Tuńǵysh Prezident – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen iske asyrylyp jatqan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda elimizdiń kieli jerlerin jańǵyrtý, tarih jáne mádeni eskertkishterin IýNESKO-nyń Dúniejúzilik mura tizimine engizý máseleleri, sondai-aq Qazaqstandaǵy kóne qoljazbalar men sirek kitaptar jai-kúii «Nur Otan» partiiasy janyndaǵy «Miras» respýblikalyq qoǵamdyq keńesiniń onlain formatta ótken kezekti otyrysynda talqylandy.
Keńeske Qazaqstan Respýblikasy Senaty men Májilisiniń depýtattary, tiisti ministrlikter men sala mamandary, ziialy qaýym ókilderi men sarapshylar, Keńes músheleri qatysty.
Kún tártibindegi birinshi másele boiynsha negizgi baiandamany QR Mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Raiymqulova jasap, elimizde «Nur Otan» partiiasynyń sailaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi Jol kartasy aiasynda «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy boiynsha ministrlik tarapynan atqarylǵan isterge keńinen toqtaldy.
«2021 jyly respýblikalyq deńgeide júrgizilgen jumystar Botai qonysyn, Berel qorǵanyn, Bozoq, Bytyǵai, Esik, Rahat, Aqterek, Jankent, Qyshqala qalashyqtaryn qamtydy. Aǵymdaǵy jyly júrgizilgen ǵylymi arheologiialyq jumystardyń qorytyndylary boiynsha Ulttyq ǵylymi keńeske usynylǵan esepter oń qorytyndylarǵa ie boldy. Ǵylymi jumystardyń barysynda aiqyndalǵan tyń tarihi derekter Bilim jáne ǵylym ministrligi arqyly oqýlyqtarǵa, ǵylymi ainalymǵa engiziledi», – dep atap ótti ministr.
Onyń aitýynsha, respýblikalyq mýzei-qoryqtardyń infraqurylymdaryn jaqsartý, tarihi-mádeni mura obektileriniń qorǵalýy men saqtalýyna, týrister úshin qolaily jaǵdai jasaý maqsatynda 2025 jylǵa deiin respýblikalyq mýzei-qoryqtardyń aýmaǵynda 8 vizit-ortalyq salynatyn bolady. Sondai-aq, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan elderimen birlesip «Uly Jibek joly: Ferǵana-Syrdariia dálizi» transulttyq nominatsiiasyn ilgeriletý boiynsha qujattardy daiyndaý jumystary júrgizilýde. Nominatsiia aiasynda Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynda ornalasqan Saýran, Altyn Asar, Jankent, Syǵanaq, Otyrar, Iassy (Túrkistan) qalashyqtaryn IýNESKO tizimine engizý josparlanǵan.
Týrizmdi damytýda kóliktik infraqurylymnyń bolýymen qatar, tarihi-mádeni murany tiimdi paidalanýdyń da mańyzy zor dep esepteidi Parlament Senatynyń depýtaty, belgili jýrnalist Nurtóre Júsip.
«Týrizmdi damytýǵa qatysty el Prezidenti Q.Toqaevtyń jaqsy bir usynysy eskerýsiz qaldy. Máselen, Túrkistandy Ózbekstandaǵy týristik jelilermen temirjol arqyly jalǵaý máselesi. Samarqan, Buqara, Tashkent qalalarynda qazir temirjol jelisi óte jaqsy damyǵan. Osy jelini Túrkistanǵa jalǵap, tutas bir týristik klaster keshenin jalǵaý týraly jaqsy bastama aitqan edi. Osy jaǵy qaperden shyǵyp bara jatyr. Osy eskerilse deimin», – dedi senator.
Sondai-aq, Senat depýtaty «Ulyq Ulystyń» ordasy retinde Ulytaýdyń týristik áleýetin paidalanýǵa jete mán berip, bul rette Joshy han kesenesin týrizmdi tartatyn úlken joba retinde qarastyrýdy usyndy.
Jiyn barysynda belgili qoǵam qairatkeri, Parlament Májilisiniń depýtaty Berik Ábdiǵaliuly Elbasy, «Nur Otan» partiiasynyń Tóraǵasy N. Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn tek tarihi jerlermen shektemei, oǵan aýqymdy kózqaras turǵysynan qaraýdy alǵa tartty. Osy baǵytta keibir máselelerdiń baryn da jasyrmady.
«Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy tek arheologiialyq eskertkishterdi zertteý nemese restavratsiialaý ǵana emes, onyń eń basty maqsaty – rýhani qundylyqtar. Jańaǵy aitylǵan árbir obektini nasihattaý jáne zertteý. Ol – bizdiń rýhymyzdy tárbieleitin, rýhymyzdy kóteretin obektiler, jerler. Solarǵa kóbirek mán bersek. Óitkeni, bul – shyn máninde ǵylymi joba emes, jas urpaqty tárbieleitin naǵyz ideologiialyq joba» – dedi Berik Ábdiǵaliuly.
Halyq qalaýlysy sonymen qatar Mádeniet jáne sport ministrliginiń nazaryn óńirlerde qasietti jerlermen ainalysatyn tiisti organdardyń joqtyǵyna aýdaryp, bul isti burynǵydai tabiǵatty qorǵaý inspektsiiasyna júktep, ony ministrlikke qaita baǵyndyrǵan jón, sondai-aq qasietti, kieli jerlerge inventarizatsiia jasaý qajet degen usynysyn ortaǵa saldy.
Trevel-bloger, azamattyq jýrnalist Keńes múshesi Iakov Fedorov ta Berik Ábdiǵaliulynyń usynysyn qoldap, eń aldymen tarihi mańyzy zor kieli jerlerge inventarizatsiia júrgizý qajettigin aitty. Sondai-aq, tarihi eskertkishterge restavratsiia jasaýda jumystyń sapasy oidaǵydai bolmaitynyna nazar aýdaryp, endi bul iske qoǵamdyq baqylaý jasaýdy usyndy.
Elimizdegi kóne qoljazbalar men sirek kitaptar máseleleri Qoljazbalar jáne sirek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń ǵylymi keńesshisi, L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń professory Zadash Dúkenbaevanyń baiandamasyna arqaý boldy. Tarihshy ǵalym qoljazbalar ortalyǵyn irilendirý kerek dep sanaidy.
«Shalǵai jatqan aimaqtardaǵy mekemelerdiń qoryndaǵy qoljazbalar men sirek kitaptardy ortalyq qoryna jinaqtap birortalyqtandyrý qajet. Sebebi, alys aimaqtardaǵy mekemelerde saqtaýǵa, olardy zertteýge jaǵdai jasalmaǵan. Restavratsiia máselesi de jolǵa qoiylmaǵan. Sol sebepti bul kóne muralar joiylyp ketý aldynda tur, tipti keibirinde ne jazylǵany da belgisiz. Sondyqtan shalǵaidaǵy mekemelerde jatqan qundy muralardyń saqtalýyn qamtamasyz etip, memleket óz qaraýyna alýy qajet. Álemniń ozyq elderindegidei rýhani qundylyqtardy biikke qoiyp, ony dáriptep bolashaq urpaqqa amanat etý úshin Qoljazbalar jáne sirek kitaptar ulttyq ortalyǵyn halyqaralyq deńgeide kóterip, ulttyq kodymyzdy saqtaýǵa, rýhani bailyǵymyz ben barymyzdy saqtap damytýǵa jaǵdai jasaý kerek», – dedi Zadash Dúkenbaeva.
Atalǵan pikirdi qoldaǵan Qoljazbalar jáne sirek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń «Restavratsiia jáne konservatsiia» bóliminiń basshysy Syrym Botabekov óz kezeginde elimizde qoljazbalar boiynsha restavrator mamandardyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, restavratsiialyq zerthanalar úshin joǵary oqý oryndarynda kadrlar daiarlaýǵa jete kóńil bólinse degen usynysyn jetkizdi.
Basqosýdy «Miras» qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy, Parlament Májilisiniń depýtaty Janarbek Áshimjan qorytyndylap, jiynda aitylǵan usynystar men pikirlerdi ýákiletti organnyń nazarǵa alýyn usyndy.
