Aqordanyń baspasóz qyzmeti Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl máseleleri jónindegi keńeste sóilegen sózin jariialady.
***
Qurmetti keńeske qatysýshylar!
Barshańyzǵa málim, sybailas jemqorlyqpen ymyrasyz kúresý – bizdiń saiasatymyzdaǵy negizgi basymdyqtyń biri.
Zań ústemdigin ornatyp, naǵyz quqyqtyq memleket qurý úshin, eń aldymen, jemqorlyqtyń tamyryna balta shabý kerek. Biz sońǵy jyldary osy salada birqatar mańyzdy qadam jasadyq.
Sottardyń sapaly qyzmet atqarýy úshin naqty sharalar qabyldandy. Bul salada talapqa sai kelmeitin sýdialarǵa oryn bolmaýǵa tiis.
Keiingi úsh jylda 174 sýdia jumystan shyǵaryldy, ia bolmasa laýazymy tómendetildi. Bul – osyǵan deiingi on jyldaǵy kórsetkishten úsh esedei artyq. Byltyrǵy shilde aiynan bastap elimizde ákimshilik ádilet júiesi jumys istei bastady.
Jańadan qurylǵan ákimshilik sottarǵa jarty jyldyń ishinde 14 talap-aryz túsken. Buryn mundai isterdiń 85 paiyzy memlekettik organdardyń paidasyna sheshiletin. Al, qazir, teń jartysynda sotqa aryzdanýshylar jeńip shyǵýda.
Qylmystyq protsestiń úsh býyndy úlgisi engizildi. Sonyń nátijesinde prokýrorlar byltyr úsh jarym myńǵa jýyq adamnyń qylmystyq protseske negizsiz tartylýyna jol bergen joq. Basqa da birqatar institýtsionaldyq sharalar júzege asyryldy. Atap aitqanda, jemqorlyq áreketi úshin sottalǵan azamattardy shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa tyiym salyndy.
Sottarǵa, quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine, para bergenderge jáne deldaldarǵa qatań jaza qoldanylatyn boldy.
Byltyrdan beri jalpyǵa birdei salyq deklaratsiiasyn tapsyrýdy bastadyq. Osy jáne basqa da sharalar aitarlyqtai nátije berip, jemqorlyq deńgeii tómendedi. Degenmen, túbegeili ózgeris ákelgen joq. Muny ashyq aitýymyz kerek. Azamattarymyz áli de kúndelikti ómirde sybailas jemqorlyq jaǵdailarymen betpe-bet kelýde. Mysaly, akademiialyq adaldyq qaǵidatyn berik ustanatyn joǵary oqý oryndarynyń qatary, ókinishke qarai, óte az. Sonyń kesirinen stýdentter emtihan tapsyrý úshin tapjylmai oqýdyń qajeti shamaly dep oilaityny jasyryn emes.
Zańsyz alym-salyqtan ábden qajyǵan investorlar men kásipkerler de únemi shaǵym aitýǵa májbúr. Ásirese, mundai ahýal keden jáne qurylys salasynda beleń alǵan. Biz buǵan múldem jol bermeýimiz kerek.
Azamattar men kásipkerlerge paidasy tietin naqty ózgeris jasaýǵa tiispiz. Sondyqtan meniń tapsyrmam boiynsha Sybailas jemqorlyqqa qarsy saiasat tujyrymdamasy ázirlendi. Jalpy, tujyrymdamada sybailas jemqorlyqpen kúresýge arnalǵan aýqymdy sharalar qarastyrylǵan.
Elimizdiń quqyqtyq júiesi úshin múlde jańa institýttar bar. Memlekettik qyzmetshilerdiń jyljymaityn múlik, avtokólik jáne basqa da qymbat dúnieler satyp alýy qatań baqylaýǵa alynady. Sonymen qatar, sheneýnikterdiń adaldyǵyn tekserýge arnalǵan «Integrity check» ádisin atap ótýge bolady. Árine, bul usynysty áli de jan-jaqty pysyqtaý qajet. Degenmen, halyqaralyq tájiribede mundai tekserister jaqsy nátije kórsetýde. Basqa da birqatar mańyzdy sharalardy júzege asyrýymyz kerek. Sondyqtan, búgin maǵan tanystyrylǵan tujyrymdamanyń jobasyn bekitemin. Alaida, jumystyń tiimdiligin naqty nátije boiynsha baǵalaityn bolamyn.
Túpki maqsat – sybailas jemqorlyqtan taza qoǵam qalyptastyrý. Jemqorlyqty joiý úshin oǵan búkil el bolyp qarsy turýymyz kerek. Oǵan qosa zańnamalyq sharalar qabyldaýǵa tiispiz. Sonymen birge, jemqorlyqqa qatysty qylmystardy anyqtaý jáne ashý jónindegi jumystardy kúsheitý qajet. Sonda ǵana jemqorlyqpen tabandy túrde kúrese alamyz.
Effektivnaia borba s korrýptsiei nemyslima bez sýgýbo pravoohranitelnoi raboty. Mnogie gody ona svodilas k poimke vziatochnikov s polichnym bez glýbokogo pogrýjeniia v temý. Raznye liýdi izoblichalis na odnih i teh je doljnostiah za reshenie odnih i teh je voprosov. Korrýptsionerov regýliarno lovili i otpravliali za reshetký, a prichiny i ýsloviia, iz-za kotoryh protsvetala korrýptsiia, nikogo osobo ne interesovali.
Lish v poslednie gody nametilsia othod ot etoi praktiki.
Zdes mojno otmetit vyiavlenie korrýptsionnyh shem, sviazannyh s sýbsidiiami v selskom hoziaistve. Za poslednie piat let gosýdarstvo vydelilo na podderjký agrariev bolee dvýh trillionov tenge. Za eto je vremia v dannoi sfere zaregistrirovano 960 prestýplenii, k ýgolovnoi otvetstvennosti privlecheno 450 lits.
Bul sala jyldar boiy jemqorlyqqa belsheden batýda. Sonyń kesirinen memleket úlken ziian shekti, azyq-túlik qaýipsizdigine nuqsan keldi. Atap aitqanda, jaiylymdyq jerlerdi sýlandyrýǵa bólingen 80 milliard teńgeniń teń jartysy maqsatqa sai jumsalmaǵan.
Byltyr qýańshylyq bolǵan kezde sharýalar jem-shóp tappai, mal qyrylyp qaldy. Tipti, keibir óńirde sharýalarǵa sýbsidiia retinde kún batareiasy berilgen. Ashyǵyn aitqanda, bul batareialar aýyl turǵyndaryna ne qajet ekenine eshkim bas qatyrmaǵan. Sýbsidiiany igerdik dep esep berý úshin sol kún batareialarynyń baǵasy eselep kórsetilgen. Munyń bári ýákiletti organdardyń jaýapsyzdyǵynan bolǵan. Tipti, keide memlekettik organdardyń ózderi tikelei aralasyp, zańsyz áreket jasaǵan.
Aýyl sharýashylyǵy ministrligi men ákimder mundai bylyqqa jol bergeni úshin jaýap berýi kerek. Bul salada jemqorlyqqa qatysty daý-damai jii týyndaidy. Birese elevatorda saqtaý úshin berilgen astyq kólemi týraly jalǵan qolhattarǵa qatysty shý shyǵady. Birese sý sharýashylyǵynan shikilik týyndaidy.
V strane deistvýet bolee shestista tolko ofitsialnyh informatsionnyh sistem i baz dannyh. Neizvestno, skolko eshe nefýnktsionirýiýshih, na kotorye takje vydelialis dengi gosýdarstva i natsionalnyh kompanii. Neobhodimo provesti reviziiý vseh informatsionnyh sistem, razrabotannyh gosýdarstvennymi strýktýrami.
V rabote po tsifrovizatsii doljny byt chetko rasstavleny prioritety. Odno delo, esli eto takoi proekt, kak «Elektronnoe pravitelstvo», kotoryi realno oblegchaet polýchenie gosýdarstvennyh ýslýg. Ili «Sergek», ýkrepivshii voditelskýiý distsipliný na dorogah i iskliýchivshii chelovecheskii faktor v fiksatsii dorojnyh narýshenii. Kstati govoria, eti kamery, kotorye my seichas postavili vo mnogih krýpnyh gorodah, igraiýt ochen polojitelnýiý rol. Nado ývelichit kolichestvo dannyh kamer. Ia dal porýchenie po Almaty, gde bolee 500 kamer byli spetsialno vyvedeny iz stroia banditami vo vremia izvestnyh sobytii. Nýjno ne tolko vosstanovit, no i ývelichit kolichestvo kamer. Delo ne v tom, chto my sobiraemsia ýstanovit kakoi-to totalnyi monitoring ili slejenie za deistviiami nashih grajdan. Eto vopros ih bezopasnosti. I drýgoi moment, kogda pod predlogom tsifrovizatsii biýdjet rashodýetsia bezdýmno. Ý nas eto bylo. Nado priznat. A potom eshe ejegodno kto-to polýchaet milliony za obslýjivanie nenýjnyh resýrsov. Antikorrýptsionnoi slýjbe pri analize korrýptsionnyh riskov nýjno obratit na eto vnimanie.
Biz jemqorlyqqa qarsy kúreste barynsha qatań jáne batyl bolýymyz kerek. Óitkeni, qazirgidei kúrdeli kezeńde azamattarymyz bizden dál osyndai qadamdardy kútip otyr.
Halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, turmysyn jaqsartý úshin naqty nátijege qol jetkizýimiz kerek. Sondyqtan, jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń barlyq baǵytyn túbegeili qaita qaraý qajet.
BIRINShI. Kásipkerlerdiń jáne qoǵamnyń sybailas jemqorlyq týraly talap-tilekteri boiynsha júieli jumys júrgizýimiz kerek.
Jurtshylyq jemqorlyqqa qai jerde jáne qandai jaǵdaida tap bolatynyn únemi aitýmen keledi. Qazaqta «Halyq aitsa, qalt aitpaidy» degen sóz bar. Eń aldymen, el nazaryndaǵy osyndai túitkilderge basa mán bergen jón.
Buryn jyljymaityn múlikti tirkeý ábden jemqorlyqqa batqan salanyń biri bolatyn. Ony retke keltirý úshin keshendi sharalar qolǵa alyndy. Sonyń nátijesinde uzyn-sonar kezek joǵalyp, paidakúnem deldaldarǵa tosqaýyl qoiyldy, iaǵni júieli jumystyń arqasynda qaýipti kesel joiyldy. Bul – jemqorlyqpen tiimdi kúresýdiń naqty mysaly. Sondyqtan, keden, qurylys, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy jemqorlyqpen kúresýge basa mán berý kerek. Jaýapty ministrlikter osy baǵyttar boiynsha jemqorlyqty júieli negizde joiý jóninde jospar ázirleýi qajet. Bul jospardy birinshi toqsannyń qorytyndysy boiynsha muqiiat pysyqtap, usynýdy tapsyramyn.
Barlyq is-sharany Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigimen kelisý qajet. Quzyrly organdardaǵy birinshi basshylardyń jumysyn jemqorlyqpen kúres kórsetkishi arqyly da baǵalaityn bolamyn. Bul máselege jyl sońynda Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl máseleleri jónindegi komissiianyń otyrysynda qaita oralamyz.
EKINShI. Memleket retteitin baǵalardy belgileý kezindegi jemqorlyqty joiý qajet.
Byltyr elimizde baǵa kúrt kóterildi. Árine, álemniń barlyq memleketinde infliatsiia deńgeii joǵary boldy. Degenmen, tiisti ýákiletti organdar baǵany belgilegen kezde onyń qanshalyqty negizdi ekenin muqiiat qaraýy kerek. Munyń astarynda ekonomikalyq sebepten bólek, bireýdiń jymysqy áreketi jatqan joq pa degen saýal týyndaidy. Mysaly, otandyq ónim óndirýshiler temir jol salasyn jemqorlyq jailaǵanyn aityp, únemi shaǵymdanady.
Kásipkerler naqty bir nysanǵa aparatyn temir joldy paidalanǵany úshin tóleitin aqynyń kólemine bailanysty narazylyq bildirýde. Osyǵan orai, bir ýaqytta birneshe óńirden – Qostanai, Shyǵys Qazaqstan, Túrkistan, Aqmola jáne Pavlodar oblystarynan aryz túsken. Monopolist kompaniialar baǵany óz betimen eselep ósirgen. Bul halyq tutynatyn taýarlardyń baǵasyna birden áser etedi.
Men bir jyl buryn Básekelestikti qorǵaý agenttigine Bas prokýratýramen birlesip, osy máselemen ainalysýdy tapsyrdym.
Biraq, «Baiaǵy jartas – bir jartas» kúiinde qaldy. Keibir adamdardyń tutynýshy men kásipkerdiń esebinen ǵana paida taýyp otyrýy durys emes. Prezident Ákimshiligine bul máseleni baqylaýǵa alýdy tapsyramyn.
Monopolisterdiń zańsyz tapqan tabysyn qaitaryp, atqarylǵan jumystar jóninde maǵan baiandańyzdar. Óz paidasy úshin ózgelermen sybailasqan sheneýnikter bar ma, sony da anyqtaý kerek. Jalpy, baǵany qoldan ósirýge múldem jol bermeý qajet.
TRETE. Nýjno peresmotret vsiý sistemý goszakýpok i zakýpok v kvazigosýdarstvennom sektore. My ob etom govorim iz soveshaniia v soveshanie, i v Poslanii ia ýje govoril. Nado reshat etot vopros.
Mnogo let korrýptsiia i rastochitelstvo nabliýdaiýtsia na vseh etapah biýdjetnogo protsessa. Prinimaemye mery sitýatsiiý sýshestvenno ne pomeniali. V osnovnom kontrolirýiýtsia i sobliýdaiýtsia formalnye pravila, gromozdkost kotoryh otpýgivaet dobrosovestnyh postavshikov.
Nýjno, chtoby v goszakýpkah ýchastvovali proizvoditeli, imeiýshie repýtatsiiý, sootvetstvýiýshýiý tehniký, kvalifitsirovannyh rabotnikov i svoevremenno ýplachivaiýshie nalogi.
Seichas je my vidim, chto vmesto realnogo iskoreneniia korrýptsii proishodit biýrokratizatsiia protsessa. Mnogo mesiatsev idýt protsedýry vybora postavshika, no vse ravno net ni kachestva, ni dobroporiadochnosti. V obshem, raznye shemy primeniaiýtsia, kakie-to izmeneniia imeiýt mesto, no na samom dele, po sýti, nichego ne proishodit.
Zachastýiý, nesmotria na vse imeiýshiesia normativnye filtry, zavedomo izvestno, kto vyigraet tot ili inoi tender. K primerý, za dva goda Kazavtojol provel 99 konkýrsov po zakýpkam ýslýg tehnicheskogo nadzora. Poloviný iz nih vyigrali chetyre kompanii s iavnymi priznakami affilirovannosti. Pri etom v strane est bolee dvýh tysiach akkreditovannyh organizatsii i shesti tysiach attestovannyh ekspertov. No pri etom nýjno ishodit iz togo, chto i kompaniiam, kotorye dempingýiýt, toje nelzia davat dorogý k gosýdarstvennym zakýpkam. A to vystavliaiýt svoi ýsloviia «na kopeiký», a potom vyiasniaetsia, chto na samom dele vse obstoit inache. Týt nado podhodit ochen vnimatelno, vdýmchivo. Poetomý stoit li ýdivliatsia tomý, chto v goszakýpkah redko ýchastvýiýt sereznye kompanii mejdýnarodnogo ýrovnia. A nam nýjny sereznye kompanii s mejdýnarodnoi repýtatsiei, eto odnoznachno.
V tselom neobhodimo detalno peresmotret rabotý kvazigosýdarstvennogo sektora s tochki zreniia korrýptsionnyh riskov i rastochitelstva.
Sitýatsiiý takje ýsýgýbliaet korrýmpirovannost organov finansovogo kontrolia. Antikorrýptsionnoi slýjboi vyiavleny fakty, kogda spetsialisty vnýtrennego gosaýdita sami organizovyvaiýt jaloby. Zatem po nim opiat je sami provodiat proverki, presledýia svoi korystnye tseli. Za proshlyi god tolko ot odnogo TOO podano 1600 takih jalob, iz kotoryh 900 – ýdovletvoreno. Pri etom drýgie, realnye, obrasheniia ignorirýiýtsia.
Poetomý Pravitelstvý sovmestno s agentstvami po protivodeistviiý korrýptsii i finansovomý monitoringý trebýetsia kardinalno izmenit podhody k regýlirovaniiý zakýpok gosýdarstva i kvazigosýdarstvennogo sektora, vkliýchaia sistemý gosýdarstvennogo kontrolia v etoi sfere.
TÓRTINShI. Memlekettik-jekemenshik áriptestik salasynda sybailas jemqorlyqqa qatysty baqylaýdy kúsheitý qajet.
Memleket pen jekemenshiktiń seriktestigi memlekettik satyp alý rásimderin ainalyp ótetin bolyp júr. Men osy máselege iri biznes ókilderimen kezdesýde arnaiy toqtaldym. Ashyǵyn aitsaq, bul jobalardy júzege asyrý – memleket úshin qaryzǵa ǵimarat salyp berý degen sóz. Mysaly, áldebir pysyq kásipker óziniń shyǵynyn kóp uzamai qaitaryp alatynyn bilip, básekeden tys tapsyrys alady. Bul – shyn máninde, qarjysy bólinip tólenedi demeseńiz, bir kózden satyp alý emes pe?! Máseleni tez arada sheship, osy salany retteitin sharalar qabyldaý kerek. Jumystyń nátijesi boiynsha Úkimet memlekettik-jekemenshik áriptestik týraly zańdy túbegeili jańartý máselesin qarastyrýǵa tiis.
BESINShI. Salyq jáne keden salasyndaǵy jemqorlyqty joiý qajet. Munda jemqorlyq jasaýǵa múmkindik beretin kúrdeli ári kúmándi resimder bar ekeni jasyryn emes. Tipti, memlekettik mekemeniń bir másele boiynsha óz qalaýymen túrli sheshim qabyldaýyna jol berilgen.
Erkin ekonomikalyq aimaqta satylatyn ónimge qosymsha qun salyǵy salynbaidy. Biraq, jemqorlar taýardy qaǵaz júzinde ǵana kórsetip, jeńildikti salyqtan jaltarý úshin paidalanyp júr. Túitkildi sheshý – Qarjy ministrliginiń tikelei mindeti.
Keden salasyndaǵy máselelerge bólek toqtalaiyn. Men buǵan deiin kedennen túsetin tabysty arttyrý týraly birneshe ret tapsyrma berdim. Ondaǵy kóleńkeli ainalymnyń aýqymy orasan zor. Qarjy ministrligi bul baǵytta naqty jumys atqarýda. Elektrondy deklaratsiia jáne táýekelderdi basqarý júiesin engizip, túrli aqparattyq bazalardy biriktirip jatyr. Quqyq qorǵaý organdary kedenniń tóńiregindegi qylmystyq toptardy anyqtap, tergeý júrgizýde. Degenmen, bul jumys nátije bermei otyr.
Qytaimen ózara saýda-sattyq týraly eki eldiń statistikalyq málimetteri eki túrli. Olardyń arasynda milliardtaǵan dollar aiyrmashylyq bar. Byltyr bul kórsetkish 5,7 milliard dollarǵa jetti. Mundai úlken aiyrmashylyq qalai paida bolǵanyn eshkim túsindirip bere almady. Ashyǵyn aitqanda, bul – kontrabanda.
Keleńsizdiktiń bar ekenin kásipkerler de rastap otyr. Saýalnamaǵa qarasaq, shetelmen saýda jasaityn adamdardyń 90 paiyzy jemqorlyqpen betpe-bet kelgen. Onyń ishinde 45 paiyzy kedenshilerge para berýge májbúr bolǵan.
Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy úsh kóliktik baqylaý beketin jemqorlyq ábden jailaǵanyn anyqtady. Elimizde mundai 49 beket bar. Keden jáne kóliktik baqylaý salasyndaǵy paraqorlyq tranzittik áleýetimizdi tolyq paidalanýǵa múmkindik bermei otyr.
Qazaqstan geografiialyq turǵydan utymdy jerde ornalasqan. Kólik-tranzit salasynyń jumysyn durys uiymdastyra alsaq, odan túsetin tabys ulttyq ekonomikanyń mańyzdy salalarynyń úlesinen kem bolmaityny anyq. Ókinishke qarai, halyqaralyq tasymaldaýshylar, kóbinese, Qazaqstandy ainalyp ótedi. Onyń basty sebebiniń biri – jol boiyndaǵy jemqorlyq.
Úkimetke Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigimen jáne Qarjylyq monitoring agenttigimen birlesip, shuǵyl túrde osy salada tártip ornatýdy tapsyramyn.
ALTYNShY. Azamattar arasynda aqparattyq túsindirý jumysyn kúsheitý qajet.
Jemqorlyqpen kúreske búkil qoǵamdy jumyldyrý kerek. «Jemqorlyq – indet, onymen kúresý – mindet» degen qaǵidany jurt sanasyna ornyqtyrý – barlyq memlekettik organnyń ortaq jumysy. Buǵan bir rettik naýqan retinde qaramaý kerek.
Jemqorlyqpen kúresti zamanaýi, sapaly tásilder arqyly júrgizip, túrli aýditoriialarǵa barynsha taratqan jón. Bul jumysty Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi áleýmettik salaǵa jaýapty ministrliktermen birlesip atqarýǵa tiis.
SEDMOE. Neobhodimo prodoljit vnedrenie printsipov proektnogo ýpravleniia v gosapparate.
Predsedatel Agentstva ýje rasskazal o predprinimaemyh merah v dannom napravlenii.
Razrabotka Kontseptsii antikorrýptsionnoi politiki takje osýshestvlialas na osnove etih podhodov. Oni predpolagaiýt minimizatsiiý korrýptsii s ýkazaniem konkretnyh otvetstvennyh lits, chetkih tselei, zadach i srokov, izmerimyh indikatorov.
Dlia sistemnogo prodvijeniia printsipov proektnogo ýpravleniia sozdan Natsionalnyi proektnyi ofis.
Mejdý tem prihoditsia konstatirovat, chto poka ne vse gosslýjashie ponimaiýt sýt proektnogo ýpravleniia, obladaiýt neobhodimymi znaniiami i navykami. A my seichas stavim zadachý – sozdanie «oblachnoi platformy», to est eto novyi ýroven ýpravleniia ekonomikoi i vsemi obshestvennymi protsessami. Poetomý gosýdarstvennym slýjashim nýjno odnoznachno perestraivatsia.
Vsem gosýdarstvennym organam sledýet aktivno vnikat v novye formaty raboty i ispolzovat ih na praktike. V tselom nado othodit ot staryh administrativnyh metodov i povsemestno pereorientirovatsia na sovremennye tehnologii ýpravleniia.
Ýpolnomochennomý organý po delam gosslýjby predstoit polnostiý perezagrýzit sistemý gosýdarstvennoi slýjby, chtoby ona na dele stala servisnoi i klientoorientirovannoi.
Qurmetti jiynǵa qatysýshylar!
Qoǵamnyń basty talabynyń biri – ádildik pen zań ústemdigin ornatý. Bul joldaǵy eń úlken kedergi sybailas jemqorlyq ekeni sózsiz. Biz osy qoǵamdyq keseldi qalaida jeńýimiz kerek. Buǵan qatysty meniń ustanymym ózgermeidi.
Jemqorlyqpen batyl kúresip júrgen azamattarǵa barynsha qoldaý kórsetemin. Buǵan esh kúmán bolmaýy qajet. Al, mindetin adal atqarǵysy kelmeitin adamdarǵa bizdiń qatarymyzda oryn joq.
Olarmen sóz de – basqa, jolymyz da – bólek.
Osymen, jinalys aiaqtaldy.
Barshańyzǵa sáttilik tileimin.
Aman-saý bolyńyzdar.
