Memleket basshysy Altynshy Kaspii sammitine qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde qonaqjailyq kórsetkeni jáne sammitti joǵary deńgeide uiymdastyrǵany úshin Serdar Berdimuhamedovke rizashylyǵyn bildire otyryp, osy mańyzdy kezdesýdiń oflain ótkizilýi der kezinde jáne durys bolǵanyn aitty.
– Aqtaý tarihi sammitinen beri tórt jyl ótti. Osy ýaqyt ishinde álem túbegeili ózgeristerdi bastan ótkerdi. Koronavirýs pandemiiasy, geosaiasi shielenistiń kúsheiýi jáne basqa da syn-qaterler Kaspii aimaǵyndaǵy turaqtylyq pen ornyqty damýdy qamtamasyz etý úshin kúsh jumyldyrýdyń asa mańyzdy ekenin talap etip otyr. Buryn-sońdy bolmaǵan «jahandyq daýyl» jaǵdaiynda Kaspii teńiziniń geosaiasi turǵydan ornalasýyna, bai tabiǵi resýrstaryna, sondai-aq ońtaily tranzittik áleýetine bailanysty onyń mańyzy arta túsedi. Aqtaý sammiti Kaspii mańy memleketteriniń kúrdeli ári túitkildi máselelerdi beibit jolmen, tatý kórshilik jáne dostyq rýhynda sheshe alatynyn búkil álemdik qoǵamdastyqqa tanytty. Kóp jylǵy kelissózderden keiin besjaqty yqpaldastyqty keshendi túrde nyǵaitýdyń berik quqyqtyq negizin qalyptastyrǵan Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiiaǵa qol qoiylǵany – sonyń aiqyn dáleli, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, Kaspii – paidaly resýrstardyń mol qory ǵana emes, sondai-aq sheksiz múmkindikterge jol ashatyn teńiz. Memleket basshysy Kaspii mańy elderiniń áleýetin tolyqqandy paidalaný maqsatymen yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitýdyń perspektivti joldaryn belgilep berdi.
– Bizdiń búgingi basty mindetimiz – Konventsiianyń tezirek kúshine enýin qamtamasyz etý. Tórt jyl boiy osy máselege qatysty ózara tiimdi sheshimderdi izdeý jóninde aýqymdy jumystar júrgizilip keledi. Bul máseleler tikelei ulttyq múddege bailanysty bolǵandyqtan, taraptardyń ustanymdaryna túsinistikpen qaraimyz. Biz kózdegen maqsatymyzǵa qol jetkizý úshin bar kúshimizdi salýǵa daiynbyz, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev dástúrli logistikalyq jelilerdiń úzilýi jaǵdaiynda ózara kólik qatynasy memleketter arasyndaǵy ekonomikalyq bailanystardyń ornyqty damýynyń jáne nyǵaiýynyń mańyzdy faktoryna ainalady dep sanaidy. Onyń pikirinshe, Eýropa, Ortalyq Aziia jáne Qytai arasyndaǵy tranzittik qatynastar legin qamtamasyz etý úshin Transkaspii halyqaralyq kólik baǵytynyń róli aitarlyqtai artty.
– Biylǵy bes aidyń qorytyndysy boiynsha atalǵan baǵyttaǵy qazaqstandyq júk tasymalynyń kólemi 2,5 ese ósti. Al Kaspii mańy elderimen aradaǵy jalpy taýar ainalymy 9 paiyzdan astam artty. Teńiz arqyly ótetin júk leginiń kólemin ulǵaitý maqsatymen onyń ailaqtaryndaǵy infraqurylymdy jańǵyrtýǵa jáne teńiz flotyn keńeitýge kiristik. Biz uiymdastyrýǵa qatysty ózekti máselelerdi birlesip, jedel sheshýimiz kerek. Bul ózara tiimdi ári birizdilendirilgen tarifterdi ýaqytyly bekitýge, túitkildi máselelerdi retteýge qatysty. Sonymen qatar Soltústik – Ońtústik perspektivti dálizin odan ári damytý máselesine de erekshe kóńil bólý kerek. Ol úshin Shyǵys Aziia men Parsy shyǵanaǵy elderi arasyndaǵy eń qysqa baǵyt sanalatyn «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjolynyń múmkindigin barynsha paidalanýǵa bolady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev aimaqtaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin kúsheitý máselesine arnaiy toqtaldy. Prezidenttiń aitýynsha, byltyr Qazaqstannyń Kaspii mańy elderimen aradaǵy ózara azyq-túlik saýdasynyń kólemi shamamen 3,5 milliard dollar boldy. Onyń 70 paiyzy Reseimen qurlyqtaǵy baǵyt boiynsha júzege asyryldy.
– Qazaqstannyń Ázerbaijanmen aradaǵy taýar ainalymy edáýir, iaǵni 2,3 ese, Iranmen jáne Túrikmenstanmen 2 ese artqany baiqalady. Bul jerde bizdiń joǵary sapaly bidai (shamamen 5 million tonnadan astam) men un (1,5 million tonnaǵa jýyq) eksportynyń úlesi zor. Osy rette 1 million tonnadan astam maily daqyldar shyǵarýǵa qorymyz bar. Budan bólek et-sút ónimderiniń eksportyn arttyrý úshin Qazaqstannyń áleýeti mol. Memleketterimizdiń ózara saýda-sattyǵyn kúsheitý úshin zamanaýi logistikalyq infraqurylymdy dáiekti túrde damytý qajet. Sondyqtan Kaspii mańy azyq-túlik habyn qurýdy usynamyz. Bul shyǵyndy barynsha azaita otyryp, ózara taýar ainalymyn arttyrýǵa múmkindik beredi, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Memleket basshysy Qazaqstanda azyq-túlik taýarlaryn qattaý, saqtaý jáne satý boiynsha tehnologiialyq turǵydan damyǵan júiesi bar zamanaýi kóterme-taratý ortalyqtarynyń qurylysy bastalǵanyn aitty.
– Bul ortalyqtar men Kaspii mańy azyq-túlik haby arasyndaǵy júieli integratsiia sharýalardyń, satyp alýshylardyń, tasymaldaýshylardyń, satýshylar men tutynýshylardyń tiimdi kooperatsiiasyna jańa múmkindikter ashady. Eń bastysy, jetkiziletin barlyq ónimniń satylýyna senimdi kepildik beredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Memleket basshysy Kaspii teńiziniń ekojúiesin saqtaý yqpaldastyqtyń basty baǵyttarynyń biri ekenine toqtaldy. Onyń aitýynsha, Kaspii jaǵalaýynyń ekonomikalyq damýy jáne milliondaǵan turǵyndardyń ál-aýqaty transshekaralyq sýqoimasynyń tabiǵi ortasyn saqtaý mindetimen tyǵyz bailanysty.
– Jer qoinaýyn belsendi paidalaný jáne resýrstardy tasymaldaý aimaq ekologiiasyna qater tóndirýde. Budan bólek jahandyq jylyný jáne osyǵan bailanysty klimattyń ózgerýi sý resýrstaryna qaýip tóndirip otyr. Uzyndyǵy boiynsha Eýropada úshinshi orynda turǵan Oral ózeniniń (Qazaqstan aýmaǵynda Jaiyq dep atalady) jaǵdaiy syn kótermeitini osyǵan dálel. Ózen sýy deńgeiiniń kúrt tómendeýi, bioresýrstardyń azaiýy jáne jaǵalaýdaǵy ósimdikterdiń degradatsiiaǵa ushyraýy, sondai-aq antropogendik ortanyń lastanýy baiqalyp otyr. Nátijesinde sońǵy jyldary ózenniń ortasha jyldyq aǵysy úsh ese azaidy. Bul ýyldyryq shashatyn jaiylma oryndardyń jaǵdaiyna jáne Kaspii teńiziniń biregei balyq resýrstarynyń kóbeiýine keri áser etýde. Biz elderimizge ortaq sý arteriiasynda ekologiialyq apatty boldyrmaý úshin Resei Federatsiiasymen birlesip jumys istep jatyrmyz, – dedi Prezident.
Bul másele boiynsha qoldaý kórsetkeni úshin Resei Prezidentine alǵys aitqan Memleket basshysy ózara kúsh biriktire otyryp, Jaiyq ózeniniń jaǵdaiyn jaqsartý boiynsha ortaq is-qimyl josparyn ázirleýge shaqyrdy. Odan bólek Prezident ortaq teńizdiń ekologiialyq máseleleri jóninde aita kele, Kaspii itbalyqtarynyń múshkil hali týraly da aitty.
– Itbalyqtardyń qaita-qaita qyrylýy úlken qaýip tóndiredi. Kaspii itbalyǵy – jergilikti faýnadaǵy sútqorektilerdiń jalǵyz ókili. Ol búkil teńiz aýmaǵyn meken etetin transshekaralyq bioresýrs sanalady. Byltyr Qazaqstan men Resei arasynda Kaspii itbalyǵynyń popýliatsiiasyn saqtaý jónindegi birlesken is-qimyldyń bes jyldyq josparyna qol qoiyldy. Budan bólek 1974 jyldan beri Kaspiidiń soltústiginde Qazaqstan men Reseige tiesili qoryq aimaqtary bar. Alaida Qyzyl kitapqa engen osy bir janýardy saqtaý maqsatynda qabyldanǵan sharalar áli de jetkiliksiz. Sondyqtan qazir biz qoryq aýmaǵyn erekshe qorǵalatyn tabiǵat aýmaǵy retinde qaita qurý máselesin qarastyryp otyrmyz. Kaspii mańyndaǵy barlyq memleketti Qazaqstan men Reseidiń bastamasyn qoldaýǵa jáne oǵan qosylýǵa shaqyramyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy sammitke qatysýshylardyń nazaryn Kaspii teńizindegi biologiialyq resýrstardy zańsyz aýlaýǵa qarsy kúresýdiń mańyzdy ekenine aýdardy. Bul rette, Prezident bioresýrstardy zańsyz aýlaý, balyq ónimderin tasymaldaý, bekire tuqymdastardy zańsyz satyp alý nemese satý faktilerin atap ótti.
– Kaspii qoinaýyn jáne onyń mańyndaǵy aýdandardy igerý kezinde tehnogendi apattar men tabiǵi kataklizmderdiń úlken qaýpi baryn eskergen jón. Sondyqtan apat saldarynyń aldyn alýdyń jáne olardy joiýdyń aimaqtyq mehanizmin, tótenshe jaǵdai kezinde ózara kómek kórsetý júiesin damytý mańyzdy, – dedi Prezident.
Memleket basshysy tyǵyz mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyqty damytý jáne «Kaspii bestiginiń» taldaý qurylymynyń konsortsiýmyn qalyptastyrý qajet ekenin aitty. Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Kaspii mańy memleketteriniń syrtqy ister ministrleri keńesiniń jyl saiynǵy otyrysyn ótkizý jónindegi Vladimir Pýtinniń usynysyn qoldady.
– Kaspii boiynsha yntymaqtastyqty odan ári jan-jaqty tereńdetýge qatysty búgingi aitylǵan bastamalar sapaly ári ýaqytyly oryndalatynyna senimdimin. Qazaqstan barshamyzǵa ortaq jáne ata-babalarymyzdan miras bolyp qalǵan berekeli qart Kaspiidiń qashanda dostyqtyń, tatý kórshilik pen ózara tiimdi yntymaqtastyqtyń teńizi bolyp qalýyna múddeli. Halyqtarymyz ben memleketterimizdiń gúldenýi jáne ilgerileýi úshin ózara erik-jiger tanyta otyryp, barshamyz osy izgi maqsatqa qol jetkizetinimizge senimdimin, – dedi Memleket basshysy.
Altynshy Kaspii sammitinde Túrikmenstan Prezidenti Serdar Berdimuhamedov, Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Iran Prezidenti Ibrahim Raisi, Resei Prezidenti Vladimir Pýtin sóz sóiledi.
Forým qorytyndysy boiynsha memleketter basshylary kommiýnike qabyldady.
