فوتو: مارفۋعا شاپيياننىڭ جەكە مۇراعاتىنان
قازاقستاندا قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ ٶسۋٸ تۋرالى جاڭالىق باسپاگەرلەر اراسىندا الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. باسپاگەرلەردٸڭ كٶبٸ بۇل سالا ونسىز دا ٷلكەن تابىس ەكەلمەيتٸندٸكتەن, سالىقتىڭ كٶبەيۋٸ كەسٸپتٸ شىعىنعا باتىرۋى مٷمكٸن دەپ دابىل قاقتى. ەسٸرەسە قازاق تٸلٸندەگٸ باسپاگەرلەر ۇلتتىق مۇراعا دەگەن قۇرمەت پەن انا تٸلٸنە ماحابباتتى باستى ورىنعا قويىپ, وسى ٸستٸ كەسٸپتەن گٶرٸ ميسسييا رەتٸندە جالعاستىرىپ كەلەتٸندەرٸن ايتادى.
Ult.kz تٸلشٸسٸ باسپا سالاسىنىڭ قيىندىقتارى مەن مەملەكەتتەن كٷتٸلەتٸن قولداۋ تۋرالى «Marfu shop» باسپاسىنىڭ يەسٸ مارفۋعا شاپييانمەن سۇحباتتاستى.
- مارفۋعا, قازاقستانداعى كٸتاپ باسۋ سالاسىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قانداي? باسپا نارىعىنىڭ قيىندىقتارى تۋرالى ايتىپ ٶتسەڭ.
- قازاقستانداعى كٸتاپ باسۋ سالاسىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قۋانتارلىق دەپ ايتار ەدٸم. مٷمكٸن بٸز كٷتكەندەي, ويلاعانداي, شەتەلدەگٸدەي قاتتى كەرەمەت ەمەس شىعار, بٸراق سوڭعى 10 جىلدىقتا, تٸپتٸ 5 جىلدىقتا بٸزدە باسپا سالاسى ٶتە قارقىندى دامىپ كەلەدٸ, كٶپتەگەن تەۋەلسٸز باسپالار اشىلىپ جاتىر. بۇرىن, وسىدان تٸپتٸ 10 جىل بۇرىن باسپالار مەملەكەتتٸك تاپسىرىسقا عانا قاراپ وتىراتىن بولسا, بٷگٸندە تەۋەلسٸز باسپالار اشىلىپ, كٸتاپ شىعارىپ, ونى ساتىپ, تٸپتٸ بيزنەسكە اينالدىرىپ, سونداي بٸر كەرەمەت دٷنيە جاسالىپ جاتىر. بۇرىن «قازاقستاندا كٸتاپ وقىلمايدى» دەگەن سەكٸلدٸ دٷنيەلەر ايتىلسا, ال قازٸر, كەرٸسٸنشە, بٸز جاستاردىڭ اراسىنان كٸتاپقا قاراي بەتبۇرىس كٶرەمٸز. سەبەبٸ قازٸر جاستار كٶپتەپ كٸتاپ وقيدى, جاستار عانا ەمەس, الدىڭعى بۋىن كٸتاپ وقۋعا دەن قويىپ, كٸتاپقا كٶزقاراس ٶزگەرٸپ جاتقان ۋاقىت دەپ ايتار ەدٸم. سوندىقتان قازاقستاندا كٸتاپ باسۋ سالاسى اقىرىن-اقىرىن دامىپ كەلە جاتىر. جاقسى كٸتاپتار شىعىپ جاتىر. مىسالى وسىدان 15−20 جىل بۇرىن شەتەلدٸك اۆتورلاردى, جاڭا بەستسەللەر كٸتاپتاردى اۋدارۋ دەگەن نەرسەلەر مٷلدەم قولعا الىنباسا, قازٸر بٸزدە كەرەمەت باسپالار بار. مىسالى Steppe&World بالالارعا ارنالعان كٸتاپتاردى اۋدارىپ جاتىر. ال «مازمۇنداما» باسپاسىندا ەرەسەكتەرگە ارنالعان قانشاما مىقتى-مىقتى بەستسەللەر كٸتاپتاردى بٸردەن اۋدارا قويىپ جاتىر. مۇنىڭ ٶزٸ ٶتە بٸر جاقسى دٷنيە دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ بٸزدٸڭ قازاق وقىرماندارى وسى باسپالاردىڭ ارقاسىندا ٶز انا تٸلٸندە ەلەمدٸك مىقتى كٸتاپتاردى وقۋعا مٷمكٸندٸك الىپ وتىر.
«رەسەيدە سوعىس باستالعالى بەرٸ قاعاز ٶتە قاتتى قىمباتىپ كەتتٸ»
ەندٸ نارىقتا قيىندىقتار دا جوق ەمەس. جالپى, نارىقتا تيپوگرافييالىق شىعىندار, باسپاحانانىڭ شىعىنى ٶتە ٷلكەن. سەبەبٸ بٸزدە قاعاز مەسەلەسٸ قيىن, قاعازدى شەتەلدەن ەكەلەدٸ. رەسەيدە سوعىس باستالعالى بەرٸ قاعاز ٶتە قاتتى قىمباتىپ كەتتٸ. ول ەرينە كٸتاپ باسۋ, كٸتاپ شىعارۋ سالاسىنىڭ دا قىمباتتاۋىنا الىپ كەلدٸ. سول سەبەپتٸ, قازٸر بٸز كٸتاپتاردى ٶتە قىمباتقا شىعارىپ, ودان كەيٸن ونى ارزانعا ساتۋعا مەجبٸر بولىپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ, حالىق كٸتاپقا اقشا جۇمساۋدى ٷيرەنبەگەن. مىسالى, بٸر ادام بەس مىڭ تەڭگەگە ەش قينالماي بۋرگەر, كولا ساتىپ الىپ ٸشە سالۋى مٷمكٸن, ال بٸراق بەس مىڭ تەڭگەگە كٸتاپ الۋدى قىمباتسىنادى. تٸپتٸ بٸز بەس مىڭ تەڭگەگە كٸتاپ قويا دا المايمىز. بٸزدٸڭ باعالارىمىز شامامەن ەكٸ-ٷش مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. ەڭ قىمبات دەگەنٸ تٶرت مىڭ تەڭگە. سوندىقتان, كٸتاپتان اقشا اياماۋ, كٸتاپ ساتىپ الۋ مەدەنيەتٸن ٷيرەنەتٸن كەز كەلگەن سەكٸلدٸ. بٸز تاماققا اقشا ايامايمىز, بٸراق بٸلٸمگە اقشا ايايمىز, ٶكٸنٸشكە قاراي سونداي جاعداي بار.
ودان كەيٸن, سالىق كٶتەرٸلەدٸ دەگەن سيياقتى ەڭگٸمەلەر شىعىپ جاتىر عوي. كٸتاپ سالاسىنىڭ تابىسى دا ايتارلىقتاي كٶپ ەمەس. بٸراق ەگەر قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ پايىزدىق مٶلشەرلەمەسٸن ۇلعايتاتىن بولسا, ول بٸز سەكٸلدٸ كٸشٸگٸرٸم باسپالارعا ٶتە اۋىر تيگەلٸ تۇر. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ كٸتاپتان تاباتىن تابىسىمىزدىڭ ٶزٸ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي كٶپ ەمەس. بٸزدٸڭ تابىسىمىز, مىسالى, قاراپايىم دٷكەندەردٸڭ تابىسىمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا از. وعان تاعى سالىق ۇلعايتىلسا, جاعداي قيىندايىن دەپ تۇر. ونسىز دا, ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, باسپا سالاسى ەندٸ-ەندٸ بٸر جولعا قويىلىپ كەلە جاتقان ەدٸ. كٸشكەنە قاۋٸپتەنٸپ وتىرعانىمىز راس. بەلكٸم بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتقا, بيزنەستٸ دامىتىپ, كٸتاپ مەسەلەسٸن بٸر جولعا قويىپ العانشا مەملەكەتتەن بەلگٸلٸ بٸر جەڭٸلدٸكتەر بەرٸلسە دەپ قالايمىز, ارماندايمىز.
ودان كەيٸن باسپالاردىڭ تاعى بٸر قيىنداۋ مەسەلەسٸ – كٸتاپتى ساتاتىن لوگيستيكا جاعى دەپ ايتۋعا دا بولار. لوگيستيكا جاعى ٶتە قيىن. بٸزدەگٸ «مەلومان» سيياقتى دٷكەندەردٸڭ كٸتاپتى ساتىپ الۋ, ونىڭ ٷستٸنە قوساتىن ٷستەمەسٸ ٶتە جوعارى. بٸز, مىسالى, كٸتاپتى Kaspi دٷكەندە ساتامىز, ونىڭ ٷستەمەسٸ بار, مەملەكەتكە تٶلەيتٸن ٷستەمەلەر بار. مۇنىڭ بەرٸ تٷپتەپ كەلگەندە باسپاگەرلەرگە قيىندىق تۋدىرادى. قازاقستان بويىنشا كٸتاپ دٷكەندەرٸ دە كٶپ ەمەس. جالپى ساتۋ جاعىنان قيىندىقتار بار.
- جالپى بۇل كەسٸپ تابىستى ما? ٶزٸڭنٸڭ كٶڭٸلٸڭ تولا ما?
- ەندٸ مٷلدەم تابىس جوق دەپ ايتا المايىمىز, ٸشٸپ-جەمٸمٸزدٸ, نانىمىزدى وسى كەسٸپتەن تاۋىپ وتىرعاننان كەيٸن شٷكٸر دەيمٸز. بٸراق ٷلكەن تابىسقا جەتۋدٸڭ اۋىلى ەلٸ الىس سيياقتى. سەبەبٸ ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, كەدەرگٸلەر ٶتە كٶپ. جالپى بٸزدٸڭ كٸتاپ بيزنەسٸمەن اينالىسقانداعى ەڭ بٸرٸنشٸ ماقساتىمىز – حالىققا پايدالى بولۋ, ساۋاتتاندىرۋ, وقۋ-اعارتۋ ەدٸ, بۇل ادامعا ٷلكەن موتيۆاتسييا بەرەدٸ. ەيتپەسە, مەندە دە بۇل ٸستٸ قويا سالسام با دەگەن ويلار بولمايدى ەمەس, بولىپ تۇرادى, كٶبٸرەك اقشا ەكەلەتٸن ٸسپەن اينالىسسام با ەكەن دەگەن ويلار دا كەلەدٸ. بٸراق اعارتۋشىلىقپەن اينالىسايىق دەگەن ميسسييانى ٶزٸمٸز الىپ العاننان كەيٸن بۇل ٸستەن باس تارتا المايمىز. جالپى مٷلدەم تابىسسىز دەپ تە ايتا المايمىن, بەلكٸم ماركەتينگ جاعىن دامىتساق, بۇدان دا جاقسى تابىس تابارمىز دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
«كٸتاپپەن اينالىسىپ جٷرۋدەگٸ ٷمٸتٸم جاستاردا»
- قازاقستاندىق وقىرمانداردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ قانداي?
- جاڭا ايتقانىمداي, قازاقستاندىق وقىرماندار ەلٸ دە بٸلٸمگە, كٸتاپقا كٶپ اقشا جۇمساۋعا دايىن ەمەس. مىسالى, 10 مىڭ تەڭگەگە كٸتاپ الۋعا اقشاسىن قيمايدى. سوندىقتان ەلٸ دە كٸتاپ ساتىپ الۋ, وقۋ مەدەنيەتٸ تۋرالى ەلٸ دە كٶپ جۇمىستار كەرەك سەكٸلدٸ.
ودان بٶلەك, جاستاردىڭ ىقىلاسى, ىنتاسى مەنٸ ٶتە قاتتى قۋانتادى. ماعجان جۇماباەۆ ايتىپ كەتكەندەي «مەن جاستارعا سەنەمٸن». كٸتاپپەن اينالىسىپ جٷرۋدەگٸ ٷمٸتٸم وسى جاستاردا. ٶيتكەنٸ, بايقايمىن, جەر-جەردە كٸتاپ كلۋبتارىن قۇرىپ, تالقىلاپ, شەتەلدەگٸدەي جەكە-جەكە قاۋىمداستىقتار بٸزگە ەندٸ كەلٸپ جاتقان سەكٸلدٸ.
2017 جىلى سانكت-پەتەربۋرگقا بارعان كەزدە قاتتى تاڭعالعان ەدٸم. جاستارىنىڭ قولىندا ٷنەمٸ كٸتاپ جٷرەدٸ, مەترولاردا, كوفەينيالاردا كٸتاپ وقىپ وتىرادى. قازٸر مەن سول ٷردٸستٸڭ بٸزدٸڭ قالالارىمىزدا دا بايقاپ جٷرمٸن, بۇل قۋانتپاي قويمايدى. بٸزدٸڭ ادامداردىڭ قازاق تٸلٸندە كٶركەم ەدەبيەت وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى ٶتە كٷشتٸ. وقىپ قانا قويماي, ونى ٶزدەرٸنٸڭ كلۋبتارىندا تالقىلايدى, مٸندەتتٸ تٷردە كونتەنت تٷسٸرەدٸ. بولاشاقتا بٸز دە كٸتاپسٷيەر ەلگە اينالامىز دەگەن ٷمٸت مول. كٸتاپ وقيتىن ەلگە اينالساق, كٸتاپ جازاتىن, شىعاراتىن ەلگە اينالساق, بولاشاعىمىز جارقىن بولادى دەپ سەنەمٸن.
كٸتاپقا قاتىستى تاعى بٸر پروبلەما – ەكٸ تٸلدٸلٸك مەسەلەسٸ. ادامدار ورىس تٸلٸن ەركٸن مەڭگەرگەندٸكتەن, قازاق باسپاگەرلەرٸنە قيىنعا تٷسەدٸ. بەسەكەلەستٸك جوعارى, ورىسشاعا كٸتاپتار تەز اۋدارىلادى, ال قازاقشا نۇسقاسى شىققاندا كٸتاپتاردىڭ ٶتۋ مٷمكٸندٸگٸ تٶمەندەيدٸ. ادامدار ورىسشا وقي سالۋدى جٶن كٶرەدٸ.
فوتو: Instagram.com/marfu-shop
«بۇل كەسٸپپەن بٸز ۇلتقا, ۇلتتىق مۇرالارىمىزعا دەگەن ماحابباتپەن, جانكەشتٸلٸكپەن اينالىسىپ جٷرمٸز»
- مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتٸلە مە? جەكە باسپاحانالاردى دامىتۋ ٷشٸن قانداي رەفورمالار قاجەت دەپ ويلايسىڭ?
- مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ دەپ ايتا الامىز با – جەرمەڭكەلەر ٶتكٸزٸلٸپ تۇرادى. بٸزدە الماتىدا ەدەتتە كٷزدە, ودان كەيٸن سەۋٸردە استانادا ٶتەدٸ.
ودان بٸلەك, مەملەكەتتەن تٷرلٸ تەندەرلەر بٶلٸنەدٸ, بٸراق بٸز سيياقتى كٸشٸگٸرٸم باسپالارعا ودان پايدا بار دەپ ايتا المايمىن. ەندٸ ناقتى ٶزٸمنٸڭ باسپاما كەلەتٸن بولسام, مىسالى, بٸز مەملەكەت تاراپىنان قولداۋمەن كٸتاپ شىعارمادىق. تازا كەسٸپ سەكٸلدٸ قاراپ, ٶز ەڭبەگٸمٸزبەن, ٶز كٷشٸمٸزبەن شىعارىپ جاتىرمىز. ال جالپى باسپالاردى دامىتۋ ٷشٸن جيٸ-جيٸ وسى سەكٸلدٸ جەرمەڭكەلەر ۇيىمداستىرۋ, بۇدان بٶلەك جاقسى كٸتاپتارعا, نەمەسە باسپالاردىڭ جەكەلەگەن جوبالارىنا قاندايدا بٸر گرانتتار بٶلٸنسە دەپ ويلايمىن. بٸزدە, مىسالى, «جاڭعىرىق» دەگەن كەرەمەت جوبامىز بار. ٶزٸمٸز قاتتى باعالايتىن, ماقتانىپ ايتاتىن جوبامىز. سول جەردە بٸز قازاق زييالىلارىنىڭ, الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ كٸتاپتارىن قايتادان شىعارىپ جاتىرمىز. ەندٸ ويلاپ وتىرساڭ, بۇل قارىن اشاتىن دٷنيە, ٶيتكەنٸ بٸز 30 جىلدا ەلٸ ٶتكەنٸمٸزدٸ, جوعىمىزدى تٷكەندەپ بولعان جوقپىز. تٷگەندەمەك تٷگٸلٸ, مٷلدەم شىعارىلماعان عوي. زييالىلارىمىزدىڭ كەيبٸر كٸتاپتارى شىعارىلعان, ەسٸرەسە حالىق جاۋى بولىپ اتىلىپ كەتكەن قايراتكەرلەرٸمٸزدٸڭ كٸتاپتارى شىعارىلعان. ال ودان كەيٸنگٸلەرٸنٸكٸ سول قالپى. بٸز سونىڭ بەرٸن تٷگەندەپ شىعارىپ جاتىرمىز. ولاردىڭ ٸشٸندە مٷلدەم شىقپاعاندارى بار. سونىڭ بەرٸن جەكەلەپ قالىپتاستىرۋمەن قازٸر اينالىسىپ جاتىرمىز. بٸراق بٸز, ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, كٸشٸگٸرٸم عانا باسپامىز. وعان بٸزدٸڭ قارجىلىق جاعدايىمىز دا, ونداي مٷمكٸندٸگٸمٸز دە جەتپەيدٸ. ال وسىنداي دٷنيەلەرگە مەملەكەت قولداۋ بٸلدٸرسە, بەلگٸلٸ بٸر گراندتار بٶلٸنسە, بۇل بٸزگە كٶبٸرەك, ماسشتابتى تٷردە جۇمىس ٸستەۋگە موتيۆاتسييا بولار ەدٸ. بٸزدٸڭ قازاق زييالىلارىنىڭ ەلٸ باسپا بەتٸن كٶرمەگەن كٸتاپتارىن, ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتقان قانشاما كٸتابى بارىن كٶرگەن كەزدە مۇنى بٸز نەگە بٸلمەيمٸز, نەگە شىعارمايمىز دەگەن ويعا كەلدٸم. سوندىقتان وسى باسپالاردىڭ جاقسى-جاقسى جوبالارىنا مەملەكەتتەن بٸر قولداۋ بولسا دەگەن ٷمٸت, تٸلەگٸمٸز بار.
ودان بٶلەك جەرمەڭكەلەر, كٸتاپ مەرەكەلەرٸ جيٸ ٶتكٸزٸلٸپ تۇرسا دەپ سۇرايمىن. كٸتاپ دٷكەندەرٸنٸڭ ٶزٸنە قانداي دا بٸر مٷمكٸندٸك, قولداۋ بٸلدٸرٸلٸسە. مۇنىڭ بارلىعى كٸتاپ باسۋ, اعارتۋ سالاسىندا جٷرگەن جاندار ٷشٸن ٶتە بٸر ٷلكەن كٶمەك بولار ەدٸ. سەبەبٸ بٸزدٸ, جالپى وسى كەسٸپپەن اينالىسىپ جٷرگەن ادامداردى باسقا, مىسالى مەيرامحانا بيزنەسٸمەن اينالىسىپ جٷرگەن ادامدارمەن, نەمەسە باسقا كەسٸپپەن اينالىسىپ جٷرگەن ادامدارمەن مٷلدەم سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ.
بۇل كەسٸپتٸ بٸز ۇلتقا دەگەن ماحابباتپەن, ودان كەيٸن, ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق مۇرالارىمىزعا دەگەن ماحابباتپەن, جالپى ايتقاندا جانكەشتٸلٸكپەن اينالىسىپ جٷرمٸز. بٸز عانا ەمەس, باسقا دا باسپالاردى سولاي دەپ ويلايمىن. ول كٸسٸلەردٸڭ دە نەگٸزگٸ جاعدايلارى وسىنداي. سونداي-اق بٸز ٶتە ازبىز. ەلٸ دە كٶبٸرەك باسپا اشىلۋى تيٸس, مىقتى-مىقتى كٸتاپتار ٶتە كٶپ, شىعارىلىپ, جاڭا كٸتاپتار جازىلۋى كەرەك. سونىڭ بارلىعىنا ٷلكەن كٷش-قايرات, ەرينە قارجىلىق جاعداي قاجەت. سوندىقتان ەرينە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸز كٶمەككە ٶتە زەرۋٸمٸز.
