Eýraziiada saiasi, ekonomika, qoǵam, mádeniettiń aýqymdy ózgerisi bastalǵan 90 jyldardan keiingi ýaqytta Qazaqstan óńirlik qana emes álem nazarynda bolyp keledi. Qandai da bir ózgeris, reformany tiimdi saiasatpen basqaryp, memleket bolashaǵyn salmaqty boljap, naqty is-sharalar qabyldap otyrǵandyǵy bul jas memlekettiń ózindik ereksheligi bolyp tabylady. El damýynda erekshe ról atqaryp otyrǵan, memleket basshysy jáne ult lideriniń orny erekshe ekeni daýsyz. Basqasha jetkizer bolsaq, Prezident N. Nazarbaevtyń alysty boljaǵyshtyǵy, eline, ultyna degen ystyq iltipaty, muqalmas qulshynysyna erekshe toqtalǵan artyq etpeidi.
Qazaqstannyń ekonomikalyq, qoǵamdyq ahýalynda, saiasi ómirinde iske asyrǵan ózgerister men alǵa basýynda birqatar aýyr synaq, qiyndyqtar bolǵany shyndyq. N. Nazarbaev memleketti odan ári damytý maqsatynda jańǵyrý týraly bastama kóterip, onyń negizi, qajettiligi, maqsaty, qaǵidalary, qundylyqtary syndy teoriialyq negizderin utymdy kórsete bildi. Negizi onyń halyqqa arnaǵan joldaýy, kótergen árbir maqsattyq baǵdarlamasynda júielik sipat anyq sezilip turady. Basqasha aitsaq, saiasi qujattar negizdemeleriniń durys baǵytta ázirlenip, joǵary deńgeide pysyqtalýy memlekettiń damýynda ózindik ornyn kórsetip otyrýda.
Qazirgi Qazaqstanda kóterilgen qoǵamdyq sanany jańǵyrtý bastamasyna bailanysty ózimniń pikirimdi bildire ketýdi jón sanap otyrmyn.
Qazaqstan basshysy el, ult qundylyqtaryn jańǵyrtýda ulttyq mádenietti saqtap qalý mańyzdy degen bailam jasap otyr. Tarih onsyz da buny bizge dáleldep berdi. Mysaly, 4000 jyldyq tarihy bar Qytai ulty sońǵy 30 jylda qoǵamnyń barlyq deńgeiinde ilgerilegeni, qoǵamdaǵy erekshe ózgeristermen bailanystyrylýda. Ulttyq mádenietti saqtap qalý qoǵamdyq jańarýdyń birden bir kilti ekeni sózsiz. Basqanyń mádenietin sol qalpymen kóshirý, qoldaný bir jaǵynan mashaqatty, ekinshi jaǵynan bizdiń oilaǵanymyzdan ziiandy bolý múmkin. Jańarý degen jeleýmen quryp ketken memleketter men ulttar az emes. Jahandaný júrip jatqan álemde oqshaýlanyp, iaǵni óziniń ereksheligin saqtap qalý jańǵyrý men damýdyń bir joly bolyp tabylady.
Baǵdarlamalyq qujattyń taǵy bir ereksheligi, ulttyq mádenietti saqtaýmen qatar básekelestik qabiletti joǵarylatýdy maqsat tutýy bolyp tabylady. Buǵan tolyqtai qosylýǵa bolady dep esepteimin.
Básekelestik qabiletti kóptegen ólshemmen anyqtaýǵa bolady. Ekonomikalyq áleýeti, áskeri kúshi, tabiǵi bailyq, geografiialyq ornalasýy t.b. syndy faktorlardy aitqan jón. Alaida, olarmen birge Qazaqstannyń ár azamatynyń básekelestik qabiletin joǵarylatý damýdyń negizgi kilti dep sanalyp otyr. Qysqasy, «adami resýrs sapasy jaqsarǵan kezde memleket te damidy» degen tujyrym negizge alynýda. Tabiǵi bailyq degenimiz múmkindik bolyp tabylady, biraq jalǵyz ózi básekelestik qabilettilik emes ekendigin sońǵy jyldardaǵy halyqaralyq naryqta paida bolǵan shikizat baǵasynyń tómendeýi dálel bolyp otyr. Sondyqtan da azamattardyń bilimi, kásibi biliktiligi, jeke qabiletter deńgeiin joǵarylatýy memleket, ult úshin básekelestik qabilettigin saqtaý degen pikirge saiady. Mońǵoliia da dál osyndai saiasat ustanýmen qatar, álem de dál osy jolmen alǵa júretindigi anyq bolyp otyr. Jańǵyrýdyń sipaty básekelestik qabilet, sonyń ishinde jeke adamnyń ár-biriniń básekelestik qabilettiliginiń jeke dara qarastyrylýy maqtaýǵa turarlyq.
Qazaqstan modernizatsiiasynyń ustanymynyń taǵy bir ereksheligi jaǵdaiǵa pragmatiktik turǵyda qaraý bolyp tabylady. Eldiń áleýmettik-ekonomikalyq aiasynda qol jetkizgen jetistikteri, tabystary negizinen máselege pragmatik turǵyda qaraǵandyǵyna bailanysty bolmaq. Damýǵa jetkizetin qandai da bir ózgeris, tásil, mádeniet, tehnologiiaǵa ashyq bolýmen qatar qajetti kezde olardy qoldanysqa engizip, týra paidalanyp otyrǵandyǵy Qazaqstan damýynyń bir ereksheligi bolýda. Zertteýshilerdiń pikirinshe Singapýr, Koreia Respýblikasy, QHR damýynyń qupiiasy osyndai máselelerge pragmatikalyq turǵyda nazar aýdarýyna bailanysty. Men saiasi zertteý, memlekettik basqarý salasynda qyzmet atqaratyn maman retinde Qazaqstannyń pragmatikalyq negizge súiengen osy tájribesin basqa memleketter de úirenýge bolady degen pikirdemin.
N. Nazarbaevtyń kótergen «revoliýtsiia jasaityn ýaqyt ótip, ózgeris jasaityn kezeń kútip tur» degen pikiri óte oń, kemel bolyp otyr. Kei kezde biz qaita-qaita revoliýtsiia jasaimyz dep júrip, bar nársemizdi qiratyp alatyn tarihi kezeńderdiń kýágerleri bolyp júrmiz. Ózgeristi satyly túrde, baiypty, biraq turaqty negizde iske asyrý mańyzdy. Revoliýtsiia jasaý degen qandai da bir jetistikti joqqa qylýǵa ákep soǵady. Sondyqtan da saiasat, ekonomika, qoǵam, mádeniettiń belgili damý deńgeiine jetken Qazaqstan óz artyqshylyqtaryna súiene otyryp, qoǵamdyq jańarýdy damýdyń jańa satysyna shyǵýy retinde paidalanýy óte oń qadam bolyp tabylmaq.
Qazaqstandy jańartý ustanymyn iske asyrýǵa qatysty eki nárse meniń nazarymdy aýdarǵanyn atap ótsem deimin.
Birinshi, 2025 jylǵa deiin latyn álippesine aýysý týraly sheshim. Ony iske asyrý negizdemesi, tásili anyq túsindirilgen. Men muny álemdegi qazaq ultyna bir-birin kedergisiz túsiný, jaqyndasý, ary qarai bir jazýdaǵy tilmen qatynasý múmkindigi retinde kórip otyrmyn. Árine qiyndyqtar bolady. Búginge deiin basylyp shyqqan kóptegen myń kitap, oqýlyqtarǵa jańarý talaby qoiylady. Memleket boiynsha jańa álippege úirený qajettiligi týyndaidy. Alaida latyn árpi eń ońai úirenetin artyqshylyǵy bar ekendigin osy arada atap ótken jón.
Ekinshi, qoǵamdyq, gýmanitarlyq salada álemniń eń úzdik 100 oqýlyǵyn qazaq tiline aýdarý maqsat retinde belgilengen. Óte durys dep oilaimyn. Ár sátte damyp kele jatqan memleket bolashaǵy, keler urpaǵyna qoǵamdyq, gýmanitarlyq ǵylymdardyń álemdik klassikalyq týyndalary, jetistikterimen tanystyrý, olar arqyly balalar, jastardy jahandanýmen qatar júrýge múmkindik beredi. Osy qiynshylyqty óz basymnan ótkergen adam retinde erekshe toqtalýdy jón sanap otyrmyn. Sebebi, mende týǵan tilimde emes ekinshi, úshinshi tilde álemdik klassikalardy oqityn múmkindik bar edi. Egemendi, táýelsiz memleket ár azamatyna osy múmkindikti ashyp berýi, memleket damýyn bir qadammen ilgeriletetin qozǵaýshy kúsh bolyp tabylady. Ony aitpaǵannyń ózinde, basqa memleketterde ómir súretin qazaq ulty onyń nátijesin kóretin bolady.
Qorytyndylai kelgende, QR Prezidenti N. Nazarbaevtyń kótergen bastamasy, maqsaty, sharalary bolashaqta naqty jumys retinde óz nátijesin beredi degenge esh kúmánim joq ekendigin atap ótemin. Ótken jyldarda memleketti alǵa tartý, damytý maqsatynda onyń atqarǵan kóptegen isteri munyń dáleli bolady.
Osy oraida QR Prezidenti qurmetti N. Nazarbaev myrzaǵa jáne jalpy qazaqstandyqtarǵa alǵa qoiǵan maqsattaryńyz tabysty oryndalyp, Qazaqstan memleketiniń damýdyń jańa satysyna shyǵyp, álemdegi jetekshi 30 eldiń qatarynda bolýlaryńyzǵa shyn júrekten tilektestigimdi bildirgim keledi.
S. Zýlfikar,
Mońǵoliia Úkimeti janyndaǵy Basqarý akademiiasynyń rektory,
doktor, professor
