Foto: NIIaÝ MIFI
Qazirgi tańda álem nazary tehnikalyq mamandyqtarǵa aýyp otyrǵanda Qazaqstan odan shet qalýǵa nieti joq. Osy turǵyda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev tehnikalyq jáne kásiptik mamandyqtarǵa erekshe nazar aýdarady, tipti Qazaqstanda sheteldik oqý oryndarynyń filialdaryn ashýǵa bastamashy boldy. Sondyqtan atom elektr stansasynyń qurylysy qarsańynda bizdiń elde Resei Ulttyq iadrolyq zertteý ýniversitetiniń filialy ashyldy. Qysqa ýaqyt ishinde JOO jastarǵa sapaly bilim berip, Qazaqstandaǵy óz orynyn aiqyndap úlgerdi.
Qazaqstan prezidenti Qasym-Jomart Toqaev óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda: "Tehnikalyq jáne kásiptik bilim beretin oqý oryndary eńbek naryǵyndaǵy naqty suranysqa beiimdelýi jáne eldiń jańa ekonomikalyq saiasatynyń mindetterine sáikes kelýi tiis", - dedi.
Prezidenttiń tapsyrmasy boiynsha ótken jyly tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý salasyndaǵy memlekettik bilim berý tapsyrysy 145 myń orynǵa deiin ulǵaityldy. Bul 2023 jylmen salystyrǵanda 12 myńǵa artyq. Bul týraly QR Bilim ministrligi habarlady.
2022 jylǵy qańtardaǵy Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisiniń otyrysynda Memleket Basshysy Qasym-Jomart Toqaev alǵash ret otandyq joǵary oqý oryndaryna ozyq sheteldik tájiribeni engizý qajettigin málimdep, Qazaqstanda sheteldik ýniversitetterdiń filialdaryn ashý bastamasynyń bastalǵanyn jariialady.
2022 jylǵy 5 tamyzda Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti Almaty qalasynda "MIFI" Ulttyq iadrolyq zertteý ýniversitetiniń filialyn ashý týraly Qaýly qabyldady.
"MIFI" degenimiz ne?
"MIFI" Ulttyq iadrolyq zertteý ýniversiteti - Reseidegi eń myqty tehnikalyq ýniversitetterdiń biri. Ýniversitet fizika, iadrolyq tehnologiialar, IT jáne injenerlik ǵylymdarǵa mamandanǵan. MIFI stýdentterge sapaly bilim, ǵylymi jobalarǵa qatysý múmkindigi men odan ári kásibi damý úshin jaqsy negiz qalyptastyrady.
Ýniversitet ókilderi MIFI-diń basty artyqshylyqtarynyń biri – joǵary bilikti professor-oqytýshylar quramy, zamanaýi zerthanalyq infraqurylym jáne Resei men sheteldiń jetekshi ǵylymi ortalyqtarymen tyǵyz bailanys.
Stýdentter halyqaralyq jobalarǵa, sonyń ishinde CERN-men yntymaqtastyqqa qatysa alady. QS World University Rankings siiaqty halyqaralyq reitingterde MIFI turaqty túrde Reseidiń úzdik on joǵary oqý oryndarynyń qataryna kiredi.
Almaty filialy Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń bazasynda ashyldy. Biraq tolyǵymen derbes uiym bolyp sanalady jáne barlyq jerde moiyndalatyn reseilik úlgidegi diplom beredi. Filial úsh bilim berý baǵdarlamasy boiynsha oqytýdy júzege asyrady: "Iadrolyq energetikalyq qondyrǵylardy paidalaný", "Kiberfizikalyq júieler men qondyrǵylardyń elektronikasy jáne avtomatikasy " jáne "Qorǵalǵan joǵary ónimdi esepteý júieleri". Úsh jyl boiy stýdentter Almatydaǵy MIFI filialynda jáne 1 jyl Máskeýdegi negizgi kampýsta oqidy. Onda stýdentter álemdik deńgeidegi zerthanalarǵa jáne zamanaýi ǵylymi infraqurylymǵa qol jetkize alady.
Oqý protsesi MIFI standarttary boiynsha tolyǵymen qurylǵan: pánderdiń 50%-dan astamyn Máskeýden kelgen oqytýshylar júrgizedi. Olardyń arasynda halyqaralyq ǵylymi yntymaqtastyqta jumys isteitin ǵalymdar bar. Bul bilim berýdiń halyqaralyq talaptarǵa sáikestigin qamtamasyz etedi.
Sonymen qatar, qabyldaý erejeleriniń mańyzdy ereksheligi – talapkerler qabyldaý emtihandaryn jyl boiyna birneshe ret tapsyra alady. Ýniversitet ókilderi bul qabyldaý múmkindigin arttyrady jáne protsesti ikemdi jáne ashyq etedi dep sanaidy.
MIFI Ulttyq zertteý iadorlyq ýniversitetiniń Almaty filialyna túsý biýdjettik negizde Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik bilim berý granty esebinen de, aqyly negizde de júzege asyrylady. 14.03.02 "Iadrolyq fizika jáne tehnologiialar" baǵyty boiynsha bakalavriat baǵdarlamasyna túsýshiler úshin úsh pán boiynsha túsý emtihandary kózdelgen — orys tili, matematika jáne fizika. Al 09.03.01 "Informatika jáne esepteý tehnikasy" baǵyty boiynsha emtihan orys tili men matematika boiynsha ótkiziledi. Túsý úshin eń tómengi shekti ball ár pán boiynsha 100-den 40-ty quraidy. Emtihandar jazbasha túrde ótkiziledi. Bul rette ulttyq biryńǵai testileý (UBT) nátijeleri eskerilmeidi.
Magistratýraǵa túsý úshin oqytý biýdjettik jáne aqyly negizde de qoljetimdi. Qabyldaý synaǵy áńgimelesý túrinde ótkiziledi. Eń tómengi ótý bally 100-den 80-di quraidy. Keshendi testileý (KT) nátijeleri esepke alynbaidy.
Eki jyldaǵy qarqyndy damý
"Eki jyldan keiin bul filial tolyǵymen qalyptasyp, senimdi damý jolyna tústi dep aitýǵa bolady. Zańnama men bilim berý júiesindegi aiyrmashylyqtardan týyndaǵan qiyndyqtarǵa qaramastan, aitarlyqtai alǵa basý bar. Qazirgi ýaqytta filialda eki baǵyt boiynsha júzge jýyq stýdent oqidy. Al úshinshi kýrs stýdentteri Máskeýdegi bas ýniversitette oqýyn jalǵastyrýda", - deidi osy oqý ornynyń oqytýshysy, PhD doktory Dmitrii Iýrevich Sokolov.
Dmitrii Iýrevichtiń aitýynsha, filialda jyl saiyn Halyqaralyq fizika-matematika olimpiadasy ótkiziledi. Onyń nátijeleri túsý emtihandarynyń ornyna talapkerlerge esepteledi. Olimpiadaǵa Almaty qalasynyń jalpy bilim beretin mektepteriniń 10-11 synyp oqýshylary belsendi qatysady.
Filialdyń ashylýynan bastap alǵashqy mańyzdy qadamdardyń biri sapaly oqý bazasyn qalyptastyrý boldy: birinshi jyly tolyq jabdyqtalǵan aýditoriialar men kompiýterlik synyptar ashyldy.
"Bul jerde QazUÝ men "Rosatomnyń" qoldaýy úlken ról atqardy. Dál osy yntymaqtastyqtyń arqasynda qysqa merzimde injenerlik-fizikalyq bilim berý deńgeiine sáikes jaǵdai jasaýǵa múmkindik týdy", - deidi maman.
Filial sonymen qatar iri is-sharalarǵa belsendi qatysady. Mysaly, filial qyzmetkerleri Almatydaǵy "FIZMAT Education Fair – 2024" halyqaralyq kórmesinde ýniversitetti tanystyrdy. Sonymen qatar, filial únemi ashyq esik kúnderin ótkizedi. Talapkerler men qosa ata-analar oqytýshylarmen, bilim berý baǵdarlamalarymen jáne oqý protsesine jalpy kózqaraspen jaqynyraq tanysa alady.
"Jalpy, filialdyń az ýaqytta qurylǵanyna qaramastan, ol óńirdiń akademiialyq jáne ǵylymi ómirinde óz ornyn ala aldy. Eń bastysy – Qazaqstanda ǵana emes, odan tys jerlerde de suranysqa ie joǵary tehnologiialar salasyndaǵy bolashaq mamandardy daiarlaý boiynsha bilim berý alańy", - deidi MIFI AF oqytýshysy, fizika-matematika ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent Timýr Ahatovich Týhfatýllin.
MIFI-diń bolashaǵy qandai?
MIFI Ulttyq zertteý iadorlyq ýniversiteti - Resei Federatsiiasynyń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń biri. Onda úsh Nobel syilyǵynyń laýreaty oqyp, jumys istedi. Qazaqstanda bul ýniversitet áli keń tanyla qoimaǵan, alaida oǵan degen qyzyǵýshylyqtyń artýy oqý ordasy bolashaǵynyń zor ekendigin kýálandyrady.
"Men Filialdyń bolashaǵy óte jarqyn dep sanaimyn. Ol uzaq ýaqyt jumys istemese de, qazir onyń kúshti bilim berý alańy ekenin kórýge bolady. Munda sapaly oqytý, zamanaýi tehnologiialar men halyqaralyq tásil sátti úilesedi. Qazaqstanda injenerlik jáne tehnikalyq baǵyttarǵa, ásirese atom energetikasyna, IT, fizikaǵa qyzyǵýshylyq artyp keledi. Sondyqtan bolashaqta filialdyń mańyzy artýy múmkin. Filialdyń eń úlken artyqshylyqtarynyń biri - Máskeýdegi Bas ýniversitetpen tyǵyz bailanysta bolýy", - deidi Timýr Ahatovich.
Onyń aitýynsha, stýdentter myqty teoriialyq daiyndyqpen qatar zamanaýi zerthanalarǵa, ǵylymi jobalarǵa, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeige qol jetkize alady. Munyń bári munda oqýdy shynymen qundy etedi jáne bolashaq kásibi damýǵa jaqsy múmkindikter beredi.
"Bólshekter fizikasy jáne kosmofizika" bilim berý baǵdarlamasynyń 2 kýrs stýdenti Timýr Gromov óziniń bolashaq mamandyǵyn iadrolyq fizik retinde anyqtap, UZIaÝ MIFI túsetinin birden túsindi. Óitkeni, bul ýniversitet iadrolyq fizika jáne tehnologiialar salasyndaǵy álemdik kóshbasshylardyń biri.
"MIFI-de olar irgeli bilim beredi. Biz ár pándi jáne ár taqyrypty jan-jaqty jáne tereń zertteimiz. Sondyqtan oqýdy bitirgennen keiin biz eńbek naryǵyna joǵary bilikti maman retinde shyǵamyz", - deidi Timýr.
Ýniversitet túlekteriniń kópshiligi diplom alǵannan keiin mamandyq boiynsha jumys taba almasa, MIFI-de jaǵdai kerisinshe dep sanaidy "Bólshekter fizikasy jáne kosmofizika" bilim berý baǵdarlamasynyń 2 kýrs stýdenti Jambyl Dinmuhammed.
"Meniń oiymsha, bolashaqta jumys berýshiler biz siiaqty mamandar úshin básekege túsedi. Sebebi Qazaqstanda mundai mamandar óte az", - deidi stýdent.
MIFI túlekterine suranys artyp keledi
Atom energetikasy salasy búginde Qazaqstan úshin óte ózekti. Energiiany tutyný artyp keledi jáne suraq týyndaidy: senimdi jáne ekologiialyq taza energiia kózin qaidan alýǵa bolady? Osyǵan bailanysty Timýr Ahatovich atom energetikasyna degen qajettilik ósken saiyn kadr máselesiniń ózektiligi de arta túsetinin atap ótti.
"Atom energetikasy turaqty jáne ekologiialyq taza energiia kózi. Bul aýa-raiyna táýeldi emes jáne kómirtegi shyǵaryndylaryn, sondai-aq atmosferadaǵy basqa ziiandy zattardy azaitýǵa kómektesedi. Sonymen qatar, Qazaqstanda birinshi atom elektr stansasyn salý týraly sheshim qabyldandy. Ekinshi stansany salý máselesi de qaralýda. Sondai-aq, Qazaqstan ýran óndirý boiynsha álemdik kóshbasshylardyń biri bolyp sanalatynyn atap ótken jón. Munyń bári bilikti mamandarǵa turaqty qajettilik týǵyzady. Al iadrolyq tehnologiialar salasyndaǵy bilim men ǵylymdy damytý strategiialyq mańyzdy baǵytqa ainalýda", - deidi Timýr Ahatovich.
Qazaqstan indýstriialandyrýǵa, joǵary tehnologiialardy damytýǵa jáne injenerlik kadrlardy daiarlaýǵa úlken mán beretinin eskere otyryp, Almaty filialyn keńeitý ábden múmkin jáne onyń qisyny bar dep esepteidi Timýr Týhfatýllin.
Onyń aitýynsha, qazir ýniversitette oqytylatyn mamandyqtarǵa suranys bar jáne bolashaqta ol tek artýy múmkin.
Dmitrii Iýrevichtiń aitýynsha, joǵary kýrs stýdentteri filialdan tys jerde oqýyn jalǵastyrsa da, kontingent sany jyl saiyn oqýǵa túsýshiler sanynyń ósýine bailanysty artyp keledi.
"Sondyqtan kelesi jyly filialdy keńeitý qajet bolýy múmkin. MIFI-de oqytý praktikalyq máselelerdi sheshýge jáne naqty jaǵdaida jumys isteýge qabiletti mamandardy daiarlaýǵa baǵyttalǵan. Aldaǵy AES qurylysy týraly jańalyqtar men kadrlarǵa degen qajettilik talapkerler men olardyń ata-analarynyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrady", - deidi ol.
Bilim sapasy birinshi orynda
Almatydaǵy filialy MIFIdiń oqý baǵdarlamalary men standarttary boiynsha quryldy, Sondyqtan munda joǵary talaptar qoiylady. Ádette ekinshi kýrsta stýdentter birinshi kýrsqa qaraǵanda az bolady. Sebebi, keibireýler emtihandardy eńsere almaidy. Oqytýshylar tek oqýǵa yntaly jáne qyzyǵýshylyq tanytqandar ǵana tańdalady deidi.
"Men birinshi jáne ekinshi semestrde sabaq beremin, tipti bir semestrde de stýdentter sany ár túrli bolýy múmkin. Sebepter de ártúrli, otbasylyq jaǵdailardan bastap qarapaiym "jalqaýlyqqa" deiin. Osy jyldar ishinde men eki mamandyq boiynsha úsh toppen jumys istedim. "Bólshekter fizikasy jáne kosmofizika" baǵyty boiynsha birinshi jyly 8 adam, ekinshi jyly 9 adam, al biylǵy oqý jylynda 20 adam boldy. "Qorǵalǵan joǵary ónimdi esepteý júieleri" baǵyty boiynsha — 50, 27, 25 stýdent. Oqý jylynyń sońynda jazda zerthanada jumys istegisi keletinder boldy. Olardyń ekeýi sabaqtan tys jobalar boiynsha ǵylymi zertteýlermen ainalysty, tómen temperatýra fizikasy, IQ spektroskopiiasy jáne taǵy sol siiaqty ártúrli salalarda tájiribe jinady jáne óz bastamalaryn kórsetti", - dedi Dmitrii Iýrevich.
MIFI mamandyǵyna suranys Qazaqstanda da, Reseide de turaqty joǵary. Ýniversitet negizgi baǵyttar boiynsha mamandar daiyndaidy: atom energetikasy, aqparattyq qaýipsizdik, qoldanbaly fizika, esepteý tehnologiialary. Túlekter energetikada da, joǵary tehnologiialyq salalarda da, ǵylymi ortalyqtarda, sonyń ishinde CERN nemese Birikken iadrolyq zertteýler institýty siiaqty halyqaralyq jobalarda suranysqa ie.
"MIFI-ge túsýge qoiylatyn talaptar joǵary. Ýniversitet myqty teoriialyq bazamen qatar praktikalyq tájiribe alýǵa, zerthanalarda jumys isteýge, ǵylymi zertteýler men taǵylymdamalarǵa qatysýǵa múmkindik beredi. Bul ýniversitet Reseiden tys jerlerde de tanymal. Halyqaralyq brendke ainaldy jáne onyń diplomy óte joǵary baǵalanady.
Qazaqstanda bul baǵyttarǵa, ásirese AES qurylysyna, tsifrlyq transformatsiiaǵa jáne ǵylym men tehnologiialardy damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik saiasatqa bailanysty qyzyǵýshylyq artyp keledi", - dedi Timýr Ahatovich.
Elimizdegi bilim deńgeiiniń kórsetkishi retinde Mariia Sklodovskaia-Kiýri atyndaǵy MAGATE stipendiialyq baǵdarlamasyna Almaty men Temirtaýdan qyzdar iriktelip alyndy dep esepteýge bolady.
"Bul erekshe qyzdar ózderiniń erýditsiiasymen jáne kásibi daiyndyǵymen, utymdy oilaýymen, maqsatymen, sondai-aq jarqyn, pozitivti minezimen erekshelenedi. Olardyń ekeýi de 500-den astam qatysýshynyń arasynan júzge jýyq jeńimpaz qataryna kirgeni kezdeisoq emes", - dep otyr ýniversitet.
Mariia Sklodovskaia-Kiýri atyndaǵy MAGATE stipendiialyq baǵdarlamasy – bul atom energetikasy, iadrolyq qaýipsizdik jáne taratpaý salasyndaǵy mamandardy daiarlaýǵa baǵyttalǵan bedeldi marapat. Baǵdarlama genderlik teńdikti saqtap jáne iadrolyq mamandyqtar boiynsha magistratýrada oqýǵa arnalǵan stipendiialarmen qatar MAGATE-de tikelei taǵylymdamadan ótýge múmkindik beredi.
Stýdentterdiń jetistikteri – ýniversitet eńbegi
Filial shamamen úsh jyl jumys istegenimen, stýdentter qazirdiń ózinde jaqsy nátije kórsetýde. Olar ǵylymi baiqaýlarǵa, olimpiadalarǵa, hakatondarǵa belsendi qatysady jáne júldeli oryndarǵa ie bolady.
Mysaly, 2024 jyldyń maýsym aiynda Almatyda "Rosatom" uiymdastyrǵan iri IT-hakaton ótti. Oǵan Qazaqstannyń jeti joǵary oqý ornynan 13 komanda qatysyp, MIFI komandalary birinshi jáne úshinshi oryndarǵa ie boldy. Biylǵy jyly UZIaÝ MIFI Almaty filialynyń bazasynda Global hackatom stýdenttik chempionatynyń ulttyq kezeńi ótti. Nátijesinde MIFI stýdentteri júldegerler qataryna endi.
Sonymen qatar, kóktemde stýdentter iadrolyq fizika jáne iadrolyq tehnologiialar boiynsha Reseidiń stýdentter olimpiadasyna qatysty.
"Munyń bári stýdentterdiń jai ǵana úirenip qana qoimai, óz bilimderin is júzinde qoldanýǵa umtylatyndyǵyn, mamandyqqa alǵashqy mańyzdy qadamdar jasaityndyǵyn kórsetedi", - deidi ol.
MIFI-de bilim alý – eldiń damýyna qosatyn naqty úles
Stýdentter men túlekter Almatydaǵy MIFIdiń filialynda oqytylatyn mamandyqtar Qazaqstannyń bolashaǵynyń kadrlyq rezervin qalyptastyrady dep esepteidi.
"ForteBank" AQ-daǵy IT-bólshek biznes baǵytynyń basshysy (head of it Retail Business), "Qorǵalǵan joǵary ónimdi esepteý júieleri men tehnologiialary" baǵdarlamasynyń 1-kýrs magistranty Vladislav Dankevich, alǵan bilimder Qazaqstannyń IT-salasyna álemdik tájiribe men zamanaýi standarttardy engizýge múmkindik beretinin atap ótti.
"Biz daiyn sheshimderdi qoldanýǵa ǵana emes, olardy beiimdeýge, ozyq tehnologiialardyń jergilikti analogtaryn damytýǵa jáne jasaýǵa tyrysamyz. Osylaisha, biz eldiń tsifrlyq transformatsiiasyna, úzdik tájiribelerdi igerýge jáne jahandyq deńgeide básekege qabiletti tehnologiialyq saýatty mamandar býynyn qalyptastyrýǵa óz úlesimizdi qosamyz", - deidi Dankevich.
"Qorǵalǵan joǵary ónimdi esepteý júieleri men tehnologiialary" baǵdarlamasynyń túlegi, qazir Vergram JShS-de testileýshi bolyp jumys isteitin Meiir Edilhanuly ýniversitettiń Almaty filialynda oqytylatyn mamandyqtardyń ózektiligin atap ótti.
"Meniń mamandyǵym "Qorǵalǵan joǵary ónimdi esepteý júieleri men tehnologiialary" – Qazaqstanda úlken bolashaqqa ie. Ekonomikany belsendi tsifrlandyrý jaǵdaiynda turaqty jáne qaýipsiz IT-infraqurylymdarǵa jáne úlken derekterdi óńdeý júielerine suranys artyp keledi. Bul ásirese energetika, qorǵanys, memlekettik basqarý jáne qarjy siiaqty salalarǵa qatysty. Budan basqa, taiaý bolashaqta Qazaqstanda atom elektr stansasynyń qurylysy josparlanýda. Bul óz kezeginde zamanaýi avtomattandyrylǵan jáne qorǵalǵan esepteý júielerin engizýdi talap etedi. Sondyqtan meniń mamandyǵymnyń mamandary úshin qosymsha múmkindikter ashylýda. Mundai strategiialyq nysandardyń qaýipsizdigi men senimdiligi tsifrlyq sheshimder men esepteý platformalarynyń sapasyna tikelei bailanysty", - deidi Meiir Edilhanuly.
Ol sondai-aq MIFI-de alynǵan bilim eldiń damýyna naqty úles dep sanaidy.
"Biz energetikalyq qaýipsizdik jáne tehnologiialyq egemendik siiaqty strategiialyq mańyzdy salalarda jumys isteýge daiyndalyp jatyrmyz. Bul jai ǵana tehnikalyq bilim emes, ulttyq múddelerdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan daiyndyq júiesi. Óz mamandaryn daiarlaý – bul Qazaqstannyń bolashaǵyna salynǵan investitsiia", - deidi ol.
