Ótken aptanyń ortasynda elimizdiń saiasi ómirinde eleýli oqiǵa boldy. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy jaryqqa shyqty.
Maqalany oqyp shyqqannan keiingi alǵashqy baiqaitynymyz, oidy jetkizýdegi erekshe mánerlilik, dáldik pen qarapaiymdyq. Sonymen birge, bul eńbek meilinshe tereń, kúrdeli ári kemeldigimen erekshelenedi. Elimizdegi rýhani jańǵyrýdyń tujyrymdamalyq baǵdary ministrden bastap, qatardaǵy qarapaiym azamat túsinetin, barshaǵa uǵynyqty, bai ári yqsham tilmen jetkiziledi. Biylǵy jyldan bastap Qazaqstan jahandyq básekege qabilettilikke qol jetkizýge baǵyttalǵan elimizdiń Úshinshi jańǵyrýyn iske asyrýǵa kiriskeni barshaǵa belgili. Onyń basty maqsaty – Ult josparyn oryndaý aiasynda álemniń eń ozyq 30 eliniń qataryna kirý bolyp tabylady.
Buǵan deiin elimiz jańa táýelsiz memleketti qurý arqyly Birinshi jańǵyrýdy júzege asyrdy. Sodan keiin «Qazaqstan–2030» Strategiiasyn qabyldady jáne Astanany saldy. Nátijesinde elimiz álemniń damyǵan 50 eliniń qataryna kirdi. Bul Ekinshi jańǵyrýdyń nátijeleri.
Munyń bárin taratyp aityp otyrý sebebimiz elimizdiń júieli ári dáiekti evoliýtsiialyq damýyna baǵyttalǵan memlekettik saiasattyń ózara bailanysy men sabaqtastyǵyn kórsetýdi maqsat tutyp otyrmyz.
Búgingi tańda Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýyn iske asyrý aiasynda saiasi reforma, ekonomikalyq ósimniń jańa modelin qurý jáne rýhani jańǵyrý siiaqty úsh jańǵyrý úderisi júzege asyrylatyn bolady.
Atalǵan úderisterdiń qatarynda rýhani salany jańǵyrtý negizgi baǵyt bolyp tabylady. Mundai aksiomalyq bailam jasaýǵa berik negiz bar dep oilaimyn. Álbette, saiasi jáne ekonomikalyq jańǵyrýdyń jetistigi, birinshi kezekte, rýhani qatynastar basymdyq alatyn qoǵamdyq sananyń deńgeiine bailanysty bolmaq. Sondyqtan, búgingi tańda rýhani jańǵyrý eń ózekti mindetterdiń aldyńǵy qataryna shyǵyp otyr.
Bul oraida, eń áýeli, jalpyulttyq qundylyqtardy tereńdetý negizinde túbirli ózgeristerdi qajet etip otyrǵan osy salanyń búgingi jai-kúiin ataýǵa bolady.
Máselen, eger de biik minberde zerdeleitin bolsaq, bizde demokratiianyń basty belgisi sanalatyn sailamaly úderis saiasi ómirde óziniń ornyn tapty. Biylǵy jyly konstitýtsiialyq reformalardyń aiasynda el Prezidentiniń birqatar ókilettikteri biliktiń ózge tarmaqtaryna berildi. Osyǵan orai, Memleket basshysy Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda sóz sóilep «Biz júrip kelemiz, birtindep alǵa basýdamyz, iaǵni bul qoǵamdy demokratiialandyrýdyń satylarynyń biri... Basqa memleketter ózderinde bar demokratiiaǵa júzdegen jyldar boiy júrdi... Demokratiia – bul joldyń basy emes, bul joldyń aiaǵy, ol bizdiń maqsatymyz», ekenin atap kórsetti.
Ekonomikaǵa keletin bolsaq, Qazaqstan naryqtyq ekonomikanyń kórnekti úlgileriniń biri bolyp tabylady. Mysaly, búginde Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha Úkimet Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymyna (EYDU) múshe kóptegen elderdiń IJÓ-niń 15%-y deńgeii kólemindegi memlekettiń ekonomikaǵa qatysýyn azaitý boiynsha jumys júrgizýde. Memlekettiń ekonomikaǵa qatysý úlesin esepke alǵanda, memlekettiń baqylaýyndaǵy jáne janama baqylaýyndaǵy uiymdardyń IJÓ-ge shaqqandaǵy jalpy qosymsha qunynyń (JQQ) araqatynasy eskeriledi. 2014-2015 jyldardyń qorytyndylary boiynsha JQQ-nyń IJÓ-ge araqatynasy 21,1% jáne 19,1%-dy qurady.
memlekettiń ekonomikadaǵy qatysýyn qysqartý mynalar arqyly qamtamasyz etiledi:
–memlekettik menshikti jekeshelendirý jáne kvazimemlekettik sektordaǵy aktivterdi iske asyrý;
-ulttyq holdingterdi transformatsiialaý;
Kásipkerlik kodekste qarystyrylǵan «Yellow Pages Rule» qaǵidattaryn iske asyrý.
2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirýdiń keshendi josparynda 780 uiymdy, onyń ishinde memlekettik menshiktegi 64 barynsha iri kompaniialardy, atap aitsaq, «Samruq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory, «Báiterek», «QazAgro» aktsionerlik qoǵamdary, «Samruq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» aktsionerlik qoǵamynyń quramyna kiretin 171 enshiles jáne táýeldi uiymdardy, sondai-aq, jekeshelendirýdiń, memleket-jeke menshik baǵynyshty áriptestikgi jáne taratý nátijesinde básekelestik ortaǵa berilgen 545 kásiporyndy iske asyrý qarastyrylǵan.
Qabyldanǵan sharalar memlekettiń ekonomikaǵy qatysýyn eleýli qysqartady jáne elimizde jeke bastamalardyń belsendiligin arttyrady.
Rýhani-mádeni salaǵa qatysty ázirge mundai ózgeristi aita almaimyz. Árine, atalǵan salany tutastai naryqqa berý jóninde áńgime qozǵalyp otyrǵan joq. Basty maqsat memlekettiń jáne azamattyq qoǵamnyń ózara is- qimylynyń negizinde barsha rýhaniiatty jańǵyrtý bolyp tabylady. Bul oraida, elimizde 2014 jyldan beri qazaqstandyqtardyń joǵary rýhanilyǵy men mádeni mentaldyǵynyń básekege qabilettiligin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan Qazaqstan Respýblikasynyń mádeni saiasatynyń tujyrymdamasy iske asyrylýda. Mádeniet rýhaniiattyń irgesi ajyraǵysyz qurylymy ekeni aian. Al, keiingi jyldary mádeniettiń eń negizgi ózegi rýhani salada túbirli jańǵyrýlar júrgizilgen joq.
Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasy – bul, eń áýeli HHI ǵasyrda shynaiy ómirde ulttyq sanany aiqyndaityn jáne qoǵamdyq sanany ózgertý joldarynyń jalpy baǵyttaryn belgileitin dúnietanymdyq-ideologiialyq maqala. Onyń maqsaty kúshti ári jaýapty adamdardyń Birtutas ultyn qurý bolyp tabylady. Maqala kirispeden, «HH ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly», «Taiaý jyldardaǵy mindetter» atty eki negizgi taraýdan jáne qorytyndydan turady.
Eń áýeli, el Prezidenti tarapynan búgingi tańda adamzat qoǵamy jinaqtaǵan asa zor órkeniet tájiribesine zerdeli taldaý jasaý boiynsha qyrýar jumys júrgizilgenin kórýge bolady.
Bizdiń dáýirimizge deiingi V-VI ǵasyrlarda ómir súrgen Qytaidyń ejelgi oishyly Konfýtsii adamnyń ómiri eń áýeli moralmen rettelýi tiis ekenin tujyrymdap berdi. Buǵan bilim men tárbieniń arqasynda qalyptasatyn durys adamgershilik ádepterdiń erejesi li uǵymyn nasihattaý negiz boldy. Qytai óziniń júzdegen jyldardan bergi ómir saltynda Konfýtsiidiń osy ósietterine barynsha adaldyǵyn kórsetip keledi.
Memleket basshysynyń joǵary rýhani damýǵa qatysty sózi dúnietanymdyq saladaǵy jańǵyrý boiynsha qoldanylǵan jańasha uǵym. «Sanany jańǵyrtýdyń» mazmunyn negizdei otyryp, Prezident jańǵyrýdyń 6 baǵytyn belgileidi:
1. Básekege qabilettilik;
2. Pragmatizm;
3. Ulttyq biregeilikti saqtaý;
4. Bilimniń saltanat qurýy;
5. Qazaqstannyń revoliýtsiialyq emes, evoliýtsiialyq damýy;
6. Sananyń ashyqtyǵy.
Bul baǵyttardyń bári barynsha ózektendirilgen jáne ýaqyttyń talaptaryna naqty jaýap beredi. Olardyń árqaisysyna egjei-tegjeili toqtalý maqalanyń basty mindeti emes ekenin eskerip, biz Ekinshi jáne Úshinshi jańǵyrýlar – «Pragmatizm» jáne «Ulttyq biregeilikti saqtaýǵa» nazar aýdarsaq.
El Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «áýeli ekonomika, sodan keiin saiasat» atty áigili printsipi barshaǵa tanys. Bizdiń oiymyzsha, onyń sabaqtasa damýy qoǵamdyq sanany jańǵyrtýda aiqyn kórinedi. Álemniń jetekshi elderin tabysqa jetkizgen naqty pragmatizm igilikke qol jetkizýdiń ámbebap kilti bolyp sanalady. Dál osynyń arqasynda qoǵamdyq-ekonomikalyq formatsiia retinde kapitalizm qurdymǵa ketken sotsializmdi birjolata jeńdi.
Maqalada bizdiń ulttyq kodymyzdaǵy pragmatizmniń bar ekendigine dálme-dál negizdeme beriledi. Uly daladaǵy qatań tabiǵi jaǵdailar men shóleitti jerlerdegi tirshilikpen bailanysqan kóshpendilik dástúri ata-babalarymyzdyń boiyna tabiǵatpen úndesken ómir saltyn, iaǵni pragmatizmdi qalyptastyrdy. Ótken ǵasyrlardaǵy qoǵamdyq-saiasi oidyń damýyna taldaý jasai otyryp, Elbasy radikaldyq ideologiianyń zamany múldem kelmeske ketkeninin tujyrymdaidy. Sol sebepti, bizdiń bolashaqqa jasalatyn uranymyz realizm jáne pragmatizm bolmaq.
XIX ǵasyrda Germaniianyń uly kantsleri Otto Bismark Realpolitik memlekettik baǵytyn ómirge engizdi. Ol ártúrli ideologiiadan bas tartyp praktikalyq tujyrymdarǵa basymdyq berdi. Sondyqtan, Elbasynyń tujyrymy anyq: biz jekelegen adamnyń jáne tutas ulttyń múmkindikteri men shekteriniń aiasynda naqty maqsattarǵa qol jetkizýdi baǵdarlaýymyz kerek.
«Ulttyq biregeilikti saqtaý» atty ekinshi baǵytqa qatysty toqtalsaq, Prezident damýdyń ámbebap úlgisi bolmaitynyn naqty jetkizip, tek ulttyq modeldi ǵana alǵa tartady. Bul tujyrym qazirgi zamanǵy dáýirdegi ult qurylysynda asa mańyzdy bolyp tabylady. Ortaq til, mádeniet, tarih – bular barlyq zamanda da qýatty memlekettiń irgetasy ekenine eshkim daý týǵyzbasa kerek. Bul baǵytta eń áýeli ulttyq rýhty atap kórsetkimiz keledi. Bul jerde biz Memleket basshysynyń «Tarih tolqynynda» atty keleli monografiiasyn paraqtai otyryp, tarihqa qysqasha sholý jasap kórsek. Bizdiń rýhani bastaýlarymyz qazirgi Qazaqstannyń aýmaǵynda bizdiń dáýirimizge deiingi ekinshi myńjyldyqta ómir súrgen ejelgi ariilerden bastalady. Sodan keiin saiasat sahnasyna birinshi myńjyldyqta bilik qurǵan jaýynger saqtar shyǵady. Budan soń uly ǵundar dáýirine kezek berilip, olar túrkiler biligine deiingi b.d.d. IV ǵasyrda ómir súrdi. Odan keiingi zamanda oryn alǵan tarihi oqiǵalar elimizdiń aqparattyq-mádeni keńistiginde keń túrde kórinis tapty. Sondyqtan, olardy qaita sanamalap jatýdyń qajeti joq dep oilaimyz. Genezistiń jáne bizdiń ulttyq rýhymyzdyń qalyptasýy men damýyna ekpin bergen osyndai ortaq quramdastar bar. Aitylǵandardy túiindeitin bolsaq, Memleket basshysynyń ulttyq rýh týraly usynǵan tezisi Uly Dala elin damytýdyń basty qozǵaýshy kúshine ainalady.
Ekinshi taraý «Taiaý jyldardaǵy mindetterge» kelsek, bul is-qimyl jospary birinshi kezekte Qazaqstannyń aldaǵy uzaq jyldardaǵy damýyn aiqyndaityn strategiialyq sipatqa ie.
Osy taraýdaǵy naqty jobalardyń qatarynda kelesi ekeýine jan-jaqty toqtalýdy jón kórdik.
Birinshi joba – bul qazaq jazýynyń latyn álipbiine kezeń-kezeńmen kóshirý máselesi. Bul máseleni ótken aptada birqatar sarapshylar keń túrde talqylady. Pikir qaitalaýlarǵa jol bermeý úshin biz tek kelesi máselerdi ǵana atap ótkimiz keledi.
Birinshiden, Memleket basshysy latyn álipbiine kóshýdi tek búgin ǵana qozǵap otyrǵan joq, ony 2012 jyly jariialady.
Ekinshiden, Qazaqstannyń damýynda latyn álipbii arqyly damýdyń 11 jyldyq tarihi tájiribesi qalyptasqan (1929 – 1940 jj.).
Úshinshiden, bir tildiń jalpyadamzattyq nemese bylaisha aitqanda, «frank lingvasy» boiynsha damýy bul zańdy ári tarihi qubylys. Orta ǵasyrlarda arabtar barlyq batys eýropalyqtardy osylai atady. Shyn máninde, sol kezeńderde franlitik bilik erekshe saltanat qurdy. Budan keiin frantsýzdardyń bilikke kelý kezeńi bastaldy. Soǵan orai, barlyǵy roman tilinde sóilei bastady. Al, sodan soń búkil Jer sharynda otar elderi ornalasqan Ulybritaniianyń bileý kezeńine oiysty. Búginde tarihtyń jazýymen búkil órkenietti álem, birqatar baǵalaýlar boiynsha 1,5 mlrd adam osy tilde sóileidi, ómir súredi jáne damýda.
XX ǵasyrda biz taǵdyrdyń talqysymen dáiekti tarihi damýdyń jalpyǵa birdei súrleýinen shyǵyp qaldyq. Qazirgi tańda bizdiń elimizge zamanymyzdyń biregei memleket qairatkeri, Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen órkendep jatqan táýelsiz memleketimizdi jahandyq deńgeide damýyna jol ashatyn latyn álipbiine kóshýdiń keremet jaǵdaiy týyp otyr. Biz muny «Qazaqstan-2050» Strategiiasynyń basty maqsattaryna qol jetkizýdiń jáne álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdiń birden-bir múmkindikteri dep bilemiz.
Biz nazar aýdaryp otyrǵan ekinshi joba «Qazaqstannyń rýhani jádigerleri». Mádeniet salasy materialdyq jáne rýhani qundylyqtardan turatyny ózderińizge málim. Ókinishke qarai, buǵan deiin elimizde kieli qundylyqtarǵa degen tujyrymdy kózqaras bolǵan joq. Sondyqtan, el Prezidentiniń bastamasy boiynsha qolǵa alynǵan joba ulttyq biregeiliktiń mańyzdy rýhani tiregi bolyp tabylady.
Árbir halyqtyń ózine tán kieli oryndary bar. Máselen, aǵylshyndar basty hramy – Kenterberii ǵibadathanasyn, nemister Kelndegi rim-katolik gotikalyq soboryn, frantsýzdar Notr-Dam-de Paridi maqtanysh tutady.
Bizde de maqtanysh etetin qasietti oryndar jetkilikti. Bular ejelgi Taraz, Ulytaý, Túrkistan, Altai, Jetisý óńirleri jáne Beket-Ata kesheni. Alaida, qoǵamdyq sanada bul oryndar týraly biregei uǵym men ortaq túsinik qalyptaspaǵan. Sondyqtan, ultty uiystyrýdaǵy atalǵan strategiialyq mindetti oryndaýda osy jobany júzege asyrýdyń mańyzy asa zor.
Oiymyzdy qorytyndylaityn bolsaq, jańa jaǵdaidaǵy rýhani jańǵyrý barshamyzdan jahandyq ózgeristerge jáne jańashyldyqtarǵa daiyndyqty jáne umtylysty qajet etedi. Óitkeni, biz airyqsha serpindilikpen jyljyp jatqan zymyran ýaqytta ómir súrýdemiz. Álemge tanymal amerikalyq ekonomist Djon Kotter ótken ǵasyrdyń 90-y jyldary óziniń «Ózgeristerdiń aldynda» atty kitabynda básekelesterden ilgeri bolý úshin mindetti túrde ózgeristerdi aldyn-ala bilip, ony basqara bilý qajettiligin aitqan bolatyn. Atalǵan tezis bizdiń zamanymyzda da óziniń ózektiligin joiǵan joq.
Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda jańa tarihi kezeńge tán qaterler men táýekelderge jan-jaqty baǵa bere otyryp, rýhani jańǵyrý arqyly bolashaqqa degen óziniń tereń kózqarasyn bildirdi.
Sondyqtan, Memleket basshysy atap ótkendei, elimizdiń árbir azamaty búkil qoǵam, saiasi partiialar men qozǵalystar, barsha memlekettik organdar aǵymdaǵy jaǵdaiǵa taldaý jasap, bizdiń qai jerde turǵanymyzdy anyqtap, árbirimizdiń ne isteý kerektigimizdi jete uǵynýy kerek.
Biz birtutas uly ulttyń perzenti ekenimizdi maqtan tutýǵa tiispiz. Bizdiń jolymyz aiqyn: Jańarý arqyly jarqyn bolashaqqa jeteiik!
Gúlshara ÁBDIQALYQOVA,
Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik hatshysy
