Praga qalasynda 2022 jyldyń 4 qazanda Cheh Respýblikasynyń astanasy Pragada "Qazirgi Qazaqstannyń áleýmettik reformalary jáne Shyǵys Eýropa elderiniń tájiribesi" taqyrybynda iri halyqaralyq konferentsiia ótti.
Konferentsiia Qazaqstan Respýblikasynyń Cheh Respýblikasyndaǵy Elshiliginiń bastamasymen ótkizildi. Oǵan Shyǵys Eýropanyń 4 elinen-Vengriia, Polsha, Slovakiia jáne Chehiiadan jiyrmadan astam joǵary bilikti sarapshylar qatysty.
Konferentsiia barysynda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Q.K. Toqaevtyń "Ádil memleket. Birtutas Ult. Berekeli qoǵam" atty Joldaýynyń mańyzdylyǵy talqylandy.
Bul konferentsiia 2022-2023 jyldary búkil Eýropalyq Odaq boiynsha Ortalyq, Shyǵys, Ońtústik jáne Soltústik Eýropa elderinen, iaǵni Eýropalyq Odaqtyń barlyq 27 elinen sarapshylardyń, mamandardyń, memlekettik jáne qoǵam qairatkerleriniń qatysýymen ótetin konferentsiialar seriiasynyń alǵashqysy bolyp tabylady.
Mundai aýqymdy talqylaýlardyń maqsaty, bir jaǵynan, Eýropalyq áriptesterdi Qazaqstandaǵy áleýmettik reformalar jáne ekinshi jaǵynan, Qazaqstanǵa qatysty eýropalyq elderdiń áleýmettik saiasatynyń tájiribesin paidalaný múmkindigi týraly habardar etý bolyp tabylady.
Pragadaǵy Konferentsiia Shyǵys Eýropalyq áriptesterdiń sońǵy jyldary Qazaqstan basshylyǵy iske asyryp jatqan jańa áleýmettik saiasatqa degen qyzyǵýshylyǵyn kórsetti. Ol joǵary saraptamalyq baǵa aldy.
Sonymen qatar, konferentsiiaǵa qatysýshylar Eýropa elderiniń tájiribesine negizdelgen birqatar naqty praktikalyq usynystar aitty.
Konferentsiiany Qazaqstannyń Syrtqy ister ministriniń orynbasary R.Iu. Vasilenko ashyp, Qazaqstannyń Chehiiadaǵy Elshiligi bastamasynyń ýaqtylyǵy men ózektiligin atap ótti. Ol konferentsiiaǵa qatysýshylardy 2022 jylǵy 1 qyrkúiekte QR Prezidenti Q.K. Toqaev jariialaǵan "Ádil memleket. Birtutas Ult. Berekeli qoǵam" Joldaýymen tanystyrdy.
Óz sózinde Ministrdiń orynbasary Jalpy Qazaqstandaǵy ekonomikalyq jáne saiasi reformalardyń barysyna erekshe nazar aýdaryp, áleýmettik saiasattyń negizgi baǵyttaryna erekshe toqtaldy. Ol sońǵy konstitýtsiialyq jańalyqtardyń, sonyń ishinde Qazaqstan Prezidentin merziminen buryn sailaýǵa bailanysty jańalyqtardyń qisynyn baiandap berdi.
Qorytyndylai kele, ol bilim berý, densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý jáne áleýmettik qamsyzdandyrý salasyndaǵy áleýmettik saiasattyń eýropalyq modelderin praktikalyq qoldanýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Qazaqstan Respýblikasynyń Cheh Respýblikasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi professor M.M. Tájin óz sózinde sońǵy jyldary Qazaqstan Prezidenti Q.K.Toqaevtyń áleýmettik saiasattyń jańa baǵyttaryn qalyptastyryp kele jatqanyn atap ótti. Bul jahandyq jáne aimaqtyq sipattaǵy birqatar sebepterge bailanysty boldy.
Dál osy áleýmettik standarttar, ómir súrý deńgeii men sapasy Qazaqstandaǵy ekonomikalyq jáne saiasi reformalar tiimdiliginiń basty kriteriiine ainalýda. Bul sondai-aq bolashaq Qazaqstannyń strategiialyq qoǵamdyq turaqtylyǵynyń negizinde jatqan áleýmettik ádilettilik qaǵidattarymen tikelei bailanysty. Sonymen qatar, Shyǵys Eýropa elderiniń tájiribesi Qazaqstan úshin eki sebep boiynsha paidaly bolýy múmkin.
Birinshiden, áleýmettik saiasat reformalary tujyrymdamalyq turǵydan óte jaqyn jaǵdailarda bastaldy - biz bárimiz sotsializmniń keńestik túrine súiendik.
Ekinshiden, Shyǵys Eýropa (ShE) elderi áleýmettik memleket evoliýtsiiasynyń Eleýli jolynan ótti jáne búginde jaqyn bolashaqta Qazaqstan da kútýge bolatyn problemalarmen betpe-bet kelýde. Sondyqtan Shyǵys Eýropa elderiniń tájiribesi Qazaqstan úshin kem degende eki ólshemde qyzyqty.
Birinshisi - eńbek qatynastaryn retteý, jumyspen qamtý saiasaty jáne jumyssyzdyqqa qarsy kúres, Densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalaryndaǵy naqty ózgerister, sondai-aq kedeilik, ekologiia jáne áleýmettik inkliýziia problemalary.
Ekinshisi - 21 ǵasyrdyń úshinshi onjyldyǵyndaǵy qazirgi Eýropadaǵy áleýmettik memleket aldyndaǵy jańa syn-qaterler, birtutas eýropalyq áleýmettik úlgini qalyptastyrýdyń praktikalyq tásilderi, Shyǵys Eýropa qoǵamdarynyń áleýmettik qurylymyndaǵy ózgeris jáne áleýmettik saiasattyń jańa paradigmasynyń qajettiligi, jeke partiialardyń áleýmettik baǵdarlamalary ainalasyndaǵy saiasi qaqtyǵystardyń ulttyq konteksteri, jahandaný men ishki áleýmettik saiasattyń qarama-qaishylyqtary.
Ortalyq Aziia jáne Kavkaz institýtynyń direktory, “Jibek jolyn” zertteý baǵdarlamasynyń jetekshisi, shved ǵalymy Kornell Svante jalpy Qazaqstandaǵy densaýlyq saqtaý, bilim berý salasyndaǵy áleýmettik reformalardyń tabysy memlekettik basqarý júiesiniń tabysty damýyna, sondai-aq qarjy institýttarynyń senimdi jumys isteýine bailanysty ekenin atap ótti. Búginde Qazaqstan birqatar mańyzdy máselelerdi sheshimi aldy, mysaly, jumyssyzdardy, múgedekterdi memlekettik qorǵaýdyń senimdi júiesin qurý, sondai-aq turaqty zeinetaqy júiesi quryldy.
Konferentsiia barysynda Polshanyń Aziialyq jáne jahandyq zertteýler institýtynyń professory M.Sobansk-Tsvalinanyń baiandamasy oqyldy, ol QR Prezidenti Q. Toqaevtyń Joldaýynyń negizgi erejelerine toqtaldy. Ol aýyldyq aýmaqtardy, infraqurylymdy damytýdyń, bilim berý men densaýlyq saqtaýǵa teń qol jetimdilikti qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin mańyzdy bolyp tabylatyn sý resýrstaryn durys basqarý jáne paidalaný qajettiligi atap ótildi.
Saýda jáne halyqaralyq qatynastar institýtynyń Vengr professory Laslo Vasha Eýropalyq Odaq elderinde qabyldanǵan kóp fýnktsionaldy Aýyl sharýashylyǵyn damytý modeline nazar aýdardy, onda aýyl sharýashylyǵy aýyldyq jerlerde ekologiialyq jáne áleýmettik-mádeni qundylyqtardy saqtaýda mańyzdy ról atqarady. Mundai modeldiń beiimdelýi Qazaqstanda da múmkin.
Sondai-aq, tek organikalyq jáne ekologiialyq aýylsharýashylyq qyzmetke ruqsat etilgen býferlik ekologiialyq aimaqtarǵa ainaldyrýǵa bolatyn tabiǵi parkterge nemese qorǵalatyn aimaqtarǵa jaqyn ónimdiligi tómen aýylsharýashylyq aýmaqtaryn paidalaný týraly usynystar berildi. Sapasy tómen topyraqty keibir ýchaskelerde aýyldyq jerlerde týrizm men demalý áleýetin keńeitetin akvakýltýra dep atalatyn aimaqtardy qurý usynylady. Áleýmettik saiasattyń mańyzdy quramdas bóligi aýyldyq aýdandardy qoldaý jáne odan ári damytý úshin jergilikti eldi mekenderdiń dástúrlerin jańǵyrtý jáne saqtaý qajettiligi bolyp tabylady.
Vengriia Ǵylym akademiiasynyń Ekonomika institýtynyń professory Ianosha Kelle halyqty jumyspen qamtý saiasaty týraly aita otyryp, eń tómengi jalaqy quralyn paidalanýda abai bolýǵa shaqyrdy, eger ony shamadan tys paidalaný baǵanyń turaqsyzdyǵyna jáne biýdjettiń aitarlyqtai shyǵyndaryna ákeletin keri áser etýi múmkin.
Praga ekonomika jáne biznes ýniversitetiniń professorlary Ian Mertl densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý kózi retinde arnaiy salyq nemese salyq stavkasynyń bir bóligin engizýdi usyndy. Olarǵa sondai-aq densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrýdy uiymdastyrý kezinde jumys isteýi tiis tipologiia men resýrstar qurylymynyń avtorlyq modeli usynyldy.
Boim atyndaǵy Aziia jáne jahandyq zertteýler institýtynyń basqarma múshesi, poliak professory Kshishtof Zalevski ózin-ózi basqarýdy reformalaýdyń poliak tájiribesi týraly aityp berdi. Ol aimaqtyq jáne jergilikti deńgeide qarjylyq josparlaýdy buzýy múmkin jedel salyq reformalaryn júrgizýden saqtandyrdy.
Slovakiia ekonomikalyq ýniversitetiniń professory Petr Drabik ekonomikalyq tájiribeni bilim berýdiń barlyq deńgeilerinde oqytý protsesine tartý printsipin iske asyrýdy usyndy. Muny praktikterdi oqytýdyń innovatsiialyq nysandary (jobalyq oqytý, tálimgerlik, koýching jáne t.b.) arqyly bilim berý protsesine tartý arqyly júzege asyrýǵa bolady.
Qarjy jáne basqarý ýniversitetiniń Cheh professory Leia Melnikova bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy áleýmettik qyzmetterge qol jetimdilikti qamtamasyz etý úshin tsifrlyq platformany damytýdyń ózekti máselelerin kóterdi. Sondai-aq, adamnyń konstitýtsiialyq quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne onyń memlekettik basqarýǵa tolyq qatysýy maqsatynda aqparat alýǵa teń qol jetkizý úshin tsifrlandyrýdy arttyrýdyń mańyzdylyǵy atap ótildi.
Ǵylym akademiiasy Ekonomika institýtynyń Vengr professory Andrash Shimonovich halyqtyń qartaiýy memleketke zeinetaqy aýyrtpalyǵyn arttyrýdy kózdeitinin jáne bul jerde áleýmettik jarnalar mólsherlemesiniń mólsherin jáne zeinetkerlik jas deńgeiin aiqyndaý boiynsha ýaqtyly saiasi sharalar qabyldaý mańyzdy ekenin atap ótti.
Praga Metropoliten ýniversitetiniń Cheh professory Martina Varkochkova Cheh bilim berý júiesiniń senimdiligi men turaqtylyǵyndaǵy birqatar mańyzdy sátterdi atap ótti, ol sonymen qatar erekshe qajettilikteri bar stýdentterge baǵyttalǵan jáne olar úshin jaqsy jabdyqtalǵan mamandandyrylǵan mektepter, mektepke deiingi jáne orta oqý oryndaryna arnalǵan mekemeler usynady.
Ekonomikalyq jáne aimaqtyq zertteýler ortalyǵy Ekonomika institýtynyń professory Iýliia Varga hanym muǵalim mamandyǵynyń tartymdylyǵy birneshe faktorlarǵa bailanysty ekenin atap ótti: mansaptyq ósýdiń balama múmkindikteri; eńbek jaǵdailary; memlekettik bilim berý aiasynda Ziiatkerlik jumyspen ainalysý múmkindigi. Ol muǵalimniń laiyqty jalaqysyn anyqtady, ol oqýshylardyń jaqsy úlgerimimen bailanysty bolýy kerek. Sondai-aq, ol bilim berý salasyn qarjylandyrý kólemi men oqýshylardyń bilim nátijelerine tikelei sáikes kelmeý zańdylyǵyn atap ótti.
Bratislava ýniversitetiniń slovak professory Elena Kashtiakova búginde shaǵyn jáne orta biznesti otbasylyq jáne áielder biznesi túrinde damytý Slovakiia Úkimetiniń basymdyqtarynyń birine ainalǵanyn atap ótti.
Qarjy jáne basqarý ýniversitetiniń Cheh professory Radim Valenchik sońǵy jyldary Chehiia tolyq emes jumys kúni jumys istei alatyn kóptegen bilikti mamandardan aiyrylǵanyn jáne zeinetkerlik jastaǵy adamdardyń basym kópshiligi jumystan nemese biznesten ketetinin atap ótti. "Biz bul jolmen júrmeýdi usynamyz, árine, bul rette eldegi zeinetaqy jasyn kótermeý kerek, bul problemalardy sheshpeidi. Adamdarǵa, eger olar fizikalyq jáne aqyl-oi jaǵynan daiyn bolsa, olar tipti zeinet jasynda da jumys isteýdi jalǵastyrýy tiis ekenin jáne memleket bul iste tek paidasyn tigizedi dep eseptep, yntalandyrý jolymen júrýdi usynamyn."- dep usyndy baiandamashy.
Vengr ǵalymy, áleýmettik zertteýler institýtynyń direktory D.Tot EO-nyń Áleýmettik saiasatynyń máni múshe elder arasyndaǵy aitarlyqtai ekonomikalyq teńsizdikti azaitý ekenin aitty. Ol muny Baltyq jaǵalaýy elderiniń, Vyshegrad tobynyń jáne Balqan memleketteriniń mysalynda negizdedi.
Chehiia Parlamentiniń depýtaty Alesh Iýhelka Chehiianyń áleýmettik saiasatyndaǵy negizgi úsh tendentsiiany atap ótti: úi saiasaty, áleýmettik zańnamanyń negizgi perspektivasy retinde; pandemiia saldarymen kúrestegi áleýmettik zańnamanyń róli jáne qazirgi energetikalyq jáne ekonomikalyq daǵdarys, áleýmettik saiasat úshin jańa mindet retinde. Búgingi tańda, onyń pikirinshe, qoǵamnyń negizgi qurylymdyq elementi retinde otbasyna degen zańnamalyq qyzyǵýshylyq artyp keledi. Daǵdarys kezinde otbasylardy tiimdi qoldaý jáne olardy qorǵaý zańnamalyq mindet bolyp tabylady. Otbasylyq járdemaqyǵa memlekettik shyǵyndar ósip kele jatqanda, bul otbasylyq járdemaqylar men qyzmetterdiń kemshilikteri bar.
Konferentsiiada sóz sóilegen Polsha Prezidentiniń keńesshisi Marek Rymsha áleýmettik qyzmetter búkil halyq úshin qol jetimdi bolýy kerek, olardy paidalaný áleýmettik toqyraýǵa ákelmeýi kerek - bul saiasi ózgeristerden keiingi Polshadaǵy áleýmettik saiasattyń evoliýtsiiasyn taldaýdaǵy eń mańyzdy qorytyndy shyǵar. Qyzmetterge qol jetimdilik qazirgi zamanǵy memlekettiń qajetti sharty bolyp tabylady. Óńirlerge, shalǵai eldi mekenderge sapaly áleýmettik qyzmet kórsetý de mańyzdy mindet bolyp tabylady. Polshanyń tájiribesi kórsetip otyrǵandai, jergilikti ákimshilik tarapynan memlekettik emes qurylymdarǵa, ásirese kommertsiialyq emes uiymdarǵa áleýmettik qyzmetter kórsetý múmkindigin paidalanǵan jón. Sonymen qatar, qyzmet kórsetýshilerdiń kóptigi usynylatyn qyzmetterdi ártaraptandyrýǵa jáne naqty qajettilikterge jaýap beretin qyzmetter paketin qurý múmkindikterin keńeitýge ákeledi.
Osylaisha, Qazaqstandaǵy áleýmettik reformalarǵa jáne eýropalyq tájiribeni paidalaný múmkindikterine arnalǵan birinshi konferentsiia osyndai dialog alańdarynyń óte ózekti ekenin jáne eýropalyq sarapshylar toby úshin Qazaqstan Respýblikasyndaǵy áleýmettik reformalar týraly túsinik beretinin kórsetti. Praga bastamasy Eýropalyq Odaqtyń barlyq aimaqtarynda jalǵasady.
