Qasym-Jomart Toqaevtyń Pavlodar oblysy Ekibastuz qalasyna jumys sapary monoqalalardy damytý jónindegi respýblikalyq keńes ótkizýden bastaldy, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Memleket basshysy Qazaqstanda 89 qala bar ekenin jáne olardyń 27-si monoqala sanatyna jatatynyn atap ótti. Bul qalalardaǵy turǵyndar sany – 1,4 million adam.
– Monoqalalar óndiristik ónerkásip ónimderiniń 40 paiyzǵa jýyǵyn óndiredi. Munai-gaz, metallýrgiia, himiia ónerkásibi jáne energetika salasyndaǵy iri kásiporyndarymyz sonda shoǵyrlanǵan. Alaida, bul qalalarda sheshimin tappai kele jatqan túitkilder az emes. Áleýmettik-ekonomikalyq jáne ekologiialyq máseleler bar. Monoqalalardyń ekonomikasyn ártaraptandyrý airyqsha mańyzdy. Basqa da salalardy damytyp, jańa jumys oryndaryn ashý – asa ózekti másele, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev keńeske qatysýshylardyń baiandamalaryn tyńdaǵannan keiin monoqalalardyń ózekti problemalaryna egjei-tegjeili toqtaldy. Atap aitqanda, Prezident osy eldi mekenderge qatysty memlekettik saiasatty jedel túrde qaita qaraý qajet ekenin aitty.
Memleket basshysy Qazaqstandaǵy monoqalalardyń damýyn ornyqty ekonomikalyq ósimnen qatty turalap qalýǵa deiingi deńgeide salystyra otyryp, olardyń damý perspektivalary ártúrli ekenin atap ótti. Onyń baǵalaýynsha, keibir monoqalalar naryqqa beiimdelip, ekonomikasyn ártaraptandyra alǵan. Memleket basshysy Kentaý men Ekibastuzdy, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy oblystarynyń monoqalalaryn mysal retinde aitty. Bul rette, Prezident oń damý kórsetkishteri bar mysaldardyń kóp emes ekenin atap ótti.
– Jalpy monoqalalardy damytýda teńgerimniń joqtyǵy aiqyn kórinedi. Monoqalalardy áleýetine qarai negizgi úsh topqa bólgen jón dep sanaimyn. Bul máselede meilinshe pragmatik bolý qajet. Ózimizdi-ózimiz aldaýǵa jáne turǵyndardy shatastyrýǵa haqymyz joq. Qandai da bir qalany qoldaý sharalary durys jasalǵan taldaýǵa tikelei bailanysty, – dedi Prezident.
Memleket basshysy Úkimetke ákimdiktermen birlese otyryp, barlyq monoqalaǵa tiisti taldaý jasaýdy tapsyrdy. Onda ázirlenip jatqan Aýmaqtyń damý jospary men Óńirlerdi damytý josparlary eskerilýge tiis. Prezident osy jumysty 2022 jyldyń 1 naýryzyna deiin aiaqtaýdy mindettedi.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev shalǵaidaǵy iri monoqalalar men elimizdiń ózge óńirleri arasyndaǵy strategiialyq kóliktik bailanystardy qamtamasyz etý mańyzdy ekenin atap ótti.
– Men Nur-Sultan – Almaty tasjolynyń qurylysyn 2023 jyly aiaqtaýǵa tapsyrma berdim. Bul jol – Balqash qalasynyń áleýetin aitarlyqtai arttyrady. Elimizdiń Soltústigi men Ońtústigi arasyndaǵy qarqyndy júk tasymaly, halyqaralyq tranzit, sondai-aq biregei Balqash kóline qarai aǵylǵan týristerdiń legi onyń uzaq merzimdi ekonomikalyq ósimin qamtamasyz etedi. 2024 jyly Jezqazǵan – Qyzylorda tasjolynyń qurylysy aiaqtalýǵa tiis. Bul Jezqazǵan men Sátbaev qalalarynyń saýda-kólik bailanysyn kúsheitýge jáne júk tranzitin arttyrýǵa múmkindik beredi, – dedi Prezident.
Prezident monoqalalardyń ekonomikasyn ártaraptandyrýǵa, shaǵyn jáne orta biznesti damytýǵa baǵyttalǵan negizgi jobalardyń mańyzdy róline toqtaldy.
– Úkimet quny 2 trillion teńge bolatyn 79 jobany júzege asyryp jatyr. Bul 20 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Biraq úsh monoqalada negizgi jobalar toqtatylsa, Aqsai qalasynda bul jobalar tolyq iske asyrylmaǵan. Bul rette Tekeli, Hromtaý, Rýdnyi, Aqsai qalalarynda jaǵdai máz emes. Turaqty jumys istep turǵan negizgi jobalardyń shamamen 75 paiyzy 2017 jylǵa deiin iske qosylǵan. Búginde monoqalalar boiynsha usynylǵan 30 joba ázirge jospar kúiinde qalyp otyr. Olardyń basym bóliginiń josparlanýy on jyl boiy sozylyp keledi. Aqmola, Aqtóbe jáne Almaty oblystarynda múldem joba joq. Batys Qazaqstan oblysynda bir ǵana joba josparlanǵan. 19 jańa jobanyń 14-i nemese 75 paiyzǵa jýyǵy Pavlodar jáne Qaraǵandy oblystaryna tiesili, – dedi Memleket basshysy.
Prezident monoqalalarǵa jaqyn jerlerdegi jer qoinaýlaryna geologiialyq zertteý júrgizý basty mindettiń biri ekenin aitty.
– Eń aldymen, Ridder, Hromtaý, Jezqazǵan, Temirtaý jáne Balqash monoqalalarynyń aýmaqtaryndaǵy perspektivasy bar 7 ýchaskege kóńil bólgen jón. Jezqazǵan men Sátbaev qalalarynyń mańynda mystyń igerilmegen iri ken oryndary bar. Salyq tártibi qolaily ári turaqty bolsa, jer qoinaýyn paidalanýshylar geologiialyq barlaýdy belsendi júrgizýge jáne ken oryndaryn igerýge daiyn. Bul kóptegen monoqalaǵa jańa ómir bastaýǵa múmkindik beredi, – dedi Memleket basshysy.
Memleket basshysy elimizdiń otyn energetikalyq ortalyǵy sanalatyn Ekibastuz qalasyn damytý strategiiasyna arnaiy toqtaldy.
– 2023 jyly MAES-1 energobloktaryn jańǵyrtý jumystaryn aiaqtaý óte mańyzdy. MAES-2-niń úshinshi blogynyń qurylysyn aiaqtaý qajet. Jumys sozylyp ketti. Aldymyzda elektr qýatynyń tapshylyǵyna qatysty másele týyndaityny baiqalady. Qurylysty 2024 jyldyń sońyna deiin aiaqtaýdy tapsyramyn, – dedi Prezident.
Keńes barysynda Prezident monoqalalardy damytý máselesimen qatar óńirlerdiń ákimderi men Úkimet músheleriniń nazaryn jedel áreket etýdi talap etip otyrǵan birqatar ózekti máselege aýdardy. Memleket basshysy infliatsiia deńgeiiniń artýyn birinshi másele retinde atap ótti.
– Biyl áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 10,4 paiyzǵa qymbattady. 9 aidyń qorytyndysy boiynsha infliatsiianyń jalpy ósimi 8,9 paiyzdy qurady. Egin jinaý naýqany aiaqtalǵanymen, kókónisterdiń baǵasy sharyqtap tur. Basqa da azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy qymbattap barady. Meniń tapsyrmam boiynsha deldaldyq áreketterdi anyqtaý jónindegi aimaqtyq komissiialar quryldy. Al, shyn máninde, eshteńe istelmegen. Nátijesin men de, halyq ta kórip otyrǵan joq. Prezident Ákimshiligi osy máseleni zerttep, bir apta ishinde esep berýi kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy elimizdegi epidemiologiialyq jaǵdaiǵa da toqtaldy.
– Halyqqa ekpe salý josparynyń tek úshten bir bóligi oryndalýda. Álemde tolassyz anyqtalyp jatqan jańa shtammdardy eskere otyryp, munyń durys emes ekenin aitýǵa tiispiz. Memleketterdiń basym bóligi turǵyndarǵa vaktsinany qaita salýǵa kirisip ketti. Ekpe egýdi naýryz aiynda qolǵa alǵanymyzdy eskere otyryp, biz úshin de qaita vaktsina salý ýaqyty keldi deýge bolady. Úkimet pen ákimder turǵyndardy qaita vaktsinalaý naýqanyna kirisýi kerek, – dedi Prezident.
Elimizdegi janar-jaǵarmai tapshylyǵy – ózekti másele. Qasym-Jomart Toqaev munai óńdeý kóleminiń artqanyna jáne munai óńdeý zaýyttary jańartylǵanyna qaramastan, Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» Qory munai ónimderiniń tapshylyǵyna jol bergenin aitty. Budan bólek, Memleket basshysy munai óńdeý zaýyttaryn jańartýdyń sapasyna narazylyq bildirdi. Bul salaǵa 2 trillion teńge bólinse de, munai óńdeý zaýyttarynyń jumystaryn jospardan tys toqtatý áli kúnge deiin jalǵasyp keledi.
Prezident shekaraaralyq ózenderdiń, ásirese, Syrdariia, Jaiyq jáne Ile ózenderiniń tartylyp, ekologiialyq jaǵdailarynyń nasharlaýyna alańdaýshylyq bildirdi. Qasym-Jomart Toqaev atalǵan máseleni sheshý úshin sý paidalaný tásilderin túbegeili ózgertý qajet ekenin aitty. Bul rette, jańa tehnologiialar men tsifrlandyrýdy da paidalanǵan jón. Budan bólek, Memleket basshysy 120 sý arnasyn qalpyna keltirip, jańadan 9 sý qoimasyn salý jóninde bergen tapsyrmasyn eske saldy.
Prezident aýyl sharýashylyǵyn tiimdi sýbsidiialaý máselesine taǵy da toqtalyp, sońǵy 5 jyl ishinde bul maqsatta 2 trillionnan astam teńge bólingenin atap ótti.
– Nátijesinde ne kórip otyrmyz? Biýdjet qarajaty lezde joq bolady, olardyń jumsalýy boiynsha biryńǵai baqylaý qoiylmaǵan. Naqty ekonomikalyq paida da joq. Naryqtarymyzda kórshiles elderdiń aýyl sharýashylyǵy ónimi basym. Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigine prokýratýramen jáne basqa da organdarmen birlese otyryp, osy salaǵa keshendi taldaý júrgizýdi tapsyrdym. Bul máselege jurtshylyq pen agrariilerdi tartý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sýbsidiialaý máselesine qatysty sybailas jemqorlyq pen aqsha jymqyrý faktileri boiynsha Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl vedomstvosynyń basshysy Marat Ahmetjanov egjei-tegjeili baiandady.
– Faktiler,árine, óte aýyr. Memleketke milliardtap shyǵyn keltirip otyr. Tergeýdi sapaly ótkizý mańyzdy ekenin taǵy da eskertemin. Siz aitqan tájiribe birneshe jyldar boiy oryn alyp otyrǵanyn atap ótken jón. Bul keshe týyndaǵan másele emes. Sondyqtan Sizge tergeý jumystaryn odan ári joǵary deńgeide júrgizýdi tapsyramyn. Barlyq jaýapty tulǵany jazalaý kerek. Túptep kelgende, túrmelerde oryn jetkilikti, – dep eskertti Prezident.
Sonymen qatar Memleket basshysy jýyrda Almaty oblysynyń Penjim eldi mekeninde bolǵan oqiǵaǵa toqtalyp, qoǵamdaǵy birlik pen tatýlyqty saqtaý jáne nyǵaitý máselesine nazar aýdardy.
– Mektepte jai ǵana tóbeles boldy. Buǵan jol bermeý kerek edi. Oqýshylardyń mektep ishinde júrip jaraqat alýy – tótenshe jaǵdai! Azamattarymyzdyń narazylyǵyq bildirgeni oryndy, olardy túsinýge bolady. Odan keiin jastar arasynda buzaqylyqqa jol berildi. Biraq mundai jaǵdaidyń aldyn alýǵa bolar edi. Degenmen, áreket bolmady. Aqparattyq keńistikte osy oqiǵa etnosaralyq sipat aldy. Bul jerde eshqandai da etnosaralyq janjal bolǵan joq! Alaida elimizge qarsy arańdatýshylar men qaskóiler atalǵan oqiǵany basqa sipatta kórsetti. Ókinishtisi, quqyq qorǵaý organdarynyń da, Prezident Ákimshiliginiń de tarapynan mundai arańdatýshylarǵa qatysty esh áreket jasalmady. Biz shara qoldanbaimyz ba? Mundai arańdatýshylar elimizdiń ulttyq qaýipsizdigine nuqsan keltirýde. Sondyqtan osy oqiǵadan durys sheshim shyǵarýymyz kerek, – dedi Prezident.
Memleket basshysy qoǵamda túrli etnostar men konfessiialar ókilderiniń tatý kórshilik jáne beibit qatar ómir súrý dástúrin nyǵaitý, joǵaryda atalǵan oqiǵalarǵa mán berý algoritmderin ázirleý qajettigin atap ótti. Sondai-aq, elimizdiń biregeiligine, onyń ishinde áleýmettik jeliler men messendjerler arqyly nuqsan keltirýge jáne ulttyq qaýipsizdikke ziianyn tigizýge baǵyttalǵan kez kelgen áreketterge quqyq qorǵaý organdary tarapynan shara qoldanylatynyn aitty.
Qasym-Jomart Toqaev sózin qorytyndylai kele, memlekettik apparat – memleketti basqarýdyń negizi ekenin atap ótip, olar jaýapkershilik alyp, eń kúrdeli jumysty oryndaýy tiis dedi.
Sonymen qatar keńes barysynda Premer-Ministrdiń orynbasary Roman Skliar, «Samuryq – Qazyna» UÁQ» AQ basqarma tóraǵasy Almasadam Sátqaliev, Pavlodar oblysynyń ákimi Ábilqaiyr Sqaqov, sondai-aq beinebailanys arqyly «ERG» kompaniiasy direktorlar keńesiniń tóraǵasy Aleksandr Mashkevich, «Qazaqmys» korporatsiiasy» JShS basqarma tóraǵasy Edýard Ogai, Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek jáne Ridder qalasynyń ákimi Dmitrii Gorkovoi baiandama jasady.
Jiyn sońynda Pavlodar oblysynyń ákimi Prezidentke óńirdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýy týraly baiandady, sondai-aq Ekibastuz qalasyn damytýdyń negizgi jobalary týraly prezentatsiia jasady.
