan.

Al Ózbekstandaǵy etnostyq qazaqtardyń sany 800 myńnan asady. Qazaq tili 400-ge jýyq or­ta mektepte, Syrdariia, Jyzaq, Nó­kis jáne Naýai pedagogikalyq ins­titýttarynyń kafedralarynda oqytylady, Ózbekstandaǵy eń kóne gazetterdiń biri «Nurly jol» gazeti shyǵady, tele-radio habarlary beriledi.

Bizdiń azamattarymyz – qazaqtar respýblikanyń damýyna laiyqty úles qosýda. Olardyń 700-ge jýyǵy joǵary memlekettik nagradalarǵa ie bolǵanyn maqtan tutamyz. Olardyń qatarynda Ózbekstan Qaharmandary, senatorlar men depýtattar, ministrler men generaldar, iri ká­sip­oryndardyń basshylary bar.

Respýblikanyń halyq sýret­shisi Oral Tańsyqbaev – qazaq, Tash­kent qalasynyń týmasy, qazir onyń memorialdyq murajai-úii jumys isteidi, Ózbekstanda turyp, jumys istegen. Talant­ty músinshi Jol­dasbek Qutty­mu­ratovtyń jumysy da óńirde úlken tanymaldylyqqa ie.

Mádeni-gýmanitarlyq bai­la­nystardy keńeitý – halyq­tary­myzdyń týysqandyq bailanys­taryn nyǵaitýdyń mańyzdy fak­tory. Sonyń jarqyn mysaly 2018 jyly Qazaqstandaǵy Ózbek­stan jylynyń jáne 2019 jyly Óz­bek­standaǵy Qazaqstan jylynyń ótkizilýi boldy.

Ǵylym, bilim, mádeniet jáne óner, sport salalarynda jal­py baǵdarlamalar júzege asy­rylýda. Bul bizdi, árine, qýan­tady. Qo­ǵamdyq diplomatiiany damytýdyń jarqyn úlgisi retinde bul úderiske bar kúshimizdi salýy­myz kerek.

– Ortalyq Aziia mem­le­ketteri BUU, TMD, ShYU, AÓSShK, EQYU siiaqty kóp­tegen óńirlik já­ne halyq­aralyq uiymdarǵa qaty­sady. 2018 jyldan bastap Siz­diń bas­tamańyzben Ortalyq Aziia mem­leketteri basshylarynyń Konsýltativtik kezdesýleriniń múlde jańa mehanizmi iske qo­syldy, bul rette birinshi sammit Qazaqstan astanasynda ótti. Sizdiń oiyńyzsha, bul alań­nyń basqa formattardan ne­gizgi aiyrmashylyǵy nede já­ne qanshalyqty suranysqa ie?

– Rasynda da, sońǵy jyldary Ortalyq Aziiadaǵy mem­leketaralyq qatynastardy ny­ǵaita otyryp, bizdiń sammitter zamanaýi ha­lyq­ara­lyq qatynastardyń negizgi qaty­sýshylary sanalatyn kóptegen eldiń saiasatkerleri arasynda úlken qyzyǵýshylyq oiatýda.

Konsýltativtik kezde­sý­lerdiń maqsattary men mindetteri týraly óte kóp jáne egjei-teg­jei­li aityldy. Bul týraly meniń árip­tes­terim, Ortalyq Aziia elderiniń prezidentteri talai ret aitqan bolatyn. Bastama Ortalyq Aziia elderi Syrtqy ister ministrleriniń BUU Bas Assambleiasynyń 72-sessiiasy aiasyndaǵy málimdemesinde jáne Ortalyq Aziia memleketteri basshylary Konsýltativtik keńe­siniń 2019 jyldyń qara­shasynda Tashkentte ótken kezdesýdiń sońynda qol qoiylǵan Birikken málimdemesinde kórinis tapty.

Biz jańa halyqaralyq uiym nemese óz jarǵysy men mem­le­ket­ústilik organy bar qandai da bir integratsiialyq qurylym qurýǵa umtylmaitynymyzdy taǵy da atap ótkim keledi.

Bul aimaqtyq kelissózder alańy­­nyń qyzmeti, qysqasha ait­qanda, saýda-ekonomikalyq, saia­si, qu­qyqtyq jáne mádeni-gýma­nitarlyq ynty­maqtastyqtan qaýipsizdik máse­lelerine deiingi kópqyrly óńirlik damýdyń negizgi máseleleri boiynsha «saǵattardy teńsheýge» baǵyttalǵan.

Biz ózara múddelerdi eskerý, qur­metteý jáne qoldaý negizinde bir­les­ken kúsh-jiger arqyly óńir­lik máse­lelerdi tiimdi sheshe alatynymyzdy túsinemiz.

Bizdiń basty maqsatymyz – Orta­lyq Aziiany turaqty, ashyq jáne qar­qyndy damyp kele jatqan aimaq, senimdi jáne boljamdy halyqaralyq seriktes retinde qalyptastyrý. Orta­lyq Aziiadaǵy saiasi dialog pen mem­leketaralyq jaqyndasýdyń oń úde­risteri ashyq, syndarly ári úshin­shi elderdiń múddelerine qarsy baǵyt­talmaǵan.

Konsýltativtik kezdesýler mańyz­dy format bolyp esep­teledi, onda óńirdiń barlyq elderi ókildik etedi. Bul kezdesýlerdiń negizgi prin­tsipteri konsensýs pen teńdik bolyp sanalady. Bizdiń sammitterimizdiń ózektiligine olardyń turaqtylyǵy, sondai-aq ózara árekettesý meha­nizmderiniń keńeiýi dálel.

Sonymen, Túrikmenstannyń Avaza qalasynda Ortalyq Aziia mem­leketteri basshylarynyń sońǵy kez­desýi aiasynda kóshbasshy áielder dialogy, ekonomikalyq forým, ulttyq buiymdar kór­mesi, ulttyq taǵamdar festi­vali, aimaq elderiniń óner maital­mandarynyń kontserti ótti.

Ózara árekettesýdi damytý úshin qosymsha yntalandyrýlar, meniń oiymsha, Óńirlik parlamenttik forým, sondai-aq Ortalyq Aziia jastar forýmy, aimaqtyq yntymaqtastyqty odan da turaqty, progressivti etedi jáne dinamikalyq sipatqa ie mańyzdy quraldarǵa ainalady.

Jalpy, Ortalyq Aziiadaǵy ja­qyndasý protsesteri bul tiimdi óńir­lik yntymaqtastyq, senim men ózara túsinistikti qalpyna keltirý, sondai-aq óte mańyzdy, qordalanǵan máselelerdi jedel sheshý týraly kópten kútken suranysqa jedel jaýap. Bul tásildiń nátijeleri ásirese pandemiia kezinde tańǵaldyrdy.

– Osy oraida Ortalyq Aziia­nyń bolashaǵyna qalai qarai­tynyńyzdy bilgim keledi?

– Konsýltativtik kezdesý­ler­diń kún tártibine engizilgen máse­leler aýqymy, meniń áriptes­terim – Ortalyq Aziia elderi pre­zidentteriniń bastamalary, sondai-aq osy sammitter aiasynda uiymdastyrylǵan is-sha­ralar Ortalyq Aziia keńistigindegi qaýipsizdikti jáne turaqty damýdy, beibitshilikti qamtamasyz etý negizgi baǵyt ekenin kórsetedi.

Óńirdegi jalpy ózgerister, by­­tyrańqylyqtan birigýge evo­liý­­tsiialaný oń úrdis ekeni kúmán­siz.

Búgin biz Ortalyq Aziia mem­le­ketteriniń qarym-qatynasy jańa sapalyq deńgeige kóterilip, ashyq, boljamdy jáne turaqty sipatqa ie boldy dep aita alamyz.

Ózara is-qimyldy nyǵaitý jáne ortaq mindetterimizdi dáiekti sheshý óńirdiń barlyq elderimen jalǵasyn tabatynyna senimdimin.

Qaitalap aitamyn, bizdiń bas­ty mindetimiz – Ortalyq Aziiany gúl­dengen jáne turaqty damyp kele jatqan óńirge, senim men dostyq ke­ńistigine ainaldyrý.

Óńirlik yntymaqtastyq for­mat­tarynyń tabysty damýy­­nyń álem­dik tájiribesi olar­dyń ózeginde geo­grafiialyq ja­qyn­dyq, tarihi tutastyq, saýda-ekonomikalyq, má­de­ni jáne ór­keniettik bailanys­tar ǵana emes, sonymen qatar tyǵyz serik­tes­tiktiń ósip kele jatqan ózara paidasy syndy faktorlar da jatqanyn kórsetedi.

Mundai shoǵyrlaný halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, basqa álemmen qarym-qatynas pen ózara bailanysty jaqsartýǵa kómektesetini anyq.

– Ortalyq Aziiadaǵy kúrde­li másele – Aral ekologiialyq daǵ­darysy Qazaqstanǵa jáne Ózbek­stanǵa tikelei áser etip otyr. Onyń saldaryn azaitý úshin qan­dai jumystar atqa­rylýda? Biz­diń elder arasyn­daǵy ynty­maq­­­tas­tyqta ekologiia men kli­mat­tyń óz­gerýi qandai oryn alady?

– Ortalyq Aziiadaǵy tu­raq­ty damýdy qamtamasyz etý máse­lelerine kelgende, árine, qazirgi zaman­nyń eń ótkir ekologiialyq prob­lemalarynyń biri – Aral apatyn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy.

Bir kezderi ásem sý qoima­sy­nyń sý resýrstaryn oilanbai paidalaný onyń joiylyp ketýine ákelip soqty, myńdaǵan adamǵa baqytsyzdyq pen qasiret ákeldi.

Jaǵdaidy buryn-sońdy bol­maǵan klimattyq ózgerister qiyn­­­datýda. Jyldyq ortasha tem­­­pe­­­ratýranyń jo­ǵarylaýy bai­qa­­lady, qurǵaqshylyq, shańdy daý­yl­dar, sý tasqyndary men sel júrýi jiilendi, muzdyqtar erip jatyr.

Biz Ózbekstanda ekologiialyq má­selelerge barynsha mán beremiz. Sońǵy tórt jylda klimat ózge­rýi­niń saldaryn beiimdeý jáne jum­sartý boiynsha júieli sharalar qa­byl­dandy.

Atap aitqanda, 2030 jylǵa deiin eseptelgen qorshaǵan ortany qorǵaý tujyrymdamasy, Ózbekstannyń «jasyl» ekono­mi­kaǵa kóshý strategiiasy, sý resýrs­taryn damytý tu­jy­rymdamasy jáne ekologiialyq jaǵdaidy jan-jaqty jaqsartýǵa ba­ǵyttalǵan basqa da mańyzdy qujattar qabyldandy.

Qorshaǵan ortany qorǵaý sala­­syn­daǵy memlekettik bas­qarý júie­sin jetildirý maq­satynda insti­tý­tsionaldyq refor­malar júrgi­zildi. Elimizde ekono­mikanyń ener­giia tiimdiligin arttyrý, kómir­sý­tekterdi paidalanýdy azaitý, jańǵyrmaly energiia kózderiniń úlesin arttyrý boiynsha da sharalar qabyldanýda.

Ózbekstan Aral teńizi qur­ǵaýynyń zardaptaryn barynsha azai­týǵa erekshe kóńil bólýde. Búgin­de onyń keýip qalǵan tabanyna ja­syl jelek otyrǵyzý boiynsha úl­ken baǵdarlama júzege asyrylýda. So­nymen qatar Qaraqalpaqstandy 2020-

2023 jyldarda keshendi áleý­­met­tik-ekonomikalyq damytý baǵ­­dar­lamasy júzege asyrylyp jatyr.

Ózbekstan osy ekologiialyq apattyń saldarymen Ortalyq Aziia elderiniń kúsh-jigerin biriktirý úshin belsendi qadamdar jasaýda. On jyldyq úzilisten keiin 2018 jyly Túrikmenstanda Araldy qutqarý Halyqaralyq qorynyń otyrysy ótti. Sodan keiin Ózbekstannyń bastamasymen Aral óńiri úshin BUU-nyń adam qaýipsizdigi jónindegi kóp­seriktestik Trast qory quryldy.

Aimaq elderiniń, sonyń ishinde Qazaqstannyń qoldaýynyń arqasynda 2021 jyldyń mamyr aiynda BUU Bas Assambleiasy Aral óńirin ekologiialyq innovatsiialar men tehnologiialar aimaǵy dep jariialaý týraly arnaiy qarar qabyldady.

Biz osy máselelerdiń bar­ly­ǵyna Konsýltativtik kezdesý­ler sheń­berinde úlken kóńil bólemiz. Má­selen, sońǵy kezdesýi­mizde Ózbek­stan óńir elderiniń kli­mattyń ózge­rýine beiimdelýine yqpal etetin «Ortalyq Aziia úshin jasyl kún tártibi» óńirlik baǵdarlamasyn ázirleý týraly bastama kóterdi.

Baýyrlas Qazaqstan da Aral teńiziniń qalǵan bóligin qalpyna keltirý úderisterine belsene aralasyp, sý resýrstaryn uqypty jáne tiimdi paidalanýǵa, tabiǵatty qorǵaýǵa baǵyttalǵan, der kezinde jasalǵan mańyzdy bastamalardy iske asyrýda.

Ózbekstan men Qazaqstannyń kúsh-jigerin budan bylai da biriktirý óńirdiń kóptegen ózekti máse­lelerin sheshýge oń áser eteti­nine bek senimdimin. Tek birlesip qana biz barlyq synaqty eńsere alamyz, balalarymyzǵa jaryq bolashaqty qamtamasyz etemiz.

– Ózbekstan 2019 jyly Qa­zaq­­stannyń Tuńǵysh Prezi­denti – Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń bastamasymen quryl­ǵan Túrkitildes memleketter yn­ty­maq­tastyǵy keńesine qosyldy. Ystanbuldaǵy sońǵy sammitte ol Túrki memleketteri uiymy­na ai­naldy. Bul qurylymnyń áleýe­tin qalai baǵalaisyz? Siz­­diń oiyńyzsha, bul uiym túr­­ki álemi elderi arasyndaǵy ynty­­maq­tastyqty damytýda qan­dai praktikalyq ról atqara alady?

– Biz Túrki memleketteriniń uiy­­­myna áli iske asyrylmaǵan úl­ken múmkindikteri jáne birikti­rý­shi áleýeti bar óńirlik yntymaq­tas­­­tyq­tyń tiimdi tetigi retinde qaraimyz.

Uiymnyń mańyzdylyǵyn aita otyryp, men eń aldymen, qadirmendi aqsaqalymyz Nursul­tan Ábishuly Nazarbaev­tyń túrki álemi elderin biriktirý ideiasyn kontseptýaldy ázirleý men is jú­zinde júzege asyrýdaǵy, sondai-aq yntymaqtastyqty insti­týt­tan­dyrýdaǵy orasan zor, negiz qa­laý­shylyq rólin atap ótkim keledi.

Bul qurylym ortaq til men dinge, Túrki memleketteriniń tarihi jáne mádeni bailanystaryna negizdelip qurylyp qana qoimai, eń mańyzdysy, olardyń dialog pen yntymaqtastyqty eń aldymen, ekonomika men ornyqty damý, zamanaýi syn-qaterlerge bir­lesken laiyqty jaýap ázir­leý salalarynda tereńdetýge múd­de­liliginiń arqasynda damyp keledi.

Sondyqtan Ózbekstan tolyq­qandy múshe retinde Túrki keńesine qosyldy, sondai-aq biylǵy 12 qarashada Ystanbuldaǵy segi­zin­shi sammitte onyń Túrki mem­le­ketteri uiymyna ainalýyn qoldady.

Búgingi tańda uiymnyń aldynda birqatar mańyzdy min­det­ter tur. Bizdiń oiymyzsha, bul birinshi kezekte qatysýshy mem­leketter arasyndaǵy saýda-ekonomikalyq bailanystardy odan ári damytý jáne nyǵaitý. Osyǵan bailanysty ózara taýar ainalymy kólemin ulǵaitý bo­iynsha usynystar ázirleý úshin Túrki memleketteriniń saýda yntymaqtastyǵy máselelerin zertteý ortalyǵyn qurý týraly usynysty alǵa tarttyq. Uiym­nyń integratsiialyq áleýetin is­ke asyrýda qatysýshy elderdiń kó­liktik sektordaǵy ózara bailanys baǵdarlamasynyń qabyldanýy asa mańyzdy bolady.

Jańa, innovatsiialyq jáne tehnologiialyq damý modeline ótýde, onyń ishinde jasyl, eko­lo­giialyq taza, energiia únemdei­tin jáne qaýipsiz tehnologiialar­dy engizý, ekologiialyq daǵda­rys­tardyń saldaryn jeńildetý men qorshaǵan ortany qorǵaý boiyn­sha bastamalardy júzege asyrý, sondai-aq týrizmdi turaq­ty damý faktory retinde paidalanýda biz óz kúshimizdi birik­tirýimiz kerek. Sarapshylar men IT mamandarynyń turaqty plat­formasyn, sondai-aq túrki elde­riniń qorshaǵan ortany qorǵaý qurylymyn qalyptastyrý boiyn­sha shtab-páterin Aral boiyn­da – ekologiialyq apattan eń kóp zardap shekken aimaqta qurý bas­tamasy osyǵan baǵyttalǵan.

Elderimizdiń damýyndaǵy jas­tardyń róli artyp kele jatqa­nyn eskere otyryp, sondai-aq olardyń áleýetin tolyq iske asyrý maqsatynda biz túrki áleminde 2022 jyldy Jastar bastamalaryn qoldaý jyly dep jariialaýdy usyndyq.

Túrki memleketteri orasan zor resýrstarǵa ie – tarihi-mádeni jáne rýhani muraǵa eń bai memleket ekenine senimdimin, orasan zor intellektýaldyq jáne ekonomikalyq áleýet, tole­ranttylyq dástúrleri men aǵartýshylyq – adamzat aldynda turǵan jahandyq máselelerdi sheshýde barǵan saiyn mańyzdy ról atqaratyn bolady.

– Aýǵanstandaǵy qazirgi jaǵdai Ortalyq Aziianyń bar­lyq elderin alańdatyp otyr. Aýǵan máselesi boiynsha Qazaq­stan men Ózbekstannyń ustanym­da­ry úndes. Sizdiń oiyńyzsha, bul daǵdarystan shyǵý úshin ne­­giz­gi qadamdar qandai bolýy kerek?

– Eger úilestirilgen tiimdi sharalar qabyldanbasa, Aýǵanstan uzaq ýaqyt boiyna óńirlik qaýipsizdikke tóngen jańa syn-qaterler men qaýiptiń kózi bolyp qala beredi. Bul elde tynyshtyq pen turaqtylyqqa tezirek qol jetkizý onyń damýyna, sondai-aq óńirlik jáne halyqaralyq mańyzy bar iri ekonomikalyq, energetikalyq jobalardy júzege asyrý úshin jańa strategiialyq múmkindikterge jol ashady.

Aýǵanstannyń geografiialyq turǵydan Eýraziia men Ońtústik Aziia, Shyǵys jáne Batys Aziia arasyndaǵy tabiǵi qurlyqtyq kópir retinde tiimdi ornalasýy onyń transóńirlik bailanysty ilgeriletýdegi mańyzyn naqtylaidy.

Aýǵanstannyń ekonomikasyn qalpyna keltirý mundaǵy turaqty jáne uzaq merzimdi beibitshiliktiń mindetti sharty bolmaq. Osy turǵydan alǵanda, meniń oiymsha, jaǵdaidyń shielenisýine jol bermeý úshin jańa bilikpen dialogty damytý, aýǵan halqyna áleýmettik-ekonomikalyq jáne gýmanitarlyq kómek kórsetýdi jalǵastyrý qajet. Bul eldegi aýqymdy gýmanitarlyq daǵda­rystyń jáne onyń halyqaralyq oqshaýlanýynyń aldyn alýda óte mańyzdy.

– Qurmetti Shavkat Miro­monovich, elimiz Táýelsizdiginiń 30 jyl­dyǵy qarsańynda qazaqstan­dyqtarǵa qandai tilek aitar edińiz?

– Memlekettik táýelsizdikke qol jetkizý – kez kelgen halyqtyń tarihyndaǵy asa mańyzdy, taǵdyrly oqiǵa. Bizdiń elder 30 jyl buryn qiyn jaǵdaida ege­mendigin aldy. Osy jyldary biz barlyq synaqtardan abyroimen qatar júrip óttik jáne jańa ómir, jańa qoǵam qurýda eleýli nátijelerge qol jetkizdik. Búginde muny búkil álem moiyndap otyr.

Biz baýyrlas Qazaqstannyń sońǵy úsh onjyldyqtaǵy orasan tabystaryna, onyń zamanaýi serpindi damýyna shyn júrekten qýanyshtymyz. Eńbek pen talanttyń, maqsatshyldyq pen halyq birliginiń, Qazaqstan basshylyǵynyń dana da kóregendi saiasatynyń arqasynda el barlyq salada orasan zor tabystarǵa jetti.

Aýqymdy jobalardy, so­nyń ishinde bizge jaqsy tanys, ozyq otyz eldiń qataryna ki­rýdi maqsat etken «Qazaqstan – 2050» Strategiiasyn, «100 naqty qadam», «Nurly jol» údemeli in­­­dýstriialyq-innovatsiialyq da­­mý baǵdarlamasyn tiimdi jú­zege asyrý qazaqstandyqtarǵa qýatty memleket ári halyqaralyq básekege qabiletti ekonomika qurýǵa múmkindik berdi. Qa­zir­gi Qazaqstan búkil álemge memle­kettik jáne qoǵamdyq qu­ry­lys­taǵy tańǵalarlyq jetistikterdi, halyqtyń ómir súrý deńgeii men sapasynyń turaqty ósýin kór­setýde.

Ózbek jáne qazaq halyqtary qashanda bir-birine tirek bolyp, synaqtardy jumyla eńser­genin, bú­ginde ortaq jarqyn bola­sha­ǵy­myzdy birge quryp jatqany­myzdy taǵy bir ret atap ótkim keledi.

Uly aqyndar men oishyldar Álisher Naýai jáne Abai Qunan­baiuly halyqtarymyzdyń dostyǵyn eń úlken bailyq retinde qorǵap, nyǵaitýdy bizge ósiet etken. Al búgin biz baýyr­las elderimiz ben halyqtary­myz­dyń, balalarymyz ben nemere­lerimizdiń tynyshtyǵy men aman­dyǵy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa daiynbyz.

Qazaqstan Respýblikasynyń halqyn tamasha mereke – Táýelsiz­diktiń 30 jyldyǵymen shyn júrekten quttyqtaimyn, jańa jetistikter, órkendeý men tabystar tileimin.