Foto: ashyq derekkóz
31 mamyr - Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni. 2003 jyldan bastap Qazaqstandaǵy saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna birjolǵy aqshalai ótemaqy jáne arnaiy memlekettik járdemaqy retinde 23,6 mlrd teńge tólendi. Biyl bul maqsatqa 2,7 mlrd teńgeden astam qarajat qarastyrylǵan, dep habarlaidy Ult.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligine silteme jasap.
1921-1954 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde «halyq jaýlaryn» anyqtaý saiasatynyń saldarynan Qazaqstanda 100 myń adam sottaldy, olardyń 25 myńy eń joǵary jazalaý sharasy – atý jazasyna kesildi.
Milliondaǵan qazaqstandyq 1932-33 jyldary asharshylyqtyń qurbany boldy.
Respýblika aýmaǵynda GÝLAG qurylymynyń eń iri lagerleri – ALJIR, Steplag, Karlag boldy. Qýǵyn-súrgin jyldary Qazaqstan lagerlerine 5 mln-nan astam adam jer aýdaryldy. Keibir málimetter boiynsha, tutqyndardyń jalpy sany bul sannan edáýir kóp.
1930-1940 jyldary Qazaqstan milliondaǵan keńes azamaty úshin deportatsiia orny boldy. 1937 jyldyń kúzinde respýblikaǵa júzdegen myń kárister, túrikter, irandyqtar, kúrdter men ázirbaijandar qonys aýdardy. Sondai-aq, Uly Otan soǵysy jyldarynda elge nemister, grekter, sheshender, ingýshtar, qarashailar, balqarlar, qyrym tatarlary jáne basqa da halyqtar jer aýdaryldy. Olardyń sany 1 million 200 myńnyń shamasynda.
Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáikes saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna jáne saiasi qýǵyn-súrginnen zardap shekken dep tanylǵan azamattarǵa 2003 jyldan bastap birjolǵy aqshalai ótemaqy tólenedi.
«2003-2024 jyldar aralyǵynda respýblikalyq biýdjetten 4,7 mlrd teńge somasynda birjolǵy aqshalai ótemaqy tólendi. Ótemaqy mólsheri 2949 teńge men (3/4 AEK) 393 200 teńge (100 AEK) aralyǵynda. 2025 jylǵa respýblikalyq biýdjette atalǵan maqsattarǵa 1,2 mlrd teńge qarastyrylǵan», – dep habarlady QR EHÁQM Áleýmettik kómek departamentiniń direktory Asqar Aimaǵambetov.
Budan basqa, saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna, sondai-aq saiasi qýǵyn-súrginnen zardap shekken, múgedektigi bar nemese zeinetkerler bolyp tabylatyn adamdarǵa áleýmettik tólemderdiń ózge de túrlerine qaramastan 1,23 ailyq eseptik kórsetkish mólsherinde (2025 jyly – 4 837 teńge) arnaýly memlekettik járdemaqy tólenedi.
«2005 jyldan bastap 2024 jylǵa deiingi kezeńde respýblikalyq biýdjetten 18,8 mlrd teńge somasynda arnaýly memlekettik járdemaqy tólendi. 2025 jyly arnaýly memlekettik járdemaqy tóleýge 1,5 mlrd teńge josparlanǵan. Biylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdai boiynsha 26 807 jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbany jáne saiasi qýǵyn-súrginnen zardap shekken azamat arnaýly memlekettik járdemaqy aldy», – dedi departament direktory
Aqtalǵan azamattardyń, sondai-aq saiasi qýǵyn-súrginnen zardap shekken dep tanylǵan, múgedektigi bar nemese zeinetker bolyp tabylatyn adamdardyń birinshi kezekte:
- - bas bostandyǵynan aiyrý oryndarynda ustalǵan, jazasyn ótegen, basqa eldi mekemenderge jiberilgen, arnaiy eldi mekenderde erkindigi shektelip, májbúrli eńbekpen ainalysqan jáne májbúrlep psihiatriialyq mekemelerde emdeýde bolǵan ýaqytynyń úsh ese mólsherde zeinetaqy alý úshin qatysý ótiline eseptelýine;
- - olarǵa yńǵaily ýaqytta kezekti eńbek demalysyn alý, sondai-aq jylyna eki aptaǵa deiingi merzimge jalaqysy saqtalmaityn qosymsha demalys alý;
- - telefondardy birinshi kezekte ornatý;
- -Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasyna sáikes qarttar men múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan internat-úilerge birinshi kezekte ornalastyrý, olarda tolyq memlekettik qamtamasyz etýde turý;
- - protezdik-ortopediialyq buiymdarmen jeńildikpen qamtamasyz etý;
- - ońaltýǵa bailanysty máseleler boiynsha advokattardan tegin keńes alýǵa quqyǵy bar.
Budan basqa, jergilikti atqarýshy organdar jergilikti ókildi organdardyń sheshimi boiynsha saiasi qýǵyn-súrginderge ushyraǵan jáne Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasyna sáikes aqtalǵan adamdarǵa materialdyq jáne basqa da kómek túrlerin kórsetý jóninde jergilikti biýdjetter esebinen qosymsha sharalar belgileýge quqyly.
Jyl saiyn Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine orai jergilikti atqarýshy organdar saiasi qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkenderge birjolǵy materialdyq kómek kórsetedi.
2024 jyly jergilikti biýdjet qarajaty esebinen 223,8 mln teńge somasyna birjolǵy materialdyq kómek kórsetildi.
