Jaqynda internet basylymdardyń birinde 18 jastaǵy Saiagúl Nurbolattyń qazaqstandyqtardan Qytaidan atajurtyna orala almai jatqan ákesine kómektesýdi ótingen videosy jariialanǵan edi. Sputnik Qazaqstan tilshisi boijetkenniń anasymen kezdesip, istiń mán-jaiyna qanyǵyp qaitty.
"Bir aida bir ret amandyǵyn bildirip turady"
44 jastaǵy Kúlpash Kádirbekqyzynyń jubaiy Nurbolat Saryaittyń Qytaidan aman-esen oralýyn saryla kútip júrgenine bir jyldan asty. Aitýynsha, byltyr aqpan aiynda Qytaidaǵy úiin satýǵa ketken kúieýi sol ketkennen mol ketken. Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan otbasyna oralmaq bolǵan er adamnyń tólqujatyn Qytai biligi shekarada alyp qoiǵan. Bir emes, eki ret.
"Sońǵy ret naýryz aiynyń sońynda habarlasty. Biz telefon soǵa almaimyz, bir aida bir ret qońyraý shalyp, amandyǵyn bildirip turady. Onda da qysqa, az sóileidi. Óitkeni qolyndaǵy telefony tyńdaýly. Artyq esh nárse aita almaidy", — dep muńyn shaqty áiel.
Qyryq jyldai ǵumyryn Ile oblysy Qulja qalasyna qarasty aýylda ótkizgen Kúlpash Kádirbekqyzy úlken qyzy Saiagúlmen Astanaǵa 2014 jyldyń jazynda kóship kelgen. Al 1971 jylǵy jubaiy men ekinshi kenje qyzy Qytaidaǵy úii satylmaǵan soń, sonda qalypty. Biraq otbasy úshin ekige bólinip, bir-birinen jyraqta ómir súrý qiynǵa tise kerek. Eki jyldan keiin, iaǵni 2016 jyldyń jeltoqsanynda ákesi men qyzy atajurty Qazaqstanǵa kóship keledi.
"Eki jyl ishinde olar da shydamai ketti. Kishi qyzym jii aýyryp qala berdi, oǵan baraiyn desem, Saiagúl jalǵyz ózi qalyp qoiady úide. Ári oilanyp, beri oilanyp, Almatyda turatyn sińlimdi qasyma kóshirip ákeldim. Bir-birimizge demeý bolaiyq dep. Joldasym eki-úsh aidan keiin úidi satý úshin Qytaiǵa qaita ketti. Sodan beri bir jyldyń júzi boldy, bala-shaǵasyna orala almai qańǵyp júr. Shekaradan ótpek bolǵanda, politsiia pasportyn alyp qoiǵan. Sóitip osynda turatyn inim shaqyrý hat joldaǵannan keiin, tólqujatyn qaitaryp aldy. Ekinshi ret ótpek bolǵanda, shekarashylar shekaradan shyǵýǵa ruqsat qaǵaz suratqan. Politsiia ýchaskesine baryp, ruqsat qaǵazdy talap etkende, ondaǵylar "sen tólqujatty qashan alyp júrsiń" dep bas salyp, qaitadan tárkilegen. Ne jóndi sebebin túsindirmeidi. Sodan beri joldasym úi-kúisiz, birde týysqannyń, endi birde tanystyń úiine túnep, tamaq iship kúnin kórip júr", — dep qapalandy jary.
Kúlpash Kádirbekqyzy úsh-tórt jyldai Qazaqstanda turǵanymen, áli azamattyq alyp úlgermepti. Jubaiy men kishi qyzy da Qytai azamaty eken. Tek úlken qyzdary Saiagúl ǵana 2017 jyly Qazaqstan azamattyǵyn alǵan.
"Qyzymdy azamattyqqa ótkizetin mezgilde, 2016 jyly men oralman kýáligin aldym. Bul kýálik tek bir jylǵa jaramdy, sóitip byltyr onyń merzimi ótip ketti. Bir jyldyq ekenin bilgenmin, quzyrly organdar eskertken. Biraq jubaiym kelip qalatyn shyǵar, ekeýmiz birge tapsyrarmyz dep kúttim. Jaǵdai osylai bolaryn kim bilgen! Sebepsizden sebepsiz politsiia kúieýimdi qyspaqqa aldy. Politsiia alyp ketip bara jatyr degende záre-qutym qalmai, ne istep ne qoiǵanymdy ózim bilmeimin. Túrmege qamap tastamas pa eken, shyqpai qala ma dep qatty ýaiymdaimyn. Tergeýden bosaǵansha, janym qalmaidy. Shyqqan kezde maǵan telefon soǵyp, amandyǵyn aitady. Erkin sóilese almaimyz, jumbaqtap túsinisemiz. Azamattyq alaiyn desem, jubaiymdy oilaimyn. Qytai politseileri muny bilip, odan saiyn qinap jibermei me eken dep alańdaimyn", - deidi qamyqqan áiel.
"50 myń teńgemen kúneltip otyrmyz"
Qytai biligi tipti Qazaqstandaǵy azamatqa aýdarylatyn aqsha somasyn da shektep tastaǵan. Qazir jubaiy áieliniń shotyna tek 50 myń teńge aýdaryp tura alady. Onyń ózi aiyna bir ret qana. Joldasy aýdarǵan aqsha jataqhananyń aqysynan qalmaidy eken.
"Biz Qytaidaǵy aýylymyzdy qazaqshalap aitqanda "saýyn siyr fermasy" dep ataimyz. Sondaǵy bir qabatty jer úiimizdi áreń degende jas jubailarǵa arzan baǵaǵa sattyq. Teńgege shaqqanda 5 million teńgege ótkizdik. Onyń jarty aqshasyn aldyq, qalǵanyn áli tólegen joq. Sol aqshamen kún kórip otyrmyz bylaisha aitqanda. Jubaiym aiyna 50 myń teńge salyp turady. Myna bir bólmege 40 myń tóleimiz, jetpegenin týǵan-týysqandardan surap, qaryz alyp júrmiz. Men ózim aýyramyn, qan qysymym bar, jumys istemeimin. Joldasym da qazir Qytaida jumyssyz, basynda baspanasy joq. Árkimniń kóńiline bir qarap júrgeni. Byltyr kúzde qatty ýaiymdaǵannan aýrýhana tóseginen bir-aq shyqty. Ishinen qan ótip, asqazany qabynǵan, birde ash, birde toq júredi. Jeti kúndei jatyp shyqty, onyń ózine qanshama aqsha tóledi. Qytaida ýaqytsha kirip, istei turatyn jumys ta joq, kem degende 15 kún, keide úsh ai tegin synaqtan ótesiń", — dep muńyn shaqty áiel.
Kúlpash apai Qazaqstanǵa qonys aýdarý sebebin bylai túsindirdi.
"2000-jyldarda bizdiń jaqta Qytaidyń saiasatymen az ult mektepteri jabyla bastady. Sóitip meniń qyzdarym balabaqshadan bastap qytai tilinde bilim aldy. Úlken qyzym tańǵy saǵat altyda mektepke ketkennen keshki jetilerde bir-aq keledi. Sabaqtyń bári qytai tilinde. Úi tapsyrmasyn úiip-tógip beredi. Úige kelgennen keiin tamaǵyn iship, kitaptan bas almaidy. Bizben sóilesetin ýaqyty bolmady tipti. Sodan ne kerek, qazaq tilin umytýǵa shaq qaldy. Biraq mektepte sabaq úlgerimi jaqsy bolatyn, 6-synypta Beijiń-Shanhaidyń orta mektebine synaq tapsyryp, ótip ketti. Alaida ata-enem "erteń qytai bolyp ketedi" dep jibermedi. Men de qarsy boldym. Sóitip 8-synypty bitirgennen keiin Astanaǵa alyp keldim. Birden qazaq mektebine 8-synypqa qaita berdim. Bas kezinde qazaqsha túk túsinbei, jylap júrdi. Qazir jaqsy, úirenip aldy. Qyz bala bolǵan soń, qazaq jigitine turmysqa shyqqanyn qalaimyn. Erteń qytaiǵa tiip ketse, ol onyń kúnási emes, ózi ómir súrgen ortanyń áserinen bolady ǵoi, ana retinde men arasha bola almasam. Sonyń bárin oi eleginen ótkizip, Qazaqstanǵa qonys aýdardyq", — deidi qamkóńil ana.
Qazir onyń eki qyzy da elordadaǵy mektepte bilim alady. Saiagúl J.Jabaev atyndaǵy №4 orta mekteptiń 11-synybynda, sińlisi 7-synypta oqidy. "EKSPO" kórmesi kezinde Saiagúl Shanhai yntymaqtastyq uiymynda istegen eken, aǵylshyn tilin jetik biledi deidi anasy.
"Qytai biligi keri shaqyrtyp jatyr"
Kúlpash Kádirbekqyzynyń ózi otbasynda bes aǵaiyndy, ol úidiń úlkeni eken.
"Menen keiin úsh ul, bir qyz bar. Bir baýyrym Qytaida ákemmen turady. Qalǵandary Qazaqstanǵa baiaǵyda-aq kelip alǵan. Ákem uzaq jyldar muǵalim bolyp istedi, partiia múshesi, qazir zeinetker. Anam 2000 jyly 46 jasynda qaitys boldy. Keiinirek ákem ekinshi ret úilendi", — degen ol Qytaidaǵy jaqyndarynan bir jyldan beri habar ala almai otyrǵanyn ashyq aitty.
"Ákemmen de, inimmen de habarlaspaǵaly bir jyl boldy. Vichatty (Qytaidyń áleýmettik jelisi – avtor eskert.) óshirip tastady. Olarǵa bilik tarapynan qysym bar ma, joq pa bilmeimin. Elden de estigenim joq. Ákem basqa kórshiles aýylda turady. Al joldasyma týǵan aýylynan eshqaida aiaq bastyrmaidy. Dárethanaǵa ǵana baryp kelý erkindigi bar bylaisha aitqanda… Buryn biz sol jaqta turǵan kezde politseiler uiǵyrlardy ustap áketip jatatyn. "Týysy shetelge shyǵyp ketipti", "artyq bala týyp qoiypty" nemese "eki balasynyń arasy jii bolyp qalypty" dep qyryq syltaýmen ustaidy. Sol uiǵyrlardy tyrnaq astynan kir izdep, shetinen áketip jatqan kezde biz "osy kún bizdiń de basymyzǵa týady-aý" dep oilamappyz ǵoi. Ol jerdegi qazaqtar oilanǵan joq. Endi mine olardyń kórgen kúni bizge de kelip jetti. Namaz oqyǵandardy, úiinen Quran kitaby tabylyp jatqandardy ustap jatyr eken. Byltyrdan beri solai deidi. Oǵan deiin mundai sumdyqty estimegen edim", — dep qynjyldy áiel.
Aitýynsha, jergilikti ákim joldasynyń Qazaqstanǵa ketkisi keletinin biledi. Alaida, ádeii jibermei qysymda ustap otyr.
"Bizdi keri shaqyryp jatyr. 2016 jyly shaqyrdy, byltyr jazda taǵy shaqyrdy. Qytaidaǵy tirkeýden ózderi kelip shyqsyn dep jatyr. Ondaǵy oilary – bizdi barǵan kezde ustap alý. Jýyrda Saiagúldiń jeke kýáligin joldap jiberińder dedi. Sýretke túsirip jiberdik. Ony ne isteitinin bilmeimiz, jibermeýge taǵy qoryqtyq. Joldasym solardyń qolynda", — deidi sharasyz kúige túsken Kúlpash Kádirbekqyzy.
Jubaiyn oilap sary ýaiymǵa salynǵan áiel Qazaqstannyń syrtqy ister ministrligine baryp, aryz jazypty.
"Eki qyz qabyldap aldy aryzdy. 28 naýryz kúni jazdyq, dúisenbi habarlasyńdar dedi. 2 sáýir telefon soǵyp edik, 15 kún ishinde qaralady dep aitty. Qytai elshiligine de bas suǵyp, aryzymyzdy qaldyrdyq. Olar Beijińge jiberemiz, qansha kúnde qaralatyny belgisiz dep shyǵaryp saldy. Bar úmitimiz sol endi", — degen ol Alladan joldasynyń aman-esen kelýin tilep otyrǵanyn aitty.
