Qazaqstan qaýipti derttiń aldyn alýǵa álem elderiniń eń alǵashqylarynyń biri bolyp kiristi. QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev Egemen Qazaqstan gazetinde jariialaǵan maqalasynda osylai dep málim etti. "Ult aqparat" úndeýdiń tolyq mátinin nazarlaryńyzǵa usynady.
***
Táýelsizdik jyldary el ómiriniń eń qiyn da kúrdeli kezeńderinde men kez kelgen máseleni qadirmendi otandastarymmen birge búkpesiz, ashyq talqyǵa salyp, týǵan halqymmen únemi oi bólisip kelemin. Búgingidei búkil álem alań kúi keship, ult saýlyǵy synǵa túsken qazirgi sátte de barshany sabyrǵa, baisaldylyqqa shaqyryp, taǵy da jurtyma aq tileýli sózimdi arnaǵaly otyrmyn.
Tutqiyldan kelgen jaman indet – koronavirýs derti barsha adamzatqa qaýip-qater tóndirýde. Qazirdiń ózinde dúnie júzi boiynsha 1,4 millionnan astam jan osy syrqatqa shaldyǵyp, ondaǵan myń adamnyń ómiri qiyldy. Sondyqtan álem memleketteri qaterli dertke birlese daýa izdep, búgingi zamannyń bar kúsh-qýatyn, aqyl-oiy men ǵylym-biliminiń jetistigin ortaq maqsat jolyna birlese jumyldyryp, yntymaqtasa áreket etýde.
Qazaqstan qaýipti derttiń aldyn alýǵa álem elderiniń eń alǵashqylarynyń biri bolyp kiristi. Tiisti saqtandyrý sharalary jasaldy. Memlekettik organdar arnaýly daiyndyqtan ótkizildi. Ózge elderde virýs qalai paida bolyp, pandemiia qalai órbip, órshigeni baqylandy. Sonyń nátijesinde indettiń etek alyp ketýine múmkindiginshe jol berilmei, ahýal kún saiyn turaqty nazarda ustalyp otyr. Jaǵdaidy ońaltý úshin kóp jumys isteldi, áli de talai sharýa atqarylatyn bolady. Igi maqsattaǵy is-sharalardyń bárine jer-jerlerde búkil halyq bolyp qoldaý kórsetkenimiz jón.
Táýelsizdiktiń eń alǵashqy kúnderinen bastap men uly Abai atamyzdyń «Kimge dostyǵyń bolsa, dostyq dostyq shaqyrady» degen dana qaǵidasyn basshylyqqa alyp, álemniń barlyq memleketimen aradaǵy kelisim men dostyqqa, ózara senim men yqpaldastyqqa negizdelgen saiasat ustandym. Egemendiktiń bastapqy jyldarynda irgeles elderdiń bárimen tatý qarym-qatynas ornatyp, shekara máselesin túbegeili sheshkennen keiin túrli deńgeidegi yntymaqtastyq uiymdaryn qurýǵa bastamashy bolǵanymnyń basty sebebi de sol edi.
Eýraziia ekonomikalyq odaǵyn, Shanhai yntymaqtastyq uiymyn, Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńesti quryp, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń tarihi sammitin, Astana ekonomikalyq forýmy men búkilálemdik EKSPO kórmesin ótkizý sharalarynyń bári – Qazaqstan men dúnie júzi memleketteri arasyndaǵy ózara dostyq pen senimge negizdelgen bailanysty, ekonomikalyq yntymaqtastyqty nyǵaitý úshin jasaldy. Ómirdiń ózi, dál búgingi qalyptasqan jaǵdai biz ustanǵan birigý men birlesýge negizdelgen saiasattyń birden-bir durys jol ekendigine kózimizdi jetkizip otyr.
Jahan jurtshylyǵyn ábigerge salǵan pandemiia búkil álemde jańa ekonomikalyq daǵdarys týǵyzdy. Alyp kásiporyndardyń jumysy toqtady, kólik ataýlynyń qozǵalysy shekteldi. Munaidyń baǵasy quldyrady. El men el arasyndaǵy shekaralar jabylyp, alys-beris tyiyldy. Munyń bári buryn-sońdy bolmaǵan asa aýqymdy retsessiiaǵa ákelip soqtyryp, jumyssyzdyqty kóbeitip otyr.
Bizdiń Otanymyz Qazaqstan – qazba bailyqtarǵa, onyń ishinde munaiǵa bai el. Men «Bizde munai men gaz bar eken dep únemi soǵan táýeldi bolǵan durys emes» dep talai márte aitqanmyn. Sondyqtan egemendik jyldary biz el ekonomikasyn ártaraptandyrýmen boldyq. Osy maqsatty júzege asyrý úshin «Qazaqstan-2050» strategiiasyn jasap, «Údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý» baǵdarlamasy aiasynda 1000-nan astam jańa kásiporyn ashtyq. Sonyń arqasynda álemdik básekege qabiletti ónimder shyǵarylyp, elimizge jańa tehnologiialar keldi. Bul elimizdiń úshinshi tehnologiialyq jańǵyrýyna jol ashty.
El aýmaǵynda buryn-sońdy bolmaǵan temirjol, avtokólik joldary salyndy.
Júieli júrgizilgen reformalar nátijesinde aýyl sharýashylyǵy da aitarlyqtai damyp, Qazaqstan ózin et, sút jáne taǵy basqa da azyq-túlik ónimderimen emin-erkin qamtamasyz etip qana qoimai, álemdegi astyq eksporttaýshy alǵashqy alty memlekettiń qataryna qosyldy.
Bolashaq úshin, alda kútip turǵan osyndai almaǵaiyp zamandar synaǵyn erkin eńserý úshin kóp qarjy-qarajat salyp, zor jaýapkershilikpen atqarylǵan bul reformalardyń durys bolǵanyn ómirdiń ózi dáleldedi.
Bizdiń Ata zańymyzdyń birinshi babynda «Qazaqstan Respýblikasynyń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń ómiri» dep naqty jazylǵan. Sondyqtan elimizde densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa airyqsha kóńil bólindi. «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasyn qabyldap, barlyq óńirde buryn bolmaǵan júzdegen zamanaýi aýrýhana men emhana saldyq. Elordada álemdik deńgeidegi eń ozyq tehnikalarmen jaraqtalǵan asa iri ǵylymi-meditsinalyq ortalyqtar ashyp, onyń mamandaryn álemniń eń damyǵan elderinde tájiribeden ótkizdik jáne «Bolashaq» baǵdarlamasy aiasynda oqyttyq. Osylai aldyn ala qamdanýdyń nátijesinde ult densaýlyǵyna qater tóndirgen búgingidei qiynshylyq zamanda juqpaly derttiń dál diagnostikasyn jasaý, onyń aldyn alý, naýqasty emdeý siiaqty tiisti sharalardy bizdiń dárigerlerimiz joǵary kásibi deńgeide atqarýda.
Árine qalyptasyp otyrǵan jaǵdai ońai emes. Bul – búkil álem memleketterine túsken zor aýyrtpashylyq. Biz ony osyndai syn saǵatta septigin tigizetin halqymyzdyń tózimdiligi, erik-jigeri jáne ózine degen zor senimi arqasynda mindetti túrde jeńip shyǵamyz. Ol úshin bizge qajetti nárse – qarjy-qarajat, materialdyq resýrs, tehnika, azyq-túlik – bári bar. Alańdaityn, abyrjityn esh negiz joq.
Ádette jurt kóńili alań osyndai kezde el ishine úrei taratyp, baibalam salýshylar óz múddesine paidalanýǵa tyrysady. Men halyqty ártúrli sondai azǵyryndy, arzan áńgimelerge erýden saq bolýǵa shaqyramyn. Shynymen kóptiń qamyn kózdeitin adam aiǵaishyl kúshimen emes, igilikti isimen qyzmet etkeni durys. Ǵaibat pen baibalam ornyna ǵylym-bilimmen shuǵyldanǵan abzal.
Búgingi kúres dańqty qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń: «Tártipsiz – el bolmaidy, tártipke bas igen el qul bolmaidy» degen qanatty sózin eske salady jáne sony bekem ustanýdy talap etedi. Ózderińiz bilesizder, bul pandemiiany kórshimiz Qytai eli uiymshyldyǵy men temirdei berik tártibiniń arqasynda aýyzdyqtai aldy.
Qazirgi Qazaqstandy Keńes Odaǵy ydyraǵan ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryndaǵy Qazaqstanmen salystyrýǵa bolmaidy. Bizde osyndai qiyndyq týǵanda eshkimge alaqan jaimaý úshin, urpaq qamy, el bolashaǵy úshin jinaqtalǵan Ulttyq qor men altyn-valiýta qorynda 90 milliard AQSh dollary bar. Retimen, únemdi paidalanar bolsaq, ol búgin basymyzǵa túsken taǵdyr men tarih synynan eńsemizdi tik ustap ótýimizge mol múmkindik beredi.
El Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev halyqqa arnaǵan taiaýdaǵy úndeýinde barlyq áleýmettik toptarǵa, kásipkerlerge, aýyl sharýashylyǵy salasyna kórsetiletin alýan túrli kómek týraly jan-jaqty maǵlumat berdi. Eger Qazaqstannyń ulttyq ekonomikadaǵy qol jetkizgen tabystary men joǵaryda atalǵan qor qurylmasa, munyń biri de bolmas edi. Kezinde sonyń bárin taratyp bereiik degender de bolǵan, biraq ómir biz qabyldaǵan sheshimniń durys bolǵanyn kórsetti.
Endi Úkimet pen jergilikti atqarýshy organdary sony únemdi túrde, ret-retimen oryndaýǵa kirisýi kerek. Ár ministr, árbir oblys, qala jáne aýdan basshylary júiemen, tártippen, úilesimmen, naqty josparmen, nyq senimmen áreket etip, ýaqytsha qiyndyqtan shyǵýǵa barlyq kúsh-qýatty jumyldyrýy qajet. Nur Otan partiiasynyń músheleri de osy bir saýapty istiń aldyńǵy qatarynan tabylýy tiis.
Elimizdiń eń úlken bailyǵy – adam men onyń ómiri bolǵandyqtan, árbir adam óziniń, otbasynyń, ata-anasy men bala-shaǵasynyń ómirine, densaýlyǵyna zor janashyrlyqpen, erekshe jaýapkershilikpen qaraýy kerek. Óitkeni ult densaýlyǵy – memleket qaýipsizdiginiń quramdas bóligi.
Dál osy tusta bárimizge halqymyzdyń árdaiym úlkenge qurmet kórsetip, kishige qamqor bolatyn abzal qasietteri septigin tigizedi dep senemin.
Adamnyń ózine degen senimi – úlken kúsh. Bul boiymyzǵa – qajyr, denemizge – qýat, júregimizge senim uialatady. Biz qazir kómekke asa muqtaj qariialardy, ardagerlerimizdi, kópbalaly analardy, ál-aýqaty tómenderdi, jumysqa jaramsyz jandardy erekshe qamqorlyqqa alýymyz kerek. Halqymyzdyń boiyndaǵy urpaqtan urpaqqa úzilmei jetken eń izgi qasietter bizdi osyǵan úndeidi.
Dál qazir búkil adamzat jolairyqta tur. Álemdik geosaiasatty, ekonomikany, ekologiiany, qoǵam ómiriniń san alýan salasyn qamtyp, tizbektele kelgen, buryn-sońdy bolmaǵan problemalar álem memleketteriniń qarym-qatynasyn da ózgerte bastady. Úndi halqynyń uly gýmanist qairatkeri Mahatma Gandi: «Álemdi ózgertý úshin áýeli ózimiz ózgerýimiz kerek», degen eken. Keshe ǵana bir-birin aiaqtan shalyp, jaǵadan alyp, «sanktsiialyq soǵystarǵa» jol ashqan memleketter endi ózara kómek qolyn sozysýda. Bul – jahandyq deńgeidegi úlken ózgeristerdiń bastaýy.
Álem tarihynda ondaǵan jylǵa, tipti júz jyldan da astam ýaqytqa sozylǵan talai soǵystar, shielenisti jaǵdailar men kikiljińder oryn alǵan. Milliondaǵan adamdy baýdai túsirgen indetter de az bolmaǵan. Adamzat sonyń bárin jeńgen. Jan alqymnan alyp turǵan bul shyrǵalańnan da shyǵamyz. Álemniń eń alpaýyt memleketteri osy qiyndyqtan sabaq alýy kerek.
Kezinde Áiteke bi babamyz: «El muraty – kóreshek, er muraty – keleshek. Osylardy oilaǵan – qoimas túbi súiinbei», degen eken. Qandai keremet aitylǵan sóz! Dál qazir bizge búkil adamzat órkenietin súrindiretin emes, barsha álem halqyn súiindiretin jańashyl saiasat kerek.
Kez kelgen qiyndyq adamdy tyǵyryqtan shyǵýǵa, ózgeshe oilaýǵa, qalyptasqan jumys tásilderin jetildirýge bastaidy. Al bul ǵylym men tehnologiiany damytýǵa, sergek ómir saltyn qalyptastyrýǵa alyp keledi. Búginde eńbekti uiymdastyrýdyń kreativti ádisteri, tipti jańa kásip túrleri shyǵa bastady. Qazir adamdar birtindep qaǵazbastylyqtan arylyp, qashyqtan jumys isteý rejimine kóshti. Osynyń bári bir kezde aldyn ala josparlanyp, keńinen oilastyrylǵan sharalardyń arqasynda ǵana múmkin bolyp otyr.
Rýhy myqty, ózine senimdi adamdy qiyndyqtar shynyqtyrady. Sondyqtan biz boikúiezdikten, saryýaiymnan, enjarlyqtan arylyp, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdegen búkil álem halqymen birge shiryǵa, shyńdala túsýimiz kerek.
«Birlik joq jerde tirlik joq», degen eken áigili danyshpan Tóle bi. Bereke-birliktiń almaityn qamaly, baǵyndyrmaityn biigi bolmaidy. Biz úshin ata-babalarymyz ǵasyrlar boiy ańsap kútken, 30 jylǵa jýyq ýaqyt buryn qolymyz jetken azattyqty máńgi baiandy etýden asqan murat joq. Qazaqstan – halqymyz tatý-tátti jáne kelisimde ómir súrip jatqan ortaq shańyraǵymyz. Alýandyǵymyz – básekeli jáne jahandyq álemdegi bizdiń baǵa jetpes bailyǵymyz ben artyqshylyǵymyz. Táýelsizdik jyldary qol jetkizgen barlyq tabysymyzdyń qainary – eń aldymen halqymyzdyń bereke-birligi. Alla taǵala bizdi osy birligimizden de, tirligimizden de aiyrmasyn.
Men sózimdi aldymen aǵa urpaq pen ziialy qaýym ókilderine arnaimyn: halyqty yntymaqqa shaqyryp, jaqsylyqqa, izgi amaldar jasaýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa úndeńizder. «Yrys aldy – yntymaq» ekenin umytpańyzdar. Jastardy eńbekke, bilim alýǵa, qatarynyń aldy bolýǵa tárbieleńizder. Urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik bizdi osyǵan mindetteidi.
Jańa óskin – jas urpaqqa aitarym: táýelsizdik jyldary dúniege kelgen sender keler jyly orda buzar otyzǵa tolasyńdar. Elimizdegi eń qýatty kúsh – ózderińsińder. Aǵa urpaq sender úshin qoldan kelgenniń bárin jasady, endi senderdiń de kúsh-qairat jumsaityn kezderiń keldi. Jamandyqtan, jat ádetten saqtanyp, igi ister jasaýǵa umtylyńdar. Úlkenge – izetti, kishige – qamqor, bir-birińe dos bolyńdar. «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń – istiń bári bos» degen Abai atalaryńnyń ósietin eshqashan esten shyǵarmańdar.
Kásipkerlerge de arnaiy aitarym bar: sizder táýelsizdiktiń arqasynda óz isterińizdi qalyptastyryp, aiaqtaryńyzǵa nyq turdyńyzdar, mol dáýletke keneldińizder. Endi «Men elime ne beremin?» deitin kezderińiz de keldi.
Osy oraida, meniń ótinishim boiynsha óz otandastaryna qol ushyn berip, qarjylai, zattai kómektesip jatqan kásipker azamattar barshylyq. Osy bir jarasymdy úrdis, igi is odan ári jalǵasyn tabady dep senemin.
Urpaq pen dástúr sabaqtastyǵy bolǵan jerde ǵana igilik pen izgilik qatar órken jaiady. Osy qasietti qaǵida árbir qazaqstandyqtyń jadynan, júreginen oryn alýy kerek.
Maǵan nebir qiyn-qystaý kúnderde eshqashan namysyn bermegen, qashanda birligi bekem, peiili keń, qushaǵy ashyq, baýyrmal halyqqa basshylyq etý baqyty buiyrdy. Sondyqtan qazirgidei alaburtpa kóńil jaǵdaiynda dana da darqan halqyma – barshańyzǵa zor rizashylyqqa toly osy sózderimdi joldadym.
Biz táýelsizdik jyldary san alýan qiyndyq pen daǵdarysty bastan ótkerdik. Sonyń bárinde men anyq jaǵdaidy, túitkildi problemalardy ashyq túrde aldaryńyzǵa jaiyp salyp otyrdym. Sizder maǵan únemi senim arttyńyzdar, men týǵan halqymnyń sol seniminen udaiy kúsh-qýat aldym. Sol úshin sizderge taǵy myń da bir alǵysymdy bildiremin.
Ult densaýlyǵy men memleket qaýipsizdigi – bir-birimen etene, egiz uǵymdar. Memleket bul qiyndyqtan shyǵý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaidy jáne tiisti sharanyń barlyǵyn atqarady. Birde-bir adam, elimizdiń eshbir azamaty qamqorlyqsyz qalmaidy.
Biz – birtutas el, birligi berik jurtpyz. Men árqashan halqymmen birge bolǵanmyn, bul joly da sizdermen birgemin.
Biz birgemiz. Qiyndyqqa qaiyspai, belimizdi bekem býyp, bereke-birligimizden airylmaiyq. Sonda ǵana biz qasterli táýelsizdigimizdi saqtap, Qazaqstandy Máńgilik el bolýǵa laiyqty ete alamyz.
Nursultan NAZARBAEV,
Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy
