قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پاۆلودار وبلىسى ەكٸباستۇز قالاسىنا جۇمىس ساپارى مونوقالالاردى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق كەڭەس ٶتكٸزۋدەن باستالدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا 89 قالا بار ەكەنٸن جەنە ولاردىڭ 27-سٸ مونوقالا ساناتىنا جاتاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل قالالارداعى تۇرعىندار سانى – 1,4 ميلليون ادام.
– مونوقالالار ٶندٸرٸستٸك ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸنٸڭ 40 پايىزعا جۋىعىن ٶندٸرەدٸ. مۇناي-گاز, مەتاللۋرگييا, حيمييا ٶنەركەسٸبٸ جەنە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ٸرٸ كەسٸپورىندارىمىز سوندا شوعىرلانعان. الايدا, بۇل قالالاردا شەشٸمٸن تاپپاي كەلە جاتقان تٷيتكٸلدەر از ەمەس. ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ەكولوگييالىق مەسەلەلەر بار. مونوقالالاردىڭ ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. باسقا دا سالالاردى دامىتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ – اسا ٶزەكتٸ مەسەلە, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ باياندامالارىن تىڭداعاننان كەيٸن مونوقالالاردىڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارىنا ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, پرەزيدەنت وسى ەلدٸ مەكەندەرگە قاتىستى مەملەكەتتٸك ساياساتتى جەدەل تٷردە قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستانداعى مونوقالالاردىڭ دامۋىن ورنىقتى ەكونوميكالىق ٶسٸمنەن قاتتى تۇرالاپ قالۋعا دەيٸنگٸ دەڭگەيدە سالىستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى ەرتٷرلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ باعالاۋىنشا, كەيبٸر مونوقالالار نارىققا بەيٸمدەلٸپ, ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرا العان. مەملەكەت باسشىسى كەنتاۋ مەن ەكٸباستۇزدى, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ مونوقالالارىن مىسال رەتٸندە ايتتى. بۇل رەتتە, پرەزيدەنت وڭ دامۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ بار مىسالداردىڭ كٶپ ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– جالپى مونوقالالاردى دامىتۋدا تەڭگەرٸمنٸڭ جوقتىعى ايقىن كٶرٸنەدٸ. مونوقالالاردى ەلەۋەتٸنە قاراي نەگٸزگٸ ٷش توپقا بٶلگەن جٶن دەپ سانايمىن. بۇل مەسەلەدە مەيلٸنشە پراگماتيك بولۋ قاجەت. ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز الداۋعا جەنە تۇرعىنداردى شاتاستىرۋعا حاقىمىز جوق. قانداي دا بٸر قالانى قولداۋ شارالارى دۇرىس جاسالعان تالداۋعا تٸكەلەي بايلانىستى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەتكە ەكٸمدٸكتەرمەن بٸرلەسە وتىرىپ, بارلىق مونوقالاعا تيٸستٸ تالداۋ جاساۋدى تاپسىردى. وندا ەزٸرلەنٸپ جاتقان اۋماقتىڭ دامۋ جوسپارى مەن ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ جوسپارلارى ەسكەرٸلۋگە تيٸس. پرەزيدەنت وسى جۇمىستى 2022 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيٸن اياقتاۋدى مٸندەتتەدٸ.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ شالعايداعى ٸرٸ مونوقالالار مەن ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸ اراسىنداعى ستراتەگييالىق كٶلٸكتٸك بايلانىستاردى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– مەن نۇر-سۇلتان – الماتى تاسجولىنىڭ قۇرىلىسىن 2023 جىلى اياقتاۋعا تاپسىرما بەردٸم. بۇل جول – بالقاش قالاسىنىڭ ەلەۋەتٸن ايتارلىقتاي ارتتىرادى. ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸگٸ مەن وڭتٷستٸگٸ اراسىنداعى قارقىندى جٷك تاسىمالى, حالىقارالىق ترانزيت, سونداي-اق بٸرەگەي بالقاش كٶلٸنە قاراي اعىلعان تۋريستەردٸڭ لەگٸ ونىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. 2024 جىلى جەزقازعان – قىزىلوردا تاسجولىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا تيٸس. بۇل جەزقازعان مەن سەتباەۆ قالالارىنىڭ ساۋدا-كٶلٸك بايلانىسىن كٷشەيتۋگە جەنە جٷك ترانزيتٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
پرەزيدەنت مونوقالالاردىڭ ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋعا, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋعا باعىتتالعان نەگٸزگٸ جوبالاردىڭ ماڭىزدى رٶلٸنە توقتالدى.
– ٷكٸمەت قۇنى 2 تريلليون تەڭگە بولاتىن 79 جوبانى جٷزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل 20 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸراق ٷش مونوقالادا نەگٸزگٸ جوبالار توقتاتىلسا, اقساي قالاسىندا بۇل جوبالار تولىق ٸسكە اسىرىلماعان. بۇل رەتتە تەكەلٸ, حرومتاۋ, رۋدنىي, اقساي قالالارىندا جاعداي مەز ەمەس. تۇراقتى جۇمىس ٸستەپ تۇرعان نەگٸزگٸ جوبالاردىڭ شامامەن 75 پايىزى 2017 جىلعا دەيٸن ٸسكە قوسىلعان. بٷگٸندە مونوقالالار بويىنشا ۇسىنىلعان 30 جوبا ەزٸرگە جوسپار كٷيٸندە قالىپ وتىر. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ جوسپارلانۋى ون جىل بويى سوزىلىپ كەلەدٸ. اقمولا, اقتٶبە جەنە الماتى وبلىستارىندا مٷلدەم جوبا جوق. باتىس قازاقستان وبلىسىندا بٸر عانا جوبا جوسپارلانعان. 19 جاڭا جوبانىڭ 14-ٸ نەمەسە 75 پايىزعا جۋىعى پاۆلودار جەنە قاراعاندى وبلىستارىنا تيەسٸلٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت مونوقالالارعا جاقىن جەرلەردەگٸ جەر قويناۋلارىنا گەولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ باستى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ ەكەنٸن ايتتى.
– ەڭ الدىمەن, ريددەر, حرومتاۋ, جەزقازعان, تەمٸرتاۋ جەنە بالقاش مونوقالالارىنىڭ اۋماقتارىنداعى پەرسپەكتيۆاسى بار 7 ۋچاسكەگە كٶڭٸل بٶلگەن جٶن. جەزقازعان مەن سەتباەۆ قالالارىنىڭ ماڭىندا مىستىڭ يگەرٸلمەگەن ٸرٸ كەن ورىندارى بار. سالىق تەرتٸبٸ قولايلى ەرٸ تۇراقتى بولسا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار گەولوگييالىق بارلاۋدى بەلسەندٸ جٷرگٸزۋگە جەنە كەن ورىندارىن يگەرۋگە دايىن. بۇل كٶپتەگەن مونوقالاعا جاڭا ٶمٸر باستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ وتىن ەنەرگەتيكالىق ورتالىعى سانالاتىن ەكٸباستۇز قالاسىن دامىتۋ ستراتەگيياسىنا ارنايى توقتالدى.
– 2023 جىلى ماەس-1 ەنەرگوبلوكتارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ ٶتە ماڭىزدى. ماەس-2-نٸڭ ٷشٸنشٸ بلوگىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ قاجەت. جۇمىس سوزىلىپ كەتتٸ. الدىمىزدا ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىنا قاتىستى مەسەلە تۋىندايتىنى بايقالادى. قۇرىلىستى 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن اياقتاۋدى تاپسىرامىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
كەڭەس بارىسىندا پرەزيدەنت مونوقالالاردى دامىتۋ مەسەلەسٸمەن قاتار ٶڭٸرلەردٸڭ ەكٸمدەرٸ مەن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ نازارىن جەدەل ەرەكەت ەتۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىرعان بٸرقاتار ٶزەكتٸ مەسەلەگە اۋداردى. مەملەكەت باسشىسى ينفلياتسييا دەڭگەيٸنٸڭ ارتۋىن بٸرٸنشٸ مەسەلە رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ.
– بيىل ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ باعاسى 10,4 پايىزعا قىمباتتادى. 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسييانىڭ جالپى ٶسٸمٸ 8,9 پايىزدى قۇرادى. ەگٸن جيناۋ ناۋقانى اياقتالعانىمەن, كٶكٶنٸستەردٸڭ باعاسى شارىقتاپ تۇر. باسقا دا ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ باعاسى قىمباتتاپ بارادى. مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا دەلدالدىق ەرەكەتتەردٸ انىقتاۋ جٶنٸندەگٸ ايماقتىق كوميسسييالار قۇرىلدى. ال, شىن مەنٸندە, ەشتەڭە ٸستەلمەگەن. نەتيجەسٸن مەن دە, حالىق تا كٶرٸپ وتىرعان جوق. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ وسى مەسەلەنٸ زەرتتەپ, بٸر اپتا ٸشٸندە ەسەپ بەرۋٸ كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق جاعدايعا دا توقتالدى.
– حالىققا ەكپە سالۋ جوسپارىنىڭ تەك ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ ورىندالۋدا. ەلەمدە تولاسسىز انىقتالىپ جاتقان جاڭا شتاممداردى ەسكەرە وتىرىپ, مۇنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنٸن ايتۋعا تيٸسپٸز. مەملەكەتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ تۇرعىندارعا ۆاكتسينانى قايتا سالۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ. ەكپە ەگۋدٸ ناۋرىز ايىندا قولعا العانىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, بٸز ٷشٸن دە قايتا ۆاكتسينا سالۋ ۋاقىتى كەلدٸ دەۋگە بولادى. ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر تۇرعىنداردى قايتا ۆاكتسينالاۋ ناۋقانىنا كٸرٸسۋٸ كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
ەلٸمٸزدەگٸ جانار-جاعارماي تاپشىلىعى – ٶزەكتٸ مەسەلە. قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇناي ٶڭدەۋ كٶلەمٸنٸڭ ارتقانىنا جەنە مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارى جاڭارتىلعانىنا قاراماستان, ٷكٸمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورى مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ تاپشىلىعىنا جول بەرگەنٸن ايتتى. بۇدان بٶلەك, مەملەكەت باسشىسى مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭارتۋدىڭ ساپاسىنا نارازىلىق بٸلدٸردٸ. بۇل سالاعا 2 تريلليون تەڭگە بٶلٸنسە دە, مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جۇمىستارىن جوسپاردان تىس توقتاتۋ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ.
پرەزيدەنت شەكاراارالىق ٶزەندەردٸڭ, ەسٸرەسە, سىردارييا, جايىق جەنە ٸلە ٶزەندەرٸنٸڭ تارتىلىپ, ەكولوگييالىق جاعدايلارىنىڭ ناشارلاۋىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن سۋ پايدالانۋ تەسٸلدەرٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى. بۇل رەتتە, جاڭا تەحنولوگييالار مەن تسيفرلاندىرۋدى دا پايدالانعان جٶن. بۇدان بٶلەك, مەملەكەت باسشىسى 120 سۋ ارناسىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, جاڭادان 9 سۋ قويماسىن سالۋ جٶنٸندە بەرگەن تاپسىرماسىن ەسكە سالدى.
پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعىن تيٸمدٸ سۋبسيدييالاۋ مەسەلەسٸنە تاعى دا توقتالىپ, سوڭعى 5 جىل ٸشٸندە بۇل ماقساتتا 2 تريلليوننان استام تەڭگە بٶلٸنگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– نەتيجەسٸندە نە كٶرٸپ وتىرمىز? بيۋدجەت قاراجاتى لەزدە جوق بولادى, ولاردىڭ جۇمسالۋى بويىنشا بٸرىڭعاي باقىلاۋ قويىلماعان. ناقتى ەكونوميكالىق پايدا دا جوق. نارىقتارىمىزدا كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸ باسىم. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸنە پروكۋراتۋرامەن جەنە باسقا دا ورگاندارمەن بٸرلەسە وتىرىپ, وسى سالاعا كەشەندٸ تالداۋ جٷرگٸزۋدٸ تاپسىردىم. بۇل مەسەلەگە جۇرتشىلىق پەن اگرارييلەردٸ تارتۋ قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سۋبسيدييالاۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى سىبايلاس جەمقورلىق پەن اقشا جىمقىرۋ فاكتٸلەرٸ بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى مارات احمەتجانوۆ ەگجەي-تەگجەيلٸ باياندادى.
– فاكتٸلەر,ەرينە, ٶتە اۋىر. مەملەكەتكە ميللياردتاپ شىعىن كەلتٸرٸپ وتىر. تەرگەۋدٸ ساپالى ٶتكٸزۋ ماڭىزدى ەكەنٸن تاعى دا ەسكەرتەمٸن. سٸز ايتقان تەجٸريبە بٸرنەشە جىلدار بويى ورىن الىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل كەشە تۋىنداعان مەسەلە ەمەس. سوندىقتان سٸزگە تەرگەۋ جۇمىستارىن ودان ەرٸ جوعارى دەڭگەيدە جٷرگٸزۋدٸ تاپسىرامىن. بارلىق جاۋاپتى تۇلعانى جازالاۋ كەرەك. تٷپتەپ كەلگەندە, تٷرمەلەردە ورىن جەتكٸلٸكتٸ, – دەپ ەسكەرتتٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى جۋىردا الماتى وبلىسىنىڭ پەنجٸم ەلدٸ مەكەنٸندە بولعان وقيعاعا توقتالىپ, قوعامداعى بٸرلٸك پەن تاتۋلىقتى ساقتاۋ جەنە نىعايتۋ مەسەلەسٸنە نازار اۋداردى.
– مەكتەپتە جاي عانا تٶبەلەس بولدى. بۇعان جول بەرمەۋ كەرەك ەدٸ. وقۋشىلاردىڭ مەكتەپ ٸشٸندە جٷرٸپ جاراقات الۋى – تٶتەنشە جاعداي! ازاماتتارىمىزدىڭ نارازىلىعىق بٸلدٸرگەنٸ ورىندى, ولاردى تٷسٸنۋگە بولادى. ودان كەيٸن جاستار اراسىندا بۇزاقىلىققا جول بەرٸلدٸ. بٸراق مۇنداي جاعدايدىڭ الدىن الۋعا بولار ەدٸ. دەگەنمەن, ەرەكەت بولمادى. اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە وسى وقيعا ەتنوسارالىق سيپات الدى. بۇل جەردە ەشقانداي دا ەتنوسارالىق جانجال بولعان جوق! الايدا ەلٸمٸزگە قارسى اراڭداتۋشىلار مەن قاسكٶيلەر اتالعان وقيعانى باسقا سيپاتتا كٶرسەتتٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دا, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ دە تاراپىنان مۇنداي اراڭداتۋشىلارعا قاتىستى ەش ەرەكەت جاسالمادى. بٸز شارا قولدانبايمىز با? مۇنداي اراڭداتۋشىلار ەلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرۋدە. سوندىقتان وسى وقيعادان دۇرىس شەشٸم شىعارۋىمىز كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قوعامدا تٷرلٸ ەتنوستار مەن كونفەسسييالار ٶكٸلدەرٸنٸڭ تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋ دەستٷرٸن نىعايتۋ, جوعارىدا اتالعان وقيعالارعا مەن بەرۋ الگوريتمدەرٸن ەزٸرلەۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق, ەلٸمٸزدٸڭ بٸرەگەيلٸگٸنە, ونىڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن مەسسەندجەرلەر ارقىلى نۇقسان كەلتٸرۋگە جەنە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە زييانىن تيگٸزۋگە باعىتتالعان كەز كەلگەن ەرەكەتتەرگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان شارا قولدانىلاتىنىن ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, مەملەكەتتٸك اپپارات – مەملەكەتتٸ باسقارۋدىڭ نەگٸزٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, ولار جاۋاپكەرشٸلٸك الىپ, ەڭ كٷردەلٸ جۇمىستى ورىنداۋى تيٸس دەدٸ.
سونىمەن قاتار كەڭەس بارىسىندا پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى رومان سكليار, «سامۇرىق – قازىنا» ۇەق» اق باسقارما تٶراعاسى الماسادام سەتقاليەۆ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ەبٸلقايىر سقاقوۆ, سونداي-اق بەينەبايلانىس ارقىلى «ERG» كومپانيياسى ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى الەكساندر ماشكەۆيچ, «قازاقمىس» كورپوراتسيياسى» جشس باسقارما تٶراعاسى ەدۋارد وگاي, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ جەڭٸس قاسىمبەك جەنە ريددەر قالاسىنىڭ ەكٸمٸ دميتريي گوركوۆوي بايانداما جاسادى.
جيىن سوڭىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ پرەزيدەنتكە ٶڭٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى باياندادى, سونداي-اق ەكٸباستۇز قالاسىن دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ جوبالارى تۋرالى پرەزەنتاتسييا جاسادى.
