Qytaidyń soltústik-batysyndaǵy Shyńjań-uiǵyr avtonomiialyq aýdanynda "musylman uiǵyrlarmen jaqyn qarym-qatynasta bolǵan" onshaqty etnikalyq qazaq tutqyndalǵany týraly "Azat Aziia radiosy" habarlady. Qytai biligi bul másele jóninde saýaldarǵa jaýap bermeidi.
"ORAZADA TAMAQ IShÝGE MÁJBÚRLEIDI"
Qazaqtardy maýsymnyń 10-y kúni Shyńjańnyń Qaramai qalasyndaǵy Dýshanztsy aýdanynda memlekettik qaýipsizdik qyzmeti ókilderi ustaǵan. "Azat Aziia radiosyna" suhbat bergen jergilikti turǵyn tutqyndalǵandardyń biri 47 jastaǵy Qalibiiat Baimolla, ekinshisi - 49 jastaǵy Qanjytai Doshan ekenin aitqan.
Suhbat berýshiniń sózinshe, qazaqtardy jergilikti musylman uiǵyrlarmen "tyǵyz bailanys" ornatqany úshin aiyptaǵan. "Politsiia kóptegen adamdardy ustady, shaǵyn avtobýs adamǵa toly boldy" degen ol.
Shyńjań aimaǵynyń turǵyny kúlli musylman aýyz bekitetin qasietti Ramazan aiynda qytai biligi islam dinin ustanýshylardy ala tańnan keshke deiin ańditynyn, jergilikti qazaqtar da "qatań baqylaýda" bolǵanyn aitady.
"Ramazan aiynda túski as kezinde olar barlyq musylman qyzmetkerlerdi jinap, tamaq ishýge májbúrleidi", - deidi ol.
QAZAQSTANǴA QATYNAS QIYNDADY
Qytaida etnikalyq azshylyq topqa jatatyn, negizinen Shyńjań-uiǵyr aýdanynda qonystanǵan qazaqtardyń kóbi islam dinin ustanady. Buǵan deiin etnikalyq musylman uiǵyrlarǵa qoiylǵandai shekteýlerdi sońǵy ýaqytta qazaqtar da sezine bastady. Olardyń Shyńjań aimaǵymen kórshiles Qazaqstanǵa qatynaýy qiyndap ketken.
Ótken aptada Úrimji qalasynyń biligi memlekettik qyzmettegi etnikalyq azshylyqqa jatatyndar men biliktegi kommýnistik partiiasy múshelerin adaldyq týraly ant berýge májbúrlegen. Bul týraly Qytai memlekettik baspasóz quraldary maýsymnyń 14-i kúni jazdy.
Memlekettik qyzmetkerler men partiia sheneýnikteri ateistik ustanymdaǵy kommýnistik partiiaǵa táýeldi, olarǵa kez-kelgen dindi ustanýǵa tyiym salynǵan. Sondyqtan olar Pekinge adaldyǵyn dáleldeý úshin Ramazan aiynda tamaq jeýge májbúr.
Ant berýshiler biliktegi partiiany madaqtaityn, Qytai kommýnisteriniń kósemi Mao Tszedýn dáýirinen kele jatqan "Kommýnistik partiiasyz Qytai qaita jańǵyrmaidy" degen mazmundaǵy revoliýtsiialyq ánurandy shyrqaǵan.
"ON JYLǴA SOTTALDY"
Ramazan aiyndaǵy ańdýǵa qosa, Shyńjańda qazaqtar men uiǵyrlardy baqylaý, "turaqtylyqty saqtaý" sharalary burynǵysynan da kúsheitilgen.
Jyl basynda Okan esimdi tanymal qazaq imamy Altai aimaǵynyń Habahe okrýgynda qaitys bolǵan adamdy islam dástúrimen jerleý rásimin atqarǵany úshin 10 jylǵa sottalǵan. Qazaq imam Shyńjańnyń Sanji-Hýei avtonomiialyq okrýgindegi abaqtyda qaitys bolǵan, politsiia "ol óz-ózine qol saldy" dep habarlaǵan.
Qytai men Qazaqstandaǵy etnikalyq top ókilderiniń aitýynsha, Shyńjańda kóp jyldar boiy uiǵyrlarǵa qoldanylyp kele jatqan dini shekteýler endi qazaqtardyń basyna da túsken. Dástúrli islam sózderin qazaqshalap tilek bildirgeni úshin bilik qylmystyq bap boiynsha is qozǵaýǵa bar deidi olar.
Aqpan aiynda Qazaqstanmen shekaralas Ile Qazaq avtonomiialyq oblysynda bilik ulty qazaq 22 jastaǵy Eshat esimdi azamatty ustap, WeChat áleýmettik jelisin qoldanǵany úshin sottap jibergen. Eshat WeChat akkaýnty arqyly "separatistik, ekstremistik pikirler jazyp, ekstremistik dini ideialar men basqa da aqparattar" taratqany úshin jaýapqa tartylǵan. Buqaralyq aqparat quraldarynyń jazýynsha, Eshat "ózine taǵylǵan aiyptardy moiyndap, qateligin túsingen".
Ulty qazaq derekkózdiń aitýynsha, ony Ile Qazaq avtonomiialyq oblysy Emin okrýginiń biligi kópshilikten jasyryn túrde 10 jylǵa sottaǵan, qorǵaýshy nemese otbasymen kezdesýine ruqsat bermegen. "Azat Aziia radiosy" bul adamnyń taǵdyryn bilý úshin ótken aptada Emin okrýgynyń halyq sotyna telefon shalǵanymen, resmi organnan jaýap ala almaǵan.
"YQTIIaRHATTY QAITARA BASTADY"
Sońǵy kezderi Shyńjańnyń Altai qalasyna jaqyn Arahak eldimekeninde politsiia Qytai pasportyna ie etnikalyq qazaqtarǵa Qazaqstan úkimeti bergen yqtiiarhatty qaitara bastaǵan. Bul týraly "Azat Aziia radiosyna" suhbat bergen qazaqstandyq turǵyn aitqan.
Azattyq buǵan deiin Qytaidan Qazaqstanǵa kóship ketken qazaqtardyń Shyńjańda turatyn týys-tanystary men Qazaqstan azamattyǵyn alyp, ol jaqqa qaita barǵan qazaqtardyń jergilikti biliktiń "qysymyna tap bolǵany" týraly habarlaǵan. Qytai ókili álgi aqparatty joqqa shyǵarǵan.
"Sizder osy aqparatty qytai tilinde taratqan soń bilik jasqanǵan bolýy kerek, sebebi bul halyqaralyq quqyq pen basqa zańǵa qaishy ǵoi. Halyqaralyq reaktsiia bolady dep alańdaǵan tárizdi. Qazaqstan bergen qujattardy qaitaryp berý úshin kúni-túni jumys istep jatyr", - degen ol "Azat Aziia radiosyna".
