Kóńil qanaty

Qazaqtyń qany aqberen aqyndyqtyń, aqjarma kúishiliktiń, suńǵyla sazgerliktiń eli ekeni barsha qaýymǵa belgili. Kezinde Tólegen Aibergenov, Fariza Ońǵarsynova bastaǵan toptyń qataryna daryndy tulǵa qosylǵan bolatyn. Ol adamgershilik pen azamattyq, aqyndyq pen qalamgerlik qabi­let pen qasiet boiyna daryǵan daryndy tulǵa Meńdekesh Satybaldiev edi.

Aqyn jyraýlyq poeziia men qazirgi poeziiany ushtastyrǵan serpindi ári ekpindi óleńderdi qazaqqa syilap, ádebiet álemine jańa tynyspen kelgen adýyndy qalamgerlerdiń biri. Onyń óleńderin oqyp otyrǵanda taza, názik te pákizat sezimniń adamy ekeni kórinedi de turady. Óleńderinde «kóńil» degen sóz kóp qoldanylady. Úlken oimen, aýyr muńmen órilgen óleńderiniń ózinde tapqyr oi kórinis tabady. Jem boiyndaǵy atalar amanaty men babalar ósietin qulaǵyna quiyp ósken Meńdekesh aqyn jetimdik qasiretin erte kórip, buǵanasy qatpai jatyp, aýyr jumystardy atqaryp, nátijesinde buǵanasynan aiyryldy. Alaida, aldaǵy kúnniń altyn shýaǵyna senip, keleshekten kúder úzbedi. 

Aqynnyń kózin kórgen zamandastary suńǵyla oidyń iesi, qalamy qarymdy jýrnalist, parasat biiginen kóringen jaisań azamat retinde eske alyp, ziialy tulǵa retinde janyna ergen elgezek jannyń qadir-qasietin shyn uǵatyn, bir ǵana jolmen júrip jáne «Meńdekesh dańǵylyna» ainalǵanyn tilge tiek etedi. Aq Jaiyqtyń asaý tolqynyndai tebirengen Meńdekesh shyǵarmashylyq birlestiktiń shy­myl­dyǵyn ashýda, kóshbasshylyq qalybyn kópshilikke tanytyp, janyna joiqyn jarylystai talanttardy jinady. Bul «Jas dáýren» uiymy edi… Uiym músheleri qatarynda F.Ońǵarsynova, N.Ájiǵaliev, Q.Júsip, A.Ershýov, t.b jas daryndar óleń aidynynda aq jelkenin kóterdi. Otyz jetiniń zulmat jyldarynda dúnie esigin ashyp, keiin balalyq shaǵyn surapyl soǵys jalmaǵan Atyraýlyq Marat Otaraliev pen Meńdekesh Satybaldievtiń óleń atty kieli ónerdi qolǵa alýǵa jaryq juldyzdai aǵyp túsken Tólegenniń áseri boldy. 

«Búlindi qala sarnap, dala sarnap, 
Bizdiń de shytyrlady qara shańyraq. 
Bireýdiń jary qaldy tas qushaqtap, 
Bireýdiń qaldy artynda anasy ańyrap», – dep balalyq shaǵy soǵys kezinde ótken aqyn sol kezeńdegi jetimdiktiń taqsiretin sý­retteidi. Alaida, óleńde muńdas, syrlas, taǵdyrlas talant ieleri orda buzar otyzdyń sheńberinde ǵumyrlary kúrt úzildi. 

Átteń..! Tek, tula boiyńdy tumandai jaý­laǵan, ózekti órtegen ókinish óńeshińnen shy­ǵatyndai bolady. Ol «Armanym» atty óleńinde: 
…Dariǵa sonda, 
qońyraýy bolyp, 
Kúnge bettegen kúimeniń, 
Naizaǵai tektes 
tilgilep ótsem, 
kókala bulttar túidegin. 
Álemde buryn 
birde-bir pende, 
Tartpaǵan dámdei tamsantyp, 
Artymda meniń 
Quiqyljyp jatsa, 
Topan da topan kúilerim. 

Asqaq armannyń arǵymaǵyna mingen Meńdekeshtiń beimaza kóńili, qiial-ǵajaiypqa selkeý túspes senimi, bolashaqtaǵy mol murasynyń meilinshe oqyrman qaýymnyń kóńilinen shyǵaryna kámil bolýynan týǵan óleń joldary quddy eskertkishtiń irgetasyn qalap ketkendei keiip tanytady. Meńdekeshtiń álemi – teńizdegi daýyl kezinde kók aspannyń tórine tizbekteler shańq-shańq etken shaǵalalardyń sanatynda emes, ulylyǵy men kishiligin teń ustaǵan kemeńgerliktiń zor úlgisi edi. 

Shámshi Qaldaiaqov pen Tólegen Aiber­genovtiń Atyraý, Mańǵystaýǵa barǵan saparlary qazaq mádenietinde altyn árippen jazylatyn bolǵan. Qos darynnyń týdyrǵan dúniesin qulaqtaryna quiǵan qaýym basyn shaiqap tańqalady. Keremet kezdesýler men tańdai qaqtyratyn oqiǵalardyń qaq ortasynda júrip, negizgi uiytqysy – Meńdekesh Satybaldiev bolǵan kórinedi. Oblystyq radio men gazet arqyly oblys jurtshylyǵyna tanylyp, arasynda ǵana respýblikalyq gazetterge maqalasy jariialanyp júrgen Meńdekesh óleń atty bosaǵany keiin attady.Kókireginde móldir bulaqtai tógilgen jyr joldaryn Tólegenniń altyn qulyppen ashyp jibergen soń týǵan, saǵynysh sazy men júrek tebirenisin qozǵaityn qadaý-qadaý jyr joldary poe­ziia patshalyǵynyń keń saraiyn ashqyzdy. Saf sarqyttai, kómbeniń qupiia qazynasyndai jyr bu­laǵy shólirkegen qaýymdy sýsyndatty. Meńdekeshtiń qai óleńin alyp qarasańyz da, áýeli ómirge degen qushtarlyq, keibir tusynda mindetti túrde muń jatady.

«Kóktem» degen óleńinde: 

Kóktemniń mynaý aldynan shyqtym júgirip, 
Keýdemde bir sát qanatyn qaǵyp myń úmit. 
Dúnie tutas ainalyp ketti bazarǵa, 
Alymsaq arman bazarǵa tartty kúbinip, – deidi de, aiaǵynda, «qairan kóńilimdi qaiteiin, átteń, men ylǵi óstip júre bermeimin» degenge keltiredi. Óziniń qyr­shyn ketetinin, ómiri tym qysqa bolaryn boljap jazǵan sekildi. 

Kóp uzamai basqa qyzmetterge shaqyr­týlar túse bastady. «Mádeniet jáne tur­mys» jýrnalynyń jaýapty hatshysy bolyp taǵaiyndalyp, baspasózdegi ornyn zańǵar biikke kóterip, oqyrmandaryna ózekti ári tanymdy maqalalar syilady. Aqyn ómirindegi shabytty kezeńderdiń biri boldy. Ádebiettegi aǵa býyn men qatarlastarynyń top ishinen izdeitin, altyn táj kigizetin qalaýly azamatyna ainaldy. 

«Jalyn tarttym jel qanat báigi atynyń, 
Albyrt týǵan tentekke qaida tynym?! 
Tejemedim tizgindi, qairan júrek 
alyp-ushyp qadaidy Aiǵa týyn», – dep kezinde shyǵarmashylyǵyna joǵary bergen Ǵafý Qaiyrbekovke arnaǵan óleń joly tuǵyry berik, qazynaly jyrlardyń jalǵasy ekeni belgili. 
Alashtyń aqiyq aqyny Fariza Ońǵarsynova óz esteliginde: «Shildeniń 20-sy kúni ǵoi deimin – kabinetime Meńdekesh keldi. Ústinde aq kóilegi bar. Ózi el jaqqa is-saparǵa baryp, kóńildi oralǵan beti eken. Sodan 1-2 ai buryn Meńdekeshtiń úiinde otyryp, ekeýmiz ádebiet máselesi tóńireginde kelispei, aqyry «dúrdaraz» kúide men ketip qalǵam. Bul joly ekeýmiz de túk bolmaǵandai jarqyldap áńgimelese kettik. Biraz otyrdy. Ótken-ketkendi eske aldyq. Bul meniń Meńdekeshti sońǵy ret kórýim eken. Birer kún ótkende Meńdekesh aýrýhanada jatyr dep telefon soǵyldy. Aqushtap ekeýmiz taksi alyp, bardyq. Ishke kirgizbeidi. Kúnde ertemen jáne jumystan keiin Amankeldi men Komsomol kósheleriniń buryshyndaǵy aýrýhananyń aldynda dos-joldastary bolyp, turyp-turyp ketemiz. Qinalyp jatqanyn sezip, ishtei egilemiz. Biraq, qoldan keletin eshteńe joq. 2 tamyz kúni tańerteńgi 7-de ádettegidei alyp-ushyp aýrýhanaǵa kelsek, jym-jyrt… 

Qazaq poeziiasynyń kóginen taǵy bir jaryq juldyz aǵyp ótti», – dedi. 

Iá, «Azyraq bolyp ortańda, kóńilińde tursam kóbirek», – dep ómirdiń san taraýly joldaryn sanaǵa quiǵan Meńdekesh aqynnyń mereii eselene bersin degen tilek bar. 

«Jaqsyny kórdim – 
Jaramsaqtarǵa aldanǵan, 
Jamandy kórdim – 
Jaqsynyń atyn maldanǵan. 
Baqytty kórdim – 
sońynda buqqan qaiǵysy… 
Ne kórmeidi adam 
osynaý jalpaq jalǵannan?! 
Batyrdy kórdim – 
Taǵdyrdyń shalǵan úsigi, 
Aqyndy kórdim – 
Qashalǵan tastan músini…», – dep Meńdekesh aqyn jyrlaǵandai, qairan qazaǵymnyń tirshiliktegi jaqsylyǵyna súisinip, jamandyǵyna kúiingen aqyn bolmysynyń kenetten qashalǵan músinge ainalǵanyn baiqaýǵa bolady. Al, bul sáýegeilik pe? Taǵdyr ma? 

Aqyn esimin ardaqtaý maqsatynda Atyraý qalasynyń ortalyq kóshesi men týǵan jeri Jylyoi topyraǵynda mekteptiń aty berildi. Oqyrmany saǵynǵan, elin armanda qaldyrǵan Meńdekesh aqynnyń 2017 jyly atalyp ótiletin 80-jyldyq mereitoiy qarsańynda respýblikalyq dárejedegi músháira altyn besiginde ótetin bolsa, aqyn rýhyn terbeter igilikti shara bolary sózsiz.