Shákir Ybyraev: Abai aitqan 5 dushpandy joia aldyq pa?

Shákir Ybyraev: Abai aitqan 5 dushpandy joia aldyq pa?

L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń professory, filologiia ǵylymdarynyń doktory Shákir Ybyraev QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasyna orai pikir bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat tilshisi.

«QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Abai týraly jazǵan maqalasy «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» dep atalady. Maqalanyń ataýynan birden kórinip turǵandai, Abaidyń aitqan tereń oilary, adam, qoǵam, áleýmettik orta, ýaqytqa sáikes qorytqan oi-pikirlerin búgingi Qazaqstannyń tirshiligindegi túrli qundylyqtarmen jáne bolyp jatqan oqiǵalarmen órelestirý maqsatynda jazylǵany anyq baiqalady. Abai dáýiri basqa bolǵanymen onyń aitqan oilary, ásirese halqymyzdyń túrli qundylyqtary, minez-qulqy, erekshelikteri búgingi qoǵamda da óte ózekti. Qazirgi Qazaqstannyń jaǵdaiynda da oilanyp, Abai oilarymen sabaqtastyratyn, kemshiligimizdi jóndeitin, jaqsylyǵymzdy asyratyn máselelerdiń óte kóp ekendigin kórsetedi», - dedi ǵalym.

Onyń paiymynsha, Abaidyń óleńderin oqyp otyrǵanda jeke adamǵa arnalǵan siiaqty kórinedi. Biraq, tutastai alyp qaraǵanda, Abai adamnyń, qazaq qoǵamynyń halyq retinde jiberip otyrǵan kemshilikterin kórip, ony ádemi synap aita bilgen.

«Bir kisi emes jazǵanym, jalpaq jurt qoi. Shamdanbai-aq shyraqtar uqsań jarar», deidi. Demek, Abaidyń ózi «meniń jazǵanym bir kisi, emes jalpy ulttyń máselesi» degendi óleńderinde kúntártibine shyǵaryp otyr. Endi osy turǵydan kelgende qazirgi qazaq qoǵamynda Abai oiymen sabaqtastyratyn, órelestirip qarastyratyn qandai máseleler bar? Álbette búgingi qoǵamyzdyń ahýaly, mán-jaiy. Kemshilikter bolsa, ol qarapaiym qazaq halqyna ǵana aitylǵan nárse emes. Ol bilikke, biilik júiesine de qatysty. Árine, Abai aityp otyrǵan jaqsy men jaman nárselerdiń barlyǵyn halyqtan talap etýimiz kerek. Jamannan jirendirip, jaqsysyna qarai ikemdeý - Abaida tunyp turǵan oilar. Biraq, muny tek qana kópshilikten emes qazirgi basqarý júiemizden de talap etý qajet», - dedi Shákir Ybyraev.

Filologiia ǵylymdarynyń doktory Abaidyń eńbek etý máselesine de kóp nazar aýdarǵandyǵyn atap ótti.

«Osy uǵymdy alyp qaraǵanda, árine, memleket, el, halyq bolyp alǵa qarai damýymyz úshin birinshi kezekte jappai adal eńbek etýimiz kerek. Biraq osy eńbekke degen kózqarasy bizdiń qoǵamyzda qandai deńgeide? Eńbekke qurmet bar ma? Taza eńbekke jol ashylǵan ba? Eńbek adamy ádil baǵalana ma? Joq álde ony ainalyp ótip, basqasha jolmen baiyp alǵan adamdardyń eńbek adamdarynan mártebeli me? Qoǵamda dál sondai adamdar baǵalanyp otyrǵan joq pa? Demek eńbekti talap etý jáne sol eńbekti baǵalaýda bilik júiesi de oilanýy tiis. Onyń ústine qoǵamda pysyqailyq, túrli jolmen maqsatqa, bailyqqa qol jetkizý, aryzdaný siiaqty jaman qylyqtarǵa jol ashylǵan. «Qazaqtyń qaisysynyń bar sanasy, Qylt eterde dap-daiyn bir jalasy. Pysyqtyqtyń belgisi - aryz berý, Joq tursa da bes beresi, alty alasy». Mine osyndai qubylystardan arylý úshin Abai oilaryn qazirgi qazaq qoǵamynda júrip jatqan jaqsyly-jaman úderisterimen qatar saqtastyryp otyrýymyz kerek», - dedi ol.

Ǵalym «Ǵylym tappai maqtanba» óleńine de taldaý jasai kele Abai zamanynda aityp ketken jaman minez-qulyqtardan áli kúnge aryla almai kele jatqanymyzǵa qynjylys bildirdi.

«Abaidyń «Ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek beker mal shashpaq» degen sózi bar. Bular jeke-jeke turǵan minez ereksheligi emes. Beseýi qosylyp, adamnyń boiynda tutas júretin kemshilikter. Ósek pen ótirik júrgen jerde maqtanshaqtyq oryn alady. Maqtanshaqtyq bolǵan jerde mal shashý bolady. Áiteýir myqty, keremet bolyp kórineiin deitin maqtanshaqtyq pen mal shashý egiz qubylys. Abai aitqan osy bes dushpandy, kemshilikterdi qazir biz joia aldyq pa? Álbette bul úlken suraq. Kerisinshe, sonyń keibireýi kúsheiip bara jatqandai. Al endi aqynnyń «Talap, eńbek, tereń oi, qanaǵat, raqym oilap qoi» degenin tarqatar bolsaq, adal eńbek etken adam sol eńbektiń nátijesin kórý úshin mindetti túrde talaptanady. Taza eńbegimen kún kórgen adam qanaǵatshyl, adal eńbekpen kún kórgen adam raqymshyl, ózge qaraýǵa, ózgeniń aýrtpashylyǵyn túsinýge beiim turady. Bul bir-birimen bailanysyp jatqan minezder adam boiyndaǵy jaqsy qasietter. Abai aityp otyrǵan osyndai jaqsy minezderdi sanamyzǵa sińirý úshin ony búkil bilik júiesi de, qarapaim halyq ta qapysyz oryndaityn qaǵida retinde qabyldaýy tiis», - dedi Shákir Ybyraev.