مەملەكەت باسشىسى التىنشى كاسپيي سامميتٸنە قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە قوناقجايلىق كٶرسەتكەنٸ جەنە سامميتتٸ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن سەردار بەردٸمۇحامەدوۆكە ريزاشىلىعىن بٸلدٸرە وتىرىپ, وسى ماڭىزدى كەزدەسۋدٸڭ وفلاين ٶتكٸزٸلۋٸ دەر كەزٸندە جەنە دۇرىس بولعانىن ايتتى.
– اقتاۋ تاريحي سامميتٸنەن بەرٸ تٶرت جىل ٶتتٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ەلەم تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەردٸ باستان ٶتكەردٸ. كوروناۆيرۋس پاندەميياسى, گەوساياسي شيەلەنٸستٸڭ كٷشەيۋٸ جەنە باسقا دا سىن-قاتەرلەر كاسپيي ايماعىنداعى تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٷش جۇمىلدىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنٸن تالاپ ەتٸپ وتىر. بۇرىن-سوڭدى بولماعان «جاھاندىق داۋىل» جاعدايىندا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ گەوساياسي تۇرعىدان ورنالاسۋىنا, باي تابيعي رەسۋرستارىنا, سونداي-اق وڭتايلى ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸنە بايلانىستى ونىڭ ماڭىزى ارتا تٷسەدٸ. اقتاۋ سامميتٸ كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸنٸڭ كٷردەلٸ ەرٸ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ بەيبٸت جولمەن, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە دوستىق رۋحىندا شەشە الاتىنىن بٷكٸل ەلەمدٸك قوعامداستىققا تانىتتى. كٶپ جىلعى كەلٸسسٶزدەردەن كەيٸن بەسجاقتى ىقپالداستىقتى كەشەندٸ تٷردە نىعايتۋدىڭ بەرٸك قۇقىقتىق نەگٸزٸن قالىپتاستىرعان كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ تۋرالى كونۆەنتسيياعا قول قويىلعانى – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, كاسپيي – پايدالى رەسۋرستاردىڭ مول قورى عانا ەمەس, سونداي-اق شەكسٸز مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشاتىن تەڭٸز. مەملەكەت باسشىسى كاسپيي ماڭى ەلدەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸن تولىققاندى پايدالانۋ ماقساتىمەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋدىڭ پەرسپەكتيۆتٸ جولدارىن بەلگٸلەپ بەردٸ.
– بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ باستى مٸندەتٸمٸز – كونۆەنتسييانىڭ تەزٸرەك كٷشٸنە ەنۋٸن قامتاماسىز ەتۋ. تٶرت جىل بويى وسى مەسەلەگە قاتىستى ٶزارا تيٸمدٸ شەشٸمدەردٸ ٸزدەۋ جٶنٸندە اۋقىمدى جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. بۇل مەسەلەلەر تٸكەلەي ۇلتتىق مٷددەگە بايلانىستى بولعاندىقتان, تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارىنا تٷسٸنٸستٸكپەن قارايمىز. بٸز كٶزدەگەن ماقساتىمىزعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن بار كٷشٸمٸزدٸ سالۋعا دايىنبىز, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ دەستٷرلٸ لوگيستيكالىق جەلٸلەردٸڭ ٷزٸلۋٸ جاعدايىندا ٶزارا كٶلٸك قاتىناسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ جەنە نىعايۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالادى دەپ سانايدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەۋروپا, ورتالىق ازييا جەنە قىتاي اراسىنداعى ترانزيتتٸك قاتىناستار لەگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتىنىڭ رٶلٸ ايتارلىقتاي ارتتى.
– بيىلعى بەس ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اتالعان باعىتتاعى قازاقستاندىق جٷك تاسىمالىنىڭ كٶلەمٸ 2,5 ەسە ٶستٸ. ال كاسپيي ماڭى ەلدەرٸمەن اراداعى جالپى تاۋار اينالىمى 9 پايىزدان استام ارتتى. تەڭٸز ارقىلى ٶتەتٸن جٷك لەگٸنٸڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ ماقساتىمەن ونىڭ ايلاقتارىنداعى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا جەنە تەڭٸز فلوتىن كەڭەيتۋگە كٸرٸستٸك. بٸز ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ بٸرلەسٸپ, جەدەل شەشۋٸمٸز كەرەك. بۇل ٶزارا تيٸمدٸ ەرٸ بٸرٸزدٸلەندٸرٸلگەن تاريفتەردٸ ۋاقىتىلى بەكٸتۋگە, تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ رەتتەۋگە قاتىستى. سونىمەن قاتار سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك پەرسپەكتيۆتٸ دەلٸزٸن ودان ەرٸ دامىتۋ مەسەلەسٸنە دە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. ول ٷشٸن شىعىس ازييا مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرٸ اراسىنداعى ەڭ قىسقا باعىت سانالاتىن «قازاقستان – تٷرٸكمەنستان – يران» تەمٸرجولىنىڭ مٷمكٸندٸگٸن بارىنشا پايدالانۋعا بولادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ايماقتاعى ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن كٷشەيتۋ مەسەلەسٸنە ارنايى توقتالدى. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, بىلتىر قازاقستاننىڭ كاسپيي ماڭى ەلدەرٸمەن اراداعى ٶزارا ازىق-تٷلٸك ساۋداسىنىڭ كٶلەمٸ شامامەن 3,5 ميلليارد دوللار بولدى. ونىڭ 70 پايىزى رەسەيمەن قۇرلىقتاعى باعىت بويىنشا جٷزەگە اسىرىلدى.
– قازاقستاننىڭ ەزەربايجانمەن اراداعى تاۋار اينالىمى ەدەۋٸر, ياعني 2,3 ەسە, يرانمەن جەنە تٷرٸكمەنستانمەن 2 ەسە ارتقانى بايقالادى. بۇل جەردە بٸزدٸڭ جوعارى ساپالى بيداي (شامامەن 5 ميلليون توننادان استام) مەن ۇن (1,5 ميلليون تونناعا جۋىق) ەكسپورتىنىڭ ٷلەسٸ زور. وسى رەتتە 1 ميلليون توننادان استام مايلى داقىلدار شىعارۋعا قورىمىز بار. بۇدان بٶلەك ەت-سٷت ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ ەلەۋەتٸ مول. مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ ٶزارا ساۋدا-ساتتىعىن كٷشەيتۋ ٷشٸن زاماناۋي لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دەيەكتٸ تٷردە دامىتۋ قاجەت. سوندىقتان كاسپيي ماڭى ازىق-تٷلٸك حابىن قۇرۋدى ۇسىنامىز. بۇل شىعىندى بارىنشا ازايتا وتىرىپ, ٶزارا تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىن قاتتاۋ, ساقتاۋ جەنە ساتۋ بويىنشا تەحنولوگييالىق تۇرعىدان دامىعان جٷيەسٸ بار زاماناۋي كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسى باستالعانىن ايتتى.
– بۇل ورتالىقتار مەن كاسپيي ماڭى ازىق-تٷلٸك حابى اراسىنداعى جٷيەلٸ ينتەگراتسييا شارۋالاردىڭ, ساتىپ الۋشىلاردىڭ, تاسىمالداۋشىلاردىڭ, ساتۋشىلار مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ تيٸمدٸ كووپەراتسيياسىنا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى. ەڭ باستىسى, جەتكٸزٸلەتٸن بارلىق ٶنٸمنٸڭ ساتىلۋىنا سەنٸمدٸ كەپٸلدٸك بەرەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ەكوجٷيەسٸن ساقتاۋ ىقپالداستىقتىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كاسپيي جاعالاۋىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى جەنە ميلليونداعان تۇرعىنداردىڭ ەل-اۋقاتى ترانسشەكارالىق سۋقويماسىنىڭ تابيعي ورتاسىن ساقتاۋ مٸندەتٸمەن تىعىز بايلانىستى.
– جەر قويناۋىن بەلسەندٸ پايدالانۋ جەنە رەسۋرستاردى تاسىمالداۋ ايماق ەكولوگيياسىنا قاتەر تٶندٸرۋدە. بۇدان بٶلەك جاھاندىق جىلىنۋ جەنە وسىعان بايلانىستى كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ سۋ رەسۋرستارىنا قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىر. ۇزىندىعى بويىنشا ەۋروپادا ٷشٸنشٸ ورىندا تۇرعان ورال ٶزەنٸنٸڭ (قازاقستان اۋماعىندا جايىق دەپ اتالادى) جاعدايى سىن كٶتەرمەيتٸنٸ وسىعان دەلەل. ٶزەن سۋى دەڭگەيٸنٸڭ كٷرت تٶمەندەۋٸ, بيورەسۋرستاردىڭ ازايۋى جەنە جاعالاۋداعى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ دەگراداتسيياعا ۇشىراۋى, سونداي-اق انتروپوگەندٸك ورتانىڭ لاستانۋى بايقالىپ وتىر. نەتيجەسٸندە سوڭعى جىلدارى ٶزەننٸڭ ورتاشا جىلدىق اعىسى ٷش ەسە ازايدى. بۇل ۋىلدىرىق شاشاتىن جايىلما ورىنداردىڭ جاعدايىنا جەنە كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ بٸرەگەي بالىق رەسۋرستارىنىڭ كٶبەيۋٸنە كەرٸ ەسەر ەتۋدە. بٸز ەلدەرٸمٸزگە ورتاق سۋ ارتەريياسىندا ەكولوگييالىق اپاتتى بولدىرماۋ ٷشٸن رەسەي فەدەراتسيياسىمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز, – دەدٸ پرەزيدەنت.
بۇل مەسەلە بويىنشا قولداۋ كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن رەسەي پرەزيدەنتٸنە العىس ايتقان مەملەكەت باسشىسى ٶزارا كٷش بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, جايىق ٶزەنٸنٸڭ جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا ورتاق ٸس-قيمىل جوسپارىن ەزٸرلەۋگە شاقىردى. ودان بٶلەك پرەزيدەنت ورتاق تەڭٸزدٸڭ ەكولوگييالىق مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە ايتا كەلە, كاسپيي يتبالىقتارىنىڭ مٷشكٸل حالٸ تۋرالى دا ايتتى.
– يتبالىقتاردىڭ قايتا-قايتا قىرىلۋى ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. كاسپيي يتبالىعى – جەرگٸلٸكتٸ فاۋناداعى سٷتقورەكتٸلەردٸڭ جالعىز ٶكٸلٸ. ول بٷكٸل تەڭٸز اۋماعىن مەكەن ەتەتٸن ترانسشەكارالىق بيورەسۋرس سانالادى. بىلتىر قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا كاسپيي يتبالىعىنىڭ پوپۋلياتسيياسىن ساقتاۋ جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن ٸس-قيمىلدىڭ بەس جىلدىق جوسپارىنا قول قويىلدى. بۇدان بٶلەك 1974 جىلدان بەرٸ كاسپييدٸڭ سولتٷستٸگٸندە قازاقستان مەن رەسەيگە تيەسٸلٸ قورىق ايماقتارى بار. الايدا قىزىل كٸتاپقا ەنگەن وسى بٸر جانۋاردى ساقتاۋ ماقساتىندا قابىلدانعان شارالار ەلٸ دە جەتكٸلٸكسٸز. سوندىقتان قازٸر بٸز قورىق اۋماعىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعات اۋماعى رەتٸندە قايتا قۇرۋ مەسەلەسٸن قاراستىرىپ وتىرمىز. كاسپيي ماڭىنداعى بارلىق مەملەكەتتٸ قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ باستاماسىن قولداۋعا جەنە وعان قوسىلۋعا شاقىرامىز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ بيولوگييالىق رەسۋرستاردى زاڭسىز اۋلاۋعا قارسى كٷرەسۋدٸڭ ماڭىزدى ەكەنٸنە اۋداردى. بۇل رەتتە, پرەزيدەنت بيورەسۋرستاردى زاڭسىز اۋلاۋ, بالىق ٶنٸمدەرٸن تاسىمالداۋ, بەكٸرە تۇقىمداستاردى زاڭسىز ساتىپ الۋ نەمەسە ساتۋ فاكتٸلەرٸن اتاپ ٶتتٸ.
– كاسپيي قويناۋىن جەنە ونىڭ ماڭىنداعى اۋدانداردى يگەرۋ كەزٸندە تەحنوگەندٸ اپاتتار مەن تابيعي كاتاكليزمدەردٸڭ ٷلكەن قاۋپٸ بارىن ەسكەرگەن جٶن. سوندىقتان اپات سالدارىنىڭ الدىن الۋدىڭ جەنە ولاردى جويۋدىڭ ايماقتىق مەحانيزمٸن, تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە ٶزارا كٶمەك كٶرسەتۋ جٷيەسٸن دامىتۋ ماڭىزدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى تىعىز مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جەنە «كاسپيي بەستٸگٸنٸڭ» تالداۋ قۇرىلىمىنىڭ كونسورتسيۋمىن قالىپتاستىرۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى. سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ كاسپيي ماڭى مەملەكەتتەرٸنٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ كەڭەسٸنٸڭ جىل سايىنعى وتىرىسىن ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ ۆلاديمير پۋتيننٸڭ ۇسىنىسىن قولدادى.
– كاسپيي بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ جان-جاقتى تەرەڭدەتۋگە قاتىستى بٷگٸنگٸ ايتىلعان باستامالار ساپالى ەرٸ ۋاقىتىلى ورىندالاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. قازاقستان بارشامىزعا ورتاق جەنە اتا-بابالارىمىزدان ميراس بولىپ قالعان بەرەكەلٸ قارت كاسپييدٸڭ قاشاندا دوستىقتىڭ, تاتۋ كٶرشٸلٸك پەن ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ تەڭٸزٸ بولىپ قالۋىنا مٷددەلٸ. حالىقتارىمىز بەن مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ گٷلدەنۋٸ جەنە ٸلگەرٸلەۋٸ ٷشٸن ٶزارا ەرٸك-جٸگەر تانىتا وتىرىپ, بارشامىز وسى ٸزگٸ ماقساتقا قول جەتكٸزەتٸنٸمٸزگە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
التىنشى كاسپيي سامميتٸندە تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار بەردٸمۇحامەدوۆ, ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, يران پرەزيدەنتٸ يبراحيم رايسي, رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين سٶز سٶيلەدٸ.
فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتەر باسشىلارى كومميۋنيكە قابىلدادى.
