Foto: Marfýǵa Shapiiannyń jeke muraǵatynan
Qazaqstanda qosymsha qun salyǵynyń ósýi týraly jańalyq baspagerler arasynda alańdaýshylyq týǵyzdy. Baspagerlerdiń kóbi bul sala onsyz da úlken tabys ákelmeitindikten, salyqtyń kóbeiýi kásipti shyǵynǵa batyrýy múmkin dep dabyl qaqty. Ásirese qazaq tilindegi baspagerler ulttyq muraǵa degen qurmet pen ana tiline mahabbatty basty orynǵa qoiyp, osy isti kásipten góri missiia retinde jalǵastyryp keletinderin aitady.
Ult.kz tilshisi baspa salasynyń qiyndyqtary men memleketten kútiletin qoldaý týraly «Marfu shop» baspasynyń iesi Marfýǵa Shapiianmen suhbattasty.
- Marfýǵa, Qazaqstandaǵy kitap basý salasynyń qazirgi jaǵdaiy qandai? Baspa naryǵynyń qiyndyqtary týraly aityp ótseń.
- Qazaqstandaǵy kitap basý salasynyń qazirgi jaǵdaiy qýantarlyq dep aitar edim. Múmkin biz kútkendei, oilaǵandai, sheteldegidei qatty keremet emes shyǵar, biraq sońǵy 10 jyldyqta, tipti 5 jyldyqta bizde baspa salasy óte qarqyndy damyp keledi, kóptegen táýelsiz baspalar ashylyp jatyr. Buryn, osydan tipti 10 jyl buryn baspalar memlekettik tapsyrysqa ǵana qarap otyratyn bolsa, búginde táýelsiz baspalar ashylyp, kitap shyǵaryp, ony satyp, tipti bizneske ainaldyryp, sondai bir keremet dúnie jasalyp jatyr. Buryn «Qazaqstanda kitap oqylmaidy» degen sekildi dúnieler aitylsa, al qazir, kerisinshe, biz jastardyń arasynan kitapqa qarai betburys kóremiz. Sebebi qazir jastar kóptep kitap oqidy, jastar ǵana emes, aldyńǵy býyn kitap oqýǵa den qoiyp, kitapqa kózqaras ózgerip jatqan ýaqyt dep aitar edim. Sondyqtan Qazaqstanda kitap basý salasy aqyryn-aqyryn damyp kele jatyr. Jaqsy kitaptar shyǵyp jatyr. Mysaly osydan 15−20 jyl buryn sheteldik avtorlardy, jańa bestseller kitaptardy aýdarý degen nárseler múldem qolǵa alynbasa, qazir bizde keremet baspalar bar. Mysaly Steppe&World balalarǵa arnalǵan kitaptardy aýdaryp jatyr. Al «Mazmundama» baspasynda eresekterge arnalǵan qanshama myqty-myqty bestseller kitaptardy birden aýdara qoiyp jatyr. Munyń ózi óte bir jaqsy dúnie dep oilaimyn. Sebebi bizdiń qazaq oqyrmandary osy baspalardyń arqasynda óz ana tilinde álemdik myqty kitaptardy oqýǵa múmkindik alyp otyr.
«Reseide soǵys bastalǵaly beri qaǵaz óte qatty qymbatyp ketti»
Endi naryqta qiyndyqtar da joq emes. Jalpy, naryqta tipografiialyq shyǵyndar, baspahananyń shyǵyny óte úlken. Sebebi bizde qaǵaz máselesi qiyn, qaǵazdy shetelden ákeledi. Reseide soǵys bastalǵaly beri qaǵaz óte qatty qymbatyp ketti. Ol árine kitap basý, kitap shyǵarý salasynyń da qymbattaýyna alyp keldi. Sol sebepti, qazir biz kitaptardy óte qymbatqa shyǵaryp, odan keiin ony arzanǵa satýǵa májbir bolyp otyrmyz. Óitkeni, halyq kitapqa aqsha jumsaýdy úirenbegen. Mysaly, bir adam bes myń teńgege esh qinalmai býrger, kola satyp alyp ishe salýy múmkin, al biraq bes myń teńgege kitap alýdy qymbatsynady. Tipti biz bes myń teńgege kitap qoia da almaimyz. Bizdiń baǵalarymyz shamamen eki-úsh myń teńgeden bastalady. Eń qymbat degeni tórt myń teńge. Sondyqtan, kitaptan aqsha aiamaý, kitap satyp alý mádenietin úirenetin kez kelgen sekildi. Biz tamaqqa aqsha aiamaimyz, biraq bilimge aqsha aiaimyz, ókinishke qarai sondai jaǵdai bar.
Odan keiin, salyq kóteriledi degen siiaqty áńgimeler shyǵyp jatyr ǵoi. Kitap salasynyń tabysy da aitarlyqtai kóp emes. Biraq eger qosymsha qun salyǵynyń paiyzdyq mólsherlemesin ulǵaitatyn bolsa, ol biz sekildi kishigirim baspalarǵa óte aýyr tigeli tur. Óitkeni bizdiń kitaptan tabatyn tabysymyzdyń ózi aýyz toltyryp aitarlyqtai kóp emes. Bizdiń tabysymyz, mysaly, qarapaiym dúkenderdiń tabysymen salystyrǵanda áldeqaida az. Oǵan taǵy salyq ulǵaitylsa, jaǵdai qiyndaiyn dep tur. Onsyz da, aityp ótkenimdei, baspa salasy endi-endi bir jolǵa qoiylyp kele jatqan edi. Kishkene qaýiptenip otyrǵanymyz ras. Bálkim belgili bir ýaqytqa, biznesti damytyp, kitap máselesin bir jolǵa qoiyp alǵansha memleketten belgili bir jeńildikter berilse dep qalaimyz, armandaimyz.
Odan keiin baspalardyń taǵy bir qiyndaý máselesi – kitapty satatyn logistika jaǵy dep aitýǵa da bolar. Logistika jaǵy óte qiyn. Bizdegi «Meloman» siiaqty dúkenderdiń kitapty satyp alý, onyń ústine qosatyn ústemesi óte joǵary. Biz, mysaly, kitapty Kaspi dúkende satamyz, onyń ústemesi bar, memleketke tóleitin ústemeler bar. Munyń bári túptep kelgende baspagerlerge qiyndyq týdyrady. Qazaqstan boiynsha kitap dúkenderi de kóp emes. Jalpy satý jaǵynan qiyndyqtar bar.
- Jalpy bul kásip tabysty ma? Ózińniń kóńiliń tola ma?
- Endi múldem tabys joq dep aita almaiymyz, iship-jemimizdi, nanymyzdy osy kásipten taýyp otyrǵannan keiin shúkir deimiz. Biraq úlken tabysqa jetýdiń aýyly áli alys siiaqty. Sebebi aityp ótkenimdei, kedergiler óte kóp. Jalpy bizdiń kitap biznesimen ainalysqandaǵy eń birinshi maqsatymyz – halyqqa paidaly bolý, saýattandyrý, oqý-aǵartý edi, bul adamǵa úlken motivatsiia beredi. Áitpese, mende de bul isti qoia salsam ba degen oilar bolmaidy emes, bolyp turady, kóbirek aqsha ákeletin ispen ainalyssam ba eken degen oilar da keledi. Biraq aǵartýshylyqpen ainalysaiyq degen missiiany ózimiz alyp alǵannan keiin bul isten bas tarta almaimyz. Jalpy múldem tabyssyz dep te aita almaimyn, bálkim marketing jaǵyn damytsaq, budan da jaqsy tabys tabarmyz dep úmittenemin.
«Kitappen ainalysyp júrýdegi úmitim jastarda»
- Qazaqstandyq oqyrmandardyń erekshelikteri qandai?
- Jańa aitqanymdai, qazaqstandyq oqyrmandar áli de bilimge, kitapqa kóp aqsha jumsaýǵa daiyn emes. Mysaly, 10 myń teńgege kitap alýǵa aqshasyn qimaidy. Sondyqtan áli de kitap satyp alý, oqý mádenieti týraly áli de kóp jumystar kerek sekildi.
Odan bólek, jastardyń yqylasy, yntasy meni óte qatty qýantady. Maǵjan Jumabaev aityp ketkendei «Men jastarǵa senemin». Kitappen ainalysyp júrýdegi úmitim osy jastarda. Óitkeni, baiqaimyn, jer-jerde kitap klýbtaryn quryp, talqylap, sheteldegidei jeke-jeke qaýymdastyqtar bizge endi kelip jatqan sekildi.
2017 jyly Sankt-Peterbýrgqa barǵan kezde qatty tańǵalǵan edim. Jastarynyń qolynda únemi kitap júredi, metrolarda, kofeinialarda kitap oqyp otyrady. Qazir men sol úrdistiń bizdiń qalalarymyzda da baiqap júrmin, bul qýantpai qoimaidy. Bizdiń adamdardyń qazaq tilinde kórkem ádebiet oqýǵa degen ynta-yqylasy óte kúshti. Oqyp qana qoimai, ony ózderiniń klýbtarynda talqylaidy, mindetti túrde kontent túsiredi. Bolashaqta biz de kitapsúier elge ainalamyz degen úmit mol. Kitap oqityn elge ainalsaq, kitap jazatyn, shyǵaratyn elge ainalsaq, bolashaǵymyz jarqyn bolady dep senemin.
Kitapqa qatysty taǵy bir problema – eki tildilik máselesi. Adamdar orys tilin erkin meńgergendikten, qazaq baspagerlerine qiynǵa túsedi. Básekelestik joǵary, orysshaǵa kitaptar tez aýdarylady, al qazaqsha nusqasy shyqqanda kitaptardyń ótý múmkindigi tómendeidi. Adamdar oryssha oqi salýdy jón kóredi.
Foto: Instagram.com/marfu-shop
«Bul kásippen biz ultqa, ulttyq muralarymyzǵa degen mahabbatpen, jankeshtilikpen ainalysyp júrmiz»
- Memleket tarapynan qoldaý kórsetile me? Jeke baspahanalardy damytý úshin qandai reformalar qajet dep oilaisyń?
- Memleket tarapynan qoldaý dep aita alamyz ba – jármeńkeler ótkizilip turady. Bizde Almatyda ádette kúzde, odan keiin sáýirde Astanada ótedi.
Odan bilek, memleketten túrli tenderler bólinedi, biraq biz siiaqty kishigirim baspalarǵa odan paida bar dep aita almaimyn. Endi naqty ózimniń baspama keletin bolsam, mysaly, biz memleket tarapynan qoldaýmen kitap shyǵarmadyq. Taza kásip sekildi qarap, óz eńbegimizben, óz kúshimizben shyǵaryp jatyrmyz. Al jalpy baspalardy damytý úshin jii-jii osy sekildi jármeńkeler uiymdastyrý, budan bólek jaqsy kitaptarǵa, nemese baspalardyń jekelegen jobalaryna qandaida bir granttar bólinse dep oilaimyn. Bizde, mysaly, «Jańǵyryq» degen keremet jobamyz bar. Ózimiz qatty baǵalaityn, maqtanyp aitatyn jobamyz. Sol jerde biz qazaq ziialylarynyń, Alash qairatkerleriniń kitaptaryn qaitadan shyǵaryp jatyrmyz. Endi oilap otyrsań, bul qaryn ashatyn dúnie, óitkeni biz 30 jylda áli ótkenimizdi, joǵymyzdy túkendep bolǵan joqpyz. Túgendemek túgili, múldem shyǵarylmaǵan ǵoi. Ziialylarymyzdyń keibir kitaptary shyǵarylǵan, ásirese halyq jaýy bolyp atylyp ketken qairatkerlerimizdiń kitaptary shyǵarylǵan. Al odan keiingileriniki sol qalpy. Biz sonyń bárin túgendep shyǵaryp jatyrmyz. Olardyń ishinde múldem shyqpaǵandary bar. Sonyń bárin jekelep qalyptastyrýmen qazir ainalysyp jatyrmyz. Biraq biz, aityp ótkenimdei, kishigirim ǵana baspamyz. Oǵan bizdiń qarjylyq jaǵdaiymyz da, ondai múmkindigimiz de jetpeidi. Al osyndai dúnielerge memleket qoldaý bildirse, belgili bir grandtar bólinse, bul bizge kóbirek, masshtabty túrde jumys isteýge motivatsiia bolar edi. Bizdiń qazaq ziialylarynyń áli baspa betin kórmegen kitaptaryn, arhivte shań basyp jatqan qanshama kitaby baryn kórgen kezde muny biz nege bilmeimiz, nege shyǵarmaimyz degen oiǵa keldim. Sondyqtan osy baspalardyń jaqsy-jaqsy jobalaryna memleketten bir qoldaý bolsa degen úmit, tilegimiz bar.
Odan bólek jármeńkeler, kitap merekeleri jii ótkizilip tursa dep suraimyn. Kitap dúkenderiniń ózine qandai da bir múmkindik, qoldaý bildirilise. Munyń barlyǵy kitap basý, aǵartý salasynda júrgen jandar úshin óte bir úlken kómek bolar edi. Sebebi bizdi, jalpy osy kásippen ainalysyp júrgen adamdardy basqa, mysaly meiramhana biznesimen ainalysyp júrgen adamdarmen, nemese basqa kásippen ainalysyp júrgen adamdarmen múldem salystyrýǵa kelmeidi.
Bul kásipti biz ultqa degen mahabbatpen, odan keiin, ózimizdiń ulttyq muralarymyzǵa degen mahabbatpen, jalpy aitqanda jankeshtilikpen ainalysyp júrmiz. Biz ǵana emes, basqa da baspalardy solai dep oilaimyn. Ol kisilerdiń de negizgi jaǵdailary osyndai. Sondai-aq biz óte azbyz. Áli de kóbirek baspa ashylýy tiis, myqty-myqty kitaptar óte kóp, shyǵarylyp, jańa kitaptar jazylýy kerek. Sonyń barlyǵyna úlken kúsh-qairat, árine qarjylyq jaǵdai qajet. Sondyqtan árine, qazirgi ýaqytta biz kómekke óte zárýimiz.
