Qazirgi tańda elimizben birge búgingi ǵasyr mýzeileri de erekshe bir órleýdi bastan keshý ústinde. Búginde mýzei isine jańasha kózqaras qalyptasyp, jańa bir damý kezeńi bastaldy. Bul rette, ózim tórt jyldan beri basshylyq jasap kele jatqan Qazaqstandaǵy eń kóne mýzeilerdiń biri – Batys Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketaný mýzeii týraly az-kem sóz qozǵamaqpyn.
2018 jyl men úshin erekshe jyl boldy desem artyq aitqandyq bolmas. Elimizdegi mýzeiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Halyqaralyq mýzeiler keńesi, Qazaqstan IKOM vitse-prezidenti laýazymyna taǵaiyndaldym. Osy ýaqytqa deiin bizdiń batys óńirden osy halyqaralyq bedeldi uiymǵa Bókeiorda tarihi ólketaný mýzei kesheniniń direktory, úzdik mýzei mamany, marqum Temirbolat Mahimov aǵaidyń múshe bolǵanyn bilemiz. Mine, araǵa jyldar salyp, osyndai asa jaýapty qyzmetke laiyqty sanalýymnyń ózi úlken eńbektiń arqasynda respýblika kólemindegi áriptesterimniń meni «mýzeishi» retinde moiyndaýlary dep túsinemin, rizashylyǵymdy bildiremin. Bul, árine, tek qana meniń eńbegimniń jemisi ǵana emes, ujymnyń jetistigi.
Búgingi tańda Aq Jaiyqtyń tarihi shejiresin jinap, saqtap, ulttyq salt-dástúrimizdi, rýhani qundylyqtarymyzdy nasihattap otyrǵan mýzei quramyndaǵy 12 filialmen birge halyqqa qyzmet kórsetýde. Mýzei qory jaǵynan elimizdegi eń bai mýzeiler qatarynda. Onda 140 myńnan astam arheologiialyq jádigerlerdiń, zergerlik, etnografiialyq buiymdardyń mol kollektsiiasy jinaqtalǵanyn zor maqtanyshpen aitýǵa bolady.
Elimizdiń, sonyń ishinde Aqjaiyqtyń tarihyn búgingi urpaqqa, keleshek urpaqqa jetkizý, jastardyń boiynda ata-baba tarihyna, qazaq halqynyń salt dástúrine, ádet-ǵurpyna qyzyǵýshylyq sezimin oiatý, olardy mýzeidiń turaqty kelýshisine ainaldyrý maqsatynda mýzeide aýqymdy jumystar júrgizilip, kórnekti jobalar júzege asyryldy. Eń aldymen, mýzei zaldary ózgertildi. Óitkeni, kelýshiler arasynda zal ekspozitsiiasyndaǵy fotosýretterdiń kóptiginiń saldarynan «Úlken fotoalbom» degen pikir qalyptasqan, tipti «Tilek kitapshasyna» osylai dep ashyǵyn jazyp ketetin bolǵan. Sondyqtan, osyndai jeńil oidan aryltý úshin mýzei qoryndaǵy zattai jádigerler zerdelenip, olardy ekspozitsiiaǵa shyǵarý uiǵaryldy. Qazirgi ýaqytta oblystyq mýzei zaldarynyń ekspozitsiiasy tolyqtai jańǵyrtyldy. Fotosýretter azaitylyp, tarihi kezeń týraly málimet beretin zattai jádigerlermen tolyqtyryldy.
Burynǵy «Arheologiia» men «Altyn hanshaiym» zaly «Arheologiia» zaly bolyp biriktirilip, óńirimizde tabylǵan arheologiialyq qundylyqtar bir zaldan oryn tapty.
«Altyn Orda» zaly men «Bókeiordasy» zaldarynyń ornyna «Qazaq handyǵy men Bókei Ordasynyń tarihy zaly» quryldy. Bul zal ekspozitsiiasy Aqjaiyqtyń asyl perzenti,aqqan juldyzdai dúnieden erte ozyp, artyna óshpes muralaryn qaldyrǵan daryndy sýretshi Muratbek Jolamannyń «Kerei-Jánibek» kartinasynan bastaý alady.
«Táýelsizdik zaly» jańa eksponattarmen tolyqtyrylyp, «Elbasy jáne Táýelsizdik» zaly bolyp qaitadan ashyldy.
«Jaýhar jádigerler» zalyna «Zergerlik áshekeiler» men kúmis ydystar kollektsiiasy shyǵaryldy. Aq Jaiyq óńirin –tarihi tulǵalarmen qatar qazaqtyń ulttyq epostarynyń biri – «sulý Jibektiń eli» dep ataityny da bul zalda eskerildi. Mýzei qorynda elimizge tanymal sýretshi Ábilhan Kasteevtiń 1941jyly salǵan «Qyz Jibek pen Tólegenniń kezdesýi» atty grafikasy saqtalǵan.
«Óner» zalynyń ekspozitsiiasy Aq Jaiyq óńirinen shyqqan daryndy óner ielerimen jaqynyraq tanystyrady. Qasietti Jaiyq dalasy aty ańyzǵa ainalǵan Qurmanǵazy, Mahambet, Dáýletkerei, Dina, Seitek, Mámen, Muhit sekildi birtýar týma talant ielerin dúniege keltirdi. Olardyń murasy bizge dombyra arqyly kúi arqyly jetti. Sondyqtan zal ekspozitsiiasynyń tórinde uly kúishi babamyz Qurmanǵazy dombyrasynyń kóshirmesi oryn alyp tur. Dina Nurpeisovanyń kigen qamzoly da osy zalda. Mine, mýzei zaldaryndaǵy osyndai ózgerister búginde kórermenderdiń rizashylyǵyna bólenýde.
Osy jyldar ishindegi mýzeidiń úlken jetistigi – jańa mýzeidiń qurylýy.
Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń basshylyǵymen, Batys Qazaqstan oblysynyń mádeniet, arhivter jáne qujattama basqarmasynyń qoldaýymen, Batys Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketaný mýzeiiniń uiymdastyrýymen Oral qalasynda «Rýhani jańǵyrý» atty mýzei óz esigin aiqara ashty.
Mýzeidiń HIH ǵasyrdyń sońynda salynǵan tarihi ǵimaratta ornalasýy onyń mańyzyn aishyqtai túskendei. Mýzeige memlekettik qarjy jumsalǵan joq, kúrdeli jóndeý demeýshilerdiń kómegimen iske asqanyn atap ketken jón. Eski ǵimaratty kúrdeli jóndeýden ótkizip, azamattyq boryshyn abroimen atqarǵan kásipkerdiń esimi – Muratbek Muhamediev, «Kazkontrakshngrýpp» kompaniiasynyń jetekshisi.
Mýzei tórt ekspozitsiialyq zaldan turady. Alǵashqysy «Óńirdiń kieli jerleri» dep atalady. Onda «Sakraldy Qazaqstan» atty kartasyna engen oblystyń alty nysany týraly syr shertiledi. Sonymen qatar bul zaldan oblys ortalyǵynan 600 shaqyrym qashyqta jatqan Jáńgir han mýzei-kesheniniń úlgisimen tanysyp, shejiresine qanyǵýǵa da múmkindik bar.
Ekinshi zal «Ulttyq baspasóz tarihyna» arnalyp otyr. Munda ulttyq, aimaqtaǵy baspasóz quraldarynyń tarihy jan-jaqty kórsetilip, tuńǵysh júieli basylymnyń baǵyt-baǵdarynan habar beretin málimetter qoiylǵan.
Alash arystaryna arnalǵan zalda elim dep eńirep ótken ult ziialylarynyń ómiri baiandalǵan. Batys Alashorda qairatkerleri týraly tereńirek maǵlumat «Batys Alashorda qozǵalysynyń tóraǵasy Jahansha Dosmuhamedov kabineti» arqyly berilip otyr. Osy zaldy jabdyqtaý barysynda jáne Batys Alashorda qairatkerlerine qatysty tyń derekter izdestirý maqsatynda mýzei qyzmetkerleriniń Almaty qalasyndaǵy QR Prezidenttik arhiv pen elimizdiń Ortalyq arhivinde jumystanǵanyn atai ketken jón. Mýzei ekspozitsiiasynda Kúnbatys Alashorda qairatkerleriniń buryn-sońdy jariialanbaǵan sýretteri kórermen nazaryna usynylyp otyr. Máselen, Alash qairatkerleri Isa Qashqynbaev, Ǵubaidolla Álibekov, Esenǵali Qasabolatov sýretteri men Baqytjan Qarataevtyń kózi tirisinde tutynǵan dúnieleri qoiyldy.
Mýzeidiń tórtinshi «Jańǵyrǵan óńir» zalynda Astana qalasynyń damýy men Oral qalasynyń jetistikteri aishyqtalyp tur.
«El ishi-óner kenishi» jobasy júzege asyryldy. Joba aiasynda «Kókeiimde bar álem» – «Ot rýkodeliia k biznesý» atty qolóner sheberleri men jeke kollektsionerlerdiń kórmesi uiymdastyrylyp, jyl boiyna ótkizildi. Shynynda «El ishi – óner kenishi» dep, dana halqymyz beker aitpasa kerek, el ishinde on saýsaǵynan óneri tamǵan sheberlerdiń az emestigin biz joba barysynda baiqadyq, óńirimizde «Óner» atty ónegeli týyndynyń ár túrimen ainalysatyn sheberler jeterlik ekenine kóz jetkizdik. Biraq, olardy bireý bilse, bireý bilmesi haq. Mýzeidiń kórme zalynan «Tekemet» kórkemóner galereiasynyń kartinalaryn, múgedek jandardan quralǵan «Ǵibadat» JShS-niń ulttyq oiýmen naqyshtalǵan sandyqtardyń, sábi besiginiń túrlerin, Shyńǵyrlaý aýdanyndaǵy «Qyz jasaýy» Marfýǵa tigin tsehynyń qalyńdyqqa arnalǵan quraq kórpeleri men syrmaqtaryn, saz aspaptaryn jasaýshy Serikbaev Aslan siiaqty qolóner sheberleriniń týyndylaryn tamashalaýǵa bolady. Joba qorytyndysy boiynsha qolóner sheberleri ózderiniń bir-bir týyndysyn mýzeige syiǵa tartý etse, mýzei tarapynan shyǵarylǵan «El ishi-óner kenishi» atty basylym olarǵa estelik syi retinde usynyldy.
Endigi bir sátti shyqqan joba retinde «Uly dala qundylyqtaryn» atar edim. «Týǵan jer» baǵyty boiynsha, óńirlik tarihty zerdeleý, nasihattaý úshin júrgizildi. Joba barysynda 2012 jyly óńirimizden tabylǵan arheologiialyq qazba qundylyǵyn – «Altyn hanshaiym» rekonstrýktsiiasyn oblys aýdandaryna jyljymaly kórme retinde shyǵardyq. Sóitip oblystyń 10 aýdanynda bolyp, 3000 astam aýdan turǵyndary mýzei qoryndaǵy qundy jádiger – Terekti aýdanynyń Taqsai oba kesheninen tabylǵan sarmat hanshaiymyn (ÚI-Úǵ.) kórip, kóneden jetken zergerlik áshekei buiymdardy jáne belgili qylqalam sheberi S.Ǵumarovtyń týyndylaryn tamashalaý múmkindigine ie boldy.
Oblystyq mýzei qyzmetkerleri «Ǵasyrlar qoinaýynan jetken babalar úni» jobasy aiasynda uiymdastyrylǵan Halyqaralyq ǵylymi ekspeditsiiaǵa qatysty. Ekspeditsiia Qazaqstannyń batys óńirinen bastaý alyp, kúi atasynyń basqan izimen júrip otyryp, Reseidiń Astrahan oblysynyń Volodar aýdany, Altynjar aýylynda jerlengen uly kúishi Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń basyna taǵzym etip, «Qurmanǵazy» mýzeiine kúishiniń týǵan jeriniń topyraǵyn jetkizýmen óz jumysyn aiaqtady. Ekspeditsiiadan kóp oi túiip, alǵa josparlar jasap keldik. Óitkeni halqymyz úshin kúi men Qurmanǵazynyń esimi bir-birimen astasyp ketken uǵym.
IýNESKO kóleminde Qurmanǵazy Saǵyrbaiulynyń 200 jyldyǵyn atap ótý kúishini ǵana ulyqtaý emes, eń aldymen, halqymyzdyń tól óneri – kúidi el ishi men shet memleketterde keńinen nasihattaý dep túsinemiz. Halyqaralyq ekspeditsiia barysy týraly fotosýretter shyǵarylyp, maqalalar jazylyp, teledidardan suhbattar berildi.
Sońǵy kezde Halyqaralyq mýzeiler kúnine orai mamyr aiynda ótkiziletin «Mýzei túni» Oral qalasynyń turǵyndary asyǵa kútetin halyqtyq merekege ainalyp keledi. Bul syiqyrly túnde mýzei zaldaryndaǵy tarihi tulǵalar «jandanyp», oblystyq qazaq drama teatr artisteri somdaǵan «Altyn hanshaiym», Jáńgir han, Fatima hansha, Qyz Jibek pen Tólegen, Mahambet pen Isatai, Alash arystarynyń beineleri kópshilikpen júzdesti. Sonymen qatar bul kúni mýzei janynda «Halyq óneri-asyl qazyna» degen ataýmen qolónershiler jármeńkeleri uiymdastyrylyp, «Sán úlgileri», «Dombyra-party», «Aýdaryspaq», «Áýendi mýzei» atty sazdy keshteri, «Tabaq tartý», «Kiiz basý» syndy qazaqtyń salt-dástúrleriniń kórinisi kórsetildi. Bul ýaqytta mýzei zaldarynda taǵylymdy ekskýrsiialar, qyshtan qumyra jasaý sheberlik klasstary, qumnan sýret salý, jylma-jyl ózgerip otyratyn san alýan taqyryptaǵy mýzei kórmeleri, qyzyqty kezdesýler ótkizilip jatady. Sondyqtan bolar, halyq kóńilinen shyqqan bul kúndi oraldyqtar erekshe asyǵa kútedi.
Prezident N. Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy aiasynda jańa jobalar qolǵa alynbaq.
«Tarihi sanany jańǵyrtý» baǵytynyń «Arhiv-2025» tarmaǵy boiynsha Aq Jaiyq óńiriniń tarihi tulǵalary týraly tyń derekter jinaý maqsatynda Almaty Ortalyq arhivine, RF Moskva, Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Kazan, Ýfa, Astrahan qalalarynyń arhivterine ǵylymi-zertteý ekspeditsiiasyn uiymdastyrý josparlanyp otyr.
Bul arhivterden Kishi júz, Bókei Ordasyna qatysty derekter, Jáńgir Bókeev, Fatima hansha (Fatima Gýseinova), Ǵubaidolla Jáńgirov, Muhammed Salyq Babajanov, Syrym Datov, batys Alashorda qairatkerleri men repressiiaǵa ushyraǵan tarihi tulǵalar týraly derekter izdeý, keiin arhiv jumystarynyń qorytyndysyn «Uly daladaǵy Aqjaiyq tulǵalary» taqyryby boiynsha tsifrlyq formatqa engizý kózdelýde.
«Túrki órkenieti: túp tamyrynan qazirgi zamanǵa deiin» atty joba aiasynda «Jaiyqtyń jaýhar muralary» taqyrybynda Resei Federatsiiasynyń Ýfa, Ijevsk, Nijnii Novgorod qalalaryna. jyljymaly kórme retinde josparlanyp otyr.
«Dala folklorynyń antologiiasy» jobasy aiasynda mýzei qoryndaǵy HÚIII-HHǵǵ kúmister toptamasyn oblys turǵyndaryna kórsetý aýdandarǵa «Kúmis kúmbiri» atty jyljymaly kórme shyǵarý josparda bar. Kóne kóz qariialardan qazaq halqynyń folkloryna jatatyn ertegi, qissa, ańyz-áńgimelerdi terip, jazyp alý.
Mine, ózderińiz kórip otyrǵandai, Aq Jaiyqtyń tarihi qundylyqtaryn saqtap, osyndai jobalarymen óńir rizashylyǵyna bólenip otyrǵan mýzei – árqashanda erekshe rýhani orda, qundy jádigerler álemi bolyp qala beredi.
Mirbolat Ersaev,
BQO tarihi-ólketaný
mýzeiiniń direktory,
Qazaqstan IKOM
vitse-prezidenti.
