Foto: Tengrinews.kz/Turar Qazanǵapov
Ult portaly Prezident baspasóz hatshysy Berik Ýálige silteme jasap, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Syrtqy ister ministrliginiń keńeitilgen alqa májilisinde sóilegen sóziniń mátinin usynady.
Qurmetti jiynǵa qatysýshylar, Elshiler!
Bul basqosý Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereili belesi qarsańynda ótýde. Osy tarihi mejege biz tolaǵai tabyspen jetip otyrmyz.
Qazaqstan aimaqtyq jáne jahandyq úderisterge belsene qatysatyn bedeldi memleketke ainaldy. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev syrtqy saiasatymyzdyń negizin qalady. Onyń tikelei basshylyǵymen kásibi diplomatiialyq qyzmet qurylyp, aýqymdy syrtqy saiasi mindetter sheshimin tapty. Ásirese, memlekettik shekaramyzdyń tolyq bekitilýi teńdessiz tarihi jetistik boldy jáne memleketimizdiń qaýipsizdigin kúsheitýge airyqsha yqpal etken sheshimge ainaldy.
«Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiianyń» qabyldanýy – taǵy bir aitýly jetistik. Buǵan qol jetkizý úshin 20 jyl boiy tabandy jumys atqaryldy. Kelissózderge qatysqan qyzmetkerlerdiń eńbegin elimiz joǵary baǵalaidy. Men olardy memlekettik nagradalarmen marapattaityn boldym.
Shegendelgen shekara – Qazaqstannyń aýmaqtyq tutastyǵynyń kepili. Sondai-aq strategiialyq seriktesterimiz – Resei, Qytai jáne Ortalyq Aziia elderimen dostyq qatynasymyzdyń myzǵymas negizi.
Qazaqstan AQSh-pen jáne Eýropa Odaǵy elderimen strategiialyq bailanys ornatty. Bul memleketter – bizdiń investitsiia jáne saýda salasyndaǵy áriptesterimiz. Biz kópjaqty, sarabdal diplomatiiany berik ustanyp kelemiz.
Biyl – Semei poligonynyń jabylǵanyna 30 jyl. Qazaqstan óz erkimen iadrolyq qarý-jaraqtan bas tartty. Bul sheshýshi qadam Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyqtaǵy bedeliniń artýyna zor úles qosty. Elimiz Jahandyq iadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalys kóshbasshylarynyń qataryna qosyldy. Elbasy usynysy boiynsha iadrolyq qarýsyzdanýǵa arnalǵan álemdik forýmdy ázirleý qajet.
Kelesi jyly Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske 30 jyl tolady. Osyǵan orai, elordamyzda osy forýmnyń VI Sammiti ótedi. Bul jiyndy uiymdastyrý úshin Syrtqy ister ministrligi aýqymdy jumys atqarýy kerek. Biz bul Keńesti birtindep qurlyqtaǵy Qaýipsizdik jáne damý uiymyna ainaldyrýdy kózdeimiz.
Qazaqstan diplomatiiasy kóptegen máseleni, tipti, asa kúrdeli halyqaralyq túitkilderdiń ózin mámile arqyly sheshýge múddeli. Bul tájiribe jyldar boiy qalyptasqan jáne oń nátije kórsetken.
Elimiz memleketaralyq jáne azamattyq qaqtyǵystardy retteý úshin bitimgerlik bastamalar usynyp, ara-aǵaiyn bolyp júr. Sondai-aq, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin ótkizip, órkenietter úndestigin ornatýǵa kúsh salýda. Osynyń bárin sheteldik áriptesterimiz joǵary baǵalap, jan-jaqty qoldaý bildirýde.
Atap aitqanda, 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymyna tóraǵalyq ettik. Qazaqstan 2017-2018 jyldary Birikken Ulttar Uiymynyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi boldy.
Qazaqstan – Eýraziia qurlyǵyndaǵy kópjaqty qurylymdardyń negizin qalaýshy elderdiń biri.
Elimiz TMD, Eýraziia ekonomika odaǵy, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymy, Shanhai yntymaqtastyq uiymy, Islam yntymaqtastyq uiymy jáne basqa da qurylymdardyń jumysyn jandandyrýǵa belsene atsalysyp keledi.
Jaqynda baýyrlas eldermen birlesip, Túrki keńesin tolyqqandy uiymǵa ainaldyrdyq. Osylaisha, túrki tildes memleketter yntymaǵynyń jańa kezeńi bastaldy.
Qazaqstan alyp qurlyqtyń dál ortasynda tur. Bul – geografiialyq turǵydan tiimdi. Bizdiń tóńiregimizde beibitshilik beldeýi qalyptasty. El ishindegi ahýal turaqty. Syrtqy ekonomikalyq qarym-qatynasqa barynsha ashyqpyz. Munyń bári – investorlar úshin óte qolaily jaǵdai.
Búginde Ortalyq Aziiadaǵy shetel investitsiiasynyń 75 paiyzy Qazaqstanǵa tiesili. Sonyń arqasynda elimiz óńirdegi ekonomikalyq kóshbasshyǵa ainaldy.
Úkimettiń jáne diplomattardyń aldynda turǵan asa mańyzdy mindet – aimaqtyń kóshbasshylyq rólin odan ári nyǵaitý. Osy jumystyń qarqynyn báseńdetýge bolmaidy.
Búkil álemdi pandemiia jailaǵanyna eki jylǵa jýyqtady. Onyń saldary Qazaqstanǵa da ońai tigen joq. Bizdiń diplomatiialyq korpýs osy kúrdeli kezeńde joǵary deńgeide qyzmet etti. Sheteldegi myńdaǵan azamatymyzǵa kómek kórsetti. Syrtta qalyp qoiǵan otandastarymyzdy elge alyp kelý úshin tiisti jumys atqardy.
Diplomattarymyzdyń arqasynda Qazaqstanǵa gýmanitarlyq kómek jetkizildi. Biz de birqatar memleketterge qoldaý kórsettik.
«Vaktsinalyq diplomatiianyń» arqasynda Ortalyq Aziiadaǵy indetke bailanysty ahýaldy turaqtandyrýǵa úles qostyq. Túrli qiyndyqqa qaramastan, Sizder aldymyzda turǵan strategiialyq mindetterdi oryndap kelesizder.
Atap aitqanda, elimiz EKOSOS-qa jáne Birikken Ulttar Uiymynyń Adam quqyqtary jónindegi keńesine sailandy. Biyl teńizge tikelei shyǵa almaityn elder tobyna tóraǵalyq etip otyrmyz. Basqa da mańyzdy bastamalarymyzdy júzege asyrý úshin aýqymdy sharalar qolǵa alyp jatyr.
Biologiialyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý úshin jumysty jandandyrý kerek.
Aýǵanstandaǵy kúrdeli gýmanitarlyq daǵdarysty eńserýge óz úlesimizdi qosyp jatyrmyz. Bul – bizdiń syrtqy saiasatymyzdyń jasampazdyq sipatynyń aiqyn kórinisi.
Qurmetti diplomattar!
Men byltyr «2020-2030 jyldarǵa arnalǵan Syrtqy saiasat tujyrymdamasyn» bekittim. Bul qujat arqyly halyqaralyq strategiiamyzdyń qaǵidattary jáne baǵyt-baǵdary ózgermeitinin naqtyladyq. Sondai-aq, Qazaqstan úshin Resei, Qytai, AQSh, Ortalyq Aziia jáne Eýropa Odaǵy memleketterimen strategiialyq qarym-qatynasty saqtaý erekshe mańyzdy ekenin taǵy da qýattai tústik.
Biz Aziia, Orta jáne Taiaý Shyǵys, Soltústik jáne Ońtústik Amerika, Afrika elderimen bailanysty keńeite beremiz.
Jalpy, syrtqy saiasatymyzdyń aýqymy keń bolýy kerek. Kók bairaǵymyzdy álemniń negizgi aimaqtarynda ornatý qajet. Bul elimizdiń strategiialyq múddesine tolyq sai keledi.
Sonymen qatar biz elimizdiń Eýraziianyń geosaiasi jáne geoekonomikalyq júiesindegi joǵary mártebesin odan ári nyǵaitýǵa múddelimiz.
Indet bastalǵannan beri álemdik saiasat pen ekonomika túbegeili ózgeriske ushyraýda. Jahandyq shielenister órship kele jatyr. Bul – elimiz úshin betburysty kezeń.
Aldymyzda uzaq merzimdi mindetter tur. Biz Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin saqtap, álemdik arenadaǵy rólin kúsheitýge tiispiz. Osyǵan orai syrtqy saiasi jumys tásilderin qaita saralap, júieli sharalar ázirleýimiz kerek. Bul mindetti tabysty oryndasaq, ulttyq diplomatiia ýaqyt talabyna jáne azamattarymyzdyń suranysyna sai bolady. Eń aldymen, memleketimizdiń múddesin laiyqty qorǵai alamyz. Syrtqy ister ministrliginiń osyndai aýqymdy basqosýy sońǵy alty jylda alǵash ret ótkizilip otyr. Sondyqtan, biz qordalanǵan túitkildiń bárin muqiiat taldap, aqyldasýymyz kerek. Osy oraida, mynadai máselelerge basa nazar aýdarý qajet.
Birinshi. Syrtqy saiasatty «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna sai júrgizip, onyń tiimdiligin barynsha arttyrý.
Qazir Qazaqstannyń syrtqa baǵyttalǵan jumysynda birtutas, jalpy memlekettik strategiia joq deýge bolady. Bul – júieli sipattaǵy másele.
Syrtqy ister ministri Úkimette erekshe mártebege ie bolyp, Premer-ministrdiń orynbasary deńgeiine kóterildi. Osyǵan orai, Syrtqy ister ministrligi tyǵyz mekemearalyq úilestirý jumysyn tiimdi atqarýy kerek.
Memlekettik apparat ishindegi bailanys, ózara yqpaldastyq álsiz. Jekelegen mekemelerdiń múddesine basymdyq berilip jatady. Bul – birazdan beri jalǵasyp kele jatqan teris úrdis. Sonyń kesirinen eleýli kemshilikter bolyp jatady. Oǵan qosa, ulttyq múddeni qorǵaityn kezde tiimdi jumys atqarylmaidy.
Mysaly, qazir Jaiyq ózeni tartylyp barady. Qazaqstanǵa joldanǵan júk Qytai shekarasynda turyp qaldy. Bizdiń kásipkerlerimizdiń kórshi elder naryǵyndaǵy múddesi oidaǵydai qorǵalmai otyr. Osyndai keleńsizdikter halyqtyń turmys sapasyna jáne kóńil kúiine keri áser etedi.
Ekinshi. Ekonomikalyq diplomatiiany «qaita jandandyrý».
Álemdik saiasatta klimat pen tehnologiia máseleleri airyqsha ózekti.
Pandemiiadan keiin ekonomikany qalpyna keltirý úshin memleketter arasynda shetel investitsiiasyna talas kúsheidi.
Syrtqy ister ministrligi – investitsiia tartý jónindegi memlekettik saiasatty iske asyratyn ýákiletti organ. Biz ministrlikke osyndai erekshe mártebe berdik. Sondyqtan, bul múmkindikti tolyqqandy paidalaný qajet.
Qazaqstan eksportyn ilgeriletýge barynsha qolǵabys etý – taǵy bir mańyzdy mindet. Elimiz Shyǵys pen Batysty, Soltústik pen Ońtústikti jalǵaityn kúre joldardyń boiyndaǵy tranzittik-logistikalyq habqa ainalýǵa tiis. «Nurly Jol» baǵdarlamasy jáne kórshi elderdiń infraqurylymdyq bastamalary osyǵan negiz bolady. Bul jumysta ministrlikke airyqsha mindet júkteledi.
Úshinshi. Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy kóshbasshylyq ornyn nyǵaitý. Men joǵaryda aitqanymdai, bul – asa mańyzdy mindet. Biz osy aimaqta erekshe mártebege ie ekenimizdi batyl málimdei bilýge tiispiz. Buǵan tolyq negiz bar.
Atap aitqanda:
- ekonomikamyz Orta Aziiadaǵy basqa elderdiń ekonomikasyna qaraǵanda áldeqaida qýatty;
- biz Eýraziiadaǵy basty kólik dálizderi toǵysqan geostrategiialyq ortalyqta turmyz;
- aýqymdy ekonomikalyq jáne demokratiialyq reformalar belsendi túrde júzege asýda;
- ziiatkerlik jáne adami resýrsymyz bar;
- halyqaralyq qaýymdastyqtyń aldyndaǵy abyroi-bedelimiz joǵary.
Osyǵan orai, Ortalyq Aziianyń taǵdyry úshin Qazaqstanǵa erekshe jaýapkershilik júkteledi.
Óńirdegi ózekti máselelerdi aiqyndap, ony sheshý kezinde elimiz mańyzdy ról atqarady.
«Sý diplomatiiasy» boiynsha kelissózdi tezirek aiaqtaý Qazaqstan men Ortalyq Aziia elderiniń jáne Resei men Qytaidyń ortaq múddesine sai keledi dep sanaimyn. Transshekaralyq sý resýrstaryn ádil jáne tiimdi paidalaný aimaqta azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń basty kepili bolmaq.
Tórtinshi. Álemdegi alpaýyt eldermen jáne óńirdegi yqpaldy memlekettermen teń dárejeli ári tiimdi yntymaqtastyq ornatý.
Qazir geosaiasi teketires beleń alýda. Qazaqstan eshkimmen jaýlaspaidy, halyqaralyq daýlarǵa kilikpeidi. Bizdiń tańdaǵan jolymyz – aiqyn.
Pragmatizmge negizdelgen salmaqty ári saliqaly saiasattan esh ainymaimyz. Biz ekijaqty jáne kópjaqty mindettemelerden bas tartpaimyz. Daýly máseleler týyndasa, ulttyq múddemizge sai utymdy sheshim tabýǵa umtylamyz.
Biz Táýelsizdik pen egemendikke, elimizdiń shekarasy men aýmaqtyq tutastyǵyna nuqsan keltiretin bir de bir kelisimge jol bermeýimiz kerek. Óitkeni, osy qasietti qundylyqtar biz úshin bárinen qymbat. Biz, eń aldymen, Qazaqstannyń múddelerin tabandylyqpen qorǵaýymyz qajet.
Besinshi. Qazaqstan diplomatiiasynyń jańa kelbetin qalyptastyrý.
Bizdiń diplomatiialyq qyzmetke tyń serpilis qajet.
Bilikti mamandardyń Syrtqy ister ministrliginen ketýi onyń kadrlyq áleýetin álsiretýde. Bul – shyn máninde, ózekti másele.
Men osy ministrlik eń konservativti qurylymnyń biri ekenin bilemin. Munyń jaqsy jaǵy da bar. Dástúr saqtalady, kásibi diplomattar shoǵyry qalyptasady. Degenmen, jaǵymsyz jaǵy da joq emes. Bilimdi, bilikti ári elge adal qyzmet etkisi keletin jastar úshin ministrlikke jumysqa turý – «alynbas qamaldai». Bul ahýaldy túzep, kadr saiasatyn túbegeili qaita qaraityn kez keldi.
Diplomatiialyq qyzmetke, eń aldymen, kózi ashyq, kókiregi oiaý, otanshyl mamandar qajet. Qazaqstan atynan shet memleketterde qyzmet istep júrgen diplomattarymyz shetel tilderin ǵana emes, aldymen, memlekettik tildi bilýi kerek.
Qurmetti jiynǵa qatysýshylar!
Sóz sońynda taǵy da qaitalap aitamyn: Qazaqstannyń syrtqy saiasatyndaǵy negizgi baǵyttardy júzege asyrý úshin tiisti jumysty tyń qarqynmen jalǵastyrý kerek. Iaǵni, ýaqyt synynan ótken ustanymdardy jańa sheshimdermen ushtastyrý qajet. Osy oraida, diplomattarymyz qashanda el múddesine adal bolady dep senemin.
Barshańyzǵa amandyq, qyzmetterińizge tabys tileimin!
Raqmet.
