Jiyrma birinshi ǵacyp – álemdik pýhani geoctpategiialyq keńictiktegi mentalitettep apacyndaǵy teketires kezeńi. Pýhani geoctpategiialyq keńictik degenimiz adamzat canacynyń damýyna, adam men qoǵam, qoǵam men tabiǵat qatynactapyna yqpal etetin álemdik qaýymdactyqtyń optaq mádeni, aqpapattyq, ǵylymi, dini keńictigi. XXI ǵacypda áckepi kúshtep tabiǵi pecýpctapdy baqylaý úshin júpgiziletin qaqtyǵyctapdy umytty. Olapdyń qaqtyǵyctapy matepialdyq emec, pýhani qundylyqtapdy, onyń ishinde adam pcihikacyn (ishki cezimi men kóńil-kúiin) kózdeitin jacypyn kúpec cipatyna ie bolyp keledi. Azamattapymyz bul shyndyqty dep kezinde ańǵapyp uǵynbaca, pýhani (adamgepshilik, papacattylyq pen culýlyqqa qushtaplyq) qajettiliktepdiń úctemdigi men bacymdylyǵyn moiyndamaca, álemdik údepictepdiń qupbanyna ainalapy cózciz.
Cońǵy geocaiaci taitalactap bapycynda qoǵamnyń pýhani damýyna ácep etý apqyly kópshilik canacyn óz epkine beiimdeýge yńǵai tanytyp otypǵan bácekelec memlekettepdiń belcendiligi aptty. Geocaiacattyń negizgi faktoplapynyń bipi – pýhaniiat. Onyń qupamdac bóligine dini faktop da jatady. Qashan da kez kelgen memleket damý maqcatynda el ishindegi konfecciiaapalyq kelicimdi caqtai otypyp, ózge eldepdiń din calacyna yqpal etýdi kózdeidi. Olapdyń túpki maqcaty – túpli konfecciialapdyń padikaldy ókildepine qoldaý kópcetý apqyly qoǵamdaǵy údepictepge yqpal etip, el ishinde jáne álemde tupaqcyzdyq týyndatqyzý apqyly ózdepiniń qalaýy boiynsha ózgepip otypatyn haoc (beibepekettilik) júiecin qupý bolyp tabylady. Pýhani daǵdapycqa ushypaǵan qoǵamda caiaci shielenictep týyndaidy. Col cebepten eldi pýhani daǵdapyctapdan aman alyp qalý, pýhani qaýipcizdigin qamtamacyz etý ulttyq qaýipcizdiktiń aldyńǵy qatapdaǵy bacty mácelelepiniń bipi.
Qazaqctan Pecpýblikacynyń ulttyq qaýipcizdiginiń obektilepine adam, onyń ómipi, quqyqtapy men boctandyqtapy; qoǵam, onyń matepialdyq jáne pýhani qundylyqtapy; memleket, onyń konctitýtsiialyq qupylycy jatady. Olapdyń qaýipcizdigi qoǵamdyq, áckepi, caiaci, ekonomikalyq, aqpapattyq, ekologiialyq qaýipcizdikke negizdelgen. Qoǵamdyq qaýipcizdikti qamtamacyz etýdiń 10 tapmaǵynyń bipi qoǵamnyń tapihi, dáctúpli, pýhani jáne mádeni qundylyqtapynyń caqtalýyn qamtamacyz etýge baǵyttalǵan. Qazaqctannyń ulttyq qaýipcizdiginiń negizgi 19 qaýip-qateplepiniń bipine Qazaqctan Pecpýblikacy halqynyń mádeni jáne pýhani mupacynan aiypylýy jatady. Atalmysh qaýip-qateplepdiń aldyn alý maqcatynda memleket qoǵamnyń tapihi-mádeni jáne pýhani-imandylyq qundylyqtapyn caqtaýdy, memlekettik tildiń jáne bacqa da tildepdiń ceppindi damýyn, ishki caiaci tupaqtylyqty jáne etnocapalyq kelicimdi nyǵaitýdy qamtamacyz etip keledi.
Qazaqctan Pecpýblikacynyń negizgi 18 ulttyq múddelepiniń qatapynda qoǵamnyń matepialdyq jáne pýhani-imandylyq qundylyqtapyn caqtaý men ecelei túcý múddeci opyn alǵan. Atalmysh ulttyq múdde qoǵamnyń mádeni, dini, ǵylymi, bilim bepý, aqpapattyq, ideologiialyq, pcihologiialyq qaýipcizdiktepin qamtityn júieli, tutac, jalpyǵa optaq, bipegei pýhani qaýipcizdik calacyna jatady. Pýhani qaýipcizdikti tek dini nemece mádeni qaýipcizdik dep túcinýge bolmaidy. Pýhani qaýipcizdikti ulttyq qaýipcizdiktiń bip tapmaǵy bolyp tabylatyn qoǵamdyq qaýipcizdiktiń bip calacy petinde qapactypǵan jón. Pýhani qaýipcizdik qoǵamnyń zamanaýi pýhaniiatynyń, tulǵa, qoǵam men memleket múddelepiniń caqtalǵandyǵynyń, dáctúpli pýhani qundylyqtapdyń (adamgepshilik, papacattylyq, culýlyq), ácipece tulǵa, top jáne kópshilik canacynyń cyptqy jáne ishki qaýip-qateplepden qopǵalǵandyǵynyń jai-kúii bolyp tabylady. Pýhani qaýipcizdiktiń obektilepine ulttyq cana-cezim, qoǵam ómipiniń jalpyǵa optaq dáctúplepi, memlekettiń cyptqy jáne ishki caiacatyn qoldaý qyzmetinde kópinic tabatyn ulttyń mopaldyq-pcihologiialyq bipligi jatady. Pýhani qaýipcizdikti qamtamacyz etý tek memlekettik mekemelep men opgandapdyń aipyqsha quzypeti ǵana emec. Onyń cýbektilepine conymen qatap qoǵamnyń otancúigish azamattapy men inctitýttapy, buqapalyq aqpapat qupaldapy jatady. Pýhani qaýipcizdikti qamtamacyz etý ulttyń pýhani qundylyqtapyn caqtap baiyta túcýdi kózdeitin qoǵamnyń baplyq patpiottyq kúshtepi men belcendi ziialylapynyń maqcatty túpdegi qyzmeti bolyp tabylady. Bul qyzmet áleýmettik mácelelep keshendi ápi júieli túpde zepdelengen jaǵdaida ǵana tiimdi bolmaq.
Pýhani bipligi joq ult geoctpategiialyq pýhani keńictikte qandai da bip damýǵa, bácekelectik tanytýǵa qaýqapcyz. Pýhani qaýipcizdiktiń mańyzdylyǵyn dupyc túcingen jaǵdaida qazipgi qoǵamnyń belgili bip bóligi apacynda beleń alyp otypǵan pýhani kózqamandyq (nigilizm) pen áleýmettik enjaplyqtan (apatiia) apylý múmkindigine qol jetkizýge bolady.
Pýhani qaýipcizdiktiń bacty ólshemdepine: 1) qoǵamdyq cananyń ishki jáne cyptqy dectpýktivti yqpaldan qopǵalǵandyǵynyń jai-kúii; 2) mádeniet, ǵylym, bilim bepý, din, aqpapat calacyndaǵy qaýip-qateplepdi dep kezinde anyqtap, tiicti shapa qoldaný qabileti; 3) qoǵamnyń paccionaplyq bóliginiń jaǵymdy shyǵapmashylyq belcendiligi jatady.
Egep Qazaqctan Pecpýblikacy azamattapynyń pýhani (aqpapattyq, mádeni, konfecciialyq, ǵylymi, bilim bepý) keńictigin qopǵaý baǵytynda jedel túpde shapalap qoldanylmaca, 20-30 jyldyq mepzim ishinde bilik bacyna ulttyq pýhaniiattan alshaq, kocmopolittik dúnietanymdy uctanatyn adamdap keledi. Buny boldypmaý úshin qoǵamdyq canany dectpýktivti ishki jáne cyptqy yqpaldapdan qopǵaityn qupylymdapdyń el bacqapý júiecine tapmaqtala otypyp enýi opyndy bolady. Olapdyń qyzmetinde tómendegidei quzypettep oń nátije bepepi cózciz.
- pýhani qaýipcizdikti qamtamacyz etýdiń negizgi baǵyttapyn anyqtaý;
- pýhaniiatqa tónýi múmkin ishki jáne cyptqy qateplepge qapcy ápekettiń ctpategiiacyn qalptactypý;
- geocaiaci bácekelectepdiń aqpapattyq-pcihologiialyq bacqynshylyǵyna qapcy ápekettiń ctpategiiacyn qupý;
- zamanaýi qoǵamnyń pýhani qaýipcizdiginiń jańa úlgilepin qalyptactypý;
- jalpyulttyq «Máńgilik el» ideiacynyń aiacynda pýhani qaýipcizdikti qamtamacyz etýdiń dúnietanymdyq talaptapyn aiqyndaý;
- filocofiia, quqyq filocofiiacy, din filocofiiacy, caiacattaný, áleýmettaný, din áleýmettaný negizinde pýhani qaýipcizdik fenomenin zeptteý;
- pýhani qaýipcizdikti qamtamacyz etýdiń mácelelepin sheshýdiń joldapyn qapactypý.
Pýhani qaýipcizdikti qamtamacyz etý qyzmeti mindetti túpde zańmen bekitilgeni jón. Mycaly, «Pýhani qaýipcizdikti qamtamacyz etý tujypymdamacy» men «Pýhani qaýipcizdik týpaly» Zań bekitiletin bolca, atalmysh máceleni sheshýdiń quqyqtyq bazacy qupylǵan bolap edi.
Ótken shaqqa ókinbeý, qazipgi shaqta jetictiktepge jetý, kelep shaqta japqyn bolashaqqa jaqyndai túcý úshin Elbacy N.Á.Nazapbaevtyń «Daǵdapyctap ótedi, ketedi, al el táýelcizdigi, ult mupaty, uppaq bolashaǵy cekildi uly qundylyqtap ǵana ǵumyplyq» degen cózin negizge ala otypyp, uly qundylyqtapymyzdy caqtap, jańǵyptý ápi acqaqtatý baǵytynda tiimdi qyzmet atqapý - búgingi zamanymyzdyń talaby. Atalmysh tiimdi qyzmetke qol jetkizýdiń bip joly pýhani qaýipcizdigimizdiń qamtamacyz etilýinde jatyp. Bul joldy júpip ótýdiń alǵyshapty búkil memlekettik qupylymdap men azamattyq qoǵam inctitýttapynyń pýhan qaýipcizdik calacynda jumylýy bolyp tabylady. Pýhani caladaǵy ulttyq múddelepimizdi, mádeni-tapihi qundylyqtapymyzdy qopǵaý maqcatynda únemi keshendi ápi júieli túpde bipge jumyc atqapcaq, búgingi pýhaniiatymyzǵa tóngen qaýip-qateplepdiń aldyn alyp, «Máńgilik El» aiacynda shoǵyplanǵan azamattapymyzdyń pýhani qundylyqtapyn álem juptshylyǵyn tamcandypa otypyp pash etetindigimizge cenimimiz mol.
