S.Toraiǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýniversitetiniń professory, filologiia ǵylymdarynyń doktory Aitmuhambet Turyshev Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasyna orai pikir bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
Ǵalym «Egemen Qazaqstan» gazetinde shyqqan QR Prezidentiniń atalmysh maqalasyn qyzyǵýshylyqpen oqyp shyqqanyn aitady.
«Abai qazaqtyń mańdaiyna bitken qubylys. Prezident maqalasynda Abaidy ulttyń jańa ádebietiniń negizin qalaýshy retinde atap ótti. Rasynda Abai qazaq ádebi tilin jańa satyǵa kóterdi jáne onyń qazaq poeziiasynyń damýyndaǵy jańa beles ekeni daýsyz. Memleket basshysy intellektýaldy ult qalyptastyrý ideiasynyń basynda da Abai turǵanyna nazar aýdardy. Rasynda da Abai qazaq ultynyń saqtalýyna, birligine qyzmet etti. «Biriń qazaq, biriń dos. Kórmese istiń bári bos» degen. Nege? Sebebi, qazaq arasyndaǵy maqtanshaqtyq, qur dańǵazalyq, kúnshildik, jalqaýlyq degenderge soqqy berdi. Ózi qazaq bola tura, ulty úshin sol qazaqtardyń jaman minezderin synap otyrdy. Mysaly:
Qalyń elim Qazaǵym qairan jurtym,
Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń,
Jaqsy menen jamandy aiyrmadyq,
Biri qan, biri mai bolyp eki urtyń», - dedi ol.
Filologiia ǵylymdarynyń doktory Abai jastardyń ustarasyz aýzyna túsken murtyn aita otyryp, qazaqtyń birin-biri kóre almaityn kúnshildigimen birge, qur ǵana iship-jegenge máz bolǵan, belbeý bosatarlyq minezin ótkir mineidi.
«Abai aitady: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoi demektiń bári de - aqymaqshylyq» degen. Demek, Abai intellektini birinshi orynǵa qoiyp otyr. «Ǵylymsyz ahiret te joq, dúnie de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan oraza, qylǵan qaj, eshbir ǵibadat ornyna barmaidy», dep taǵy pysyqtaǵan. Bul sóz qazirgi qoǵamdaǵy adamdardy, ásirese, jastardy oilantsa kerek. Ǵylym, bilim týraly Abaidyń oiy myna bir «Bilimi jýan myńdy, Bilegi jýan birdi» jyǵady degen qazaqtyń maqalyna ústeme oi qosady», - dedi ǵalym.
Onyń atap ótýinshe, «Tolyq» adam ideiasyn Abai qur ǵana jalań aityp otyrǵan joq. Ol «tolyq» sóziniń máni men maǵynasyn túsinip baryp aityp otyr.
Máshhúr-Júsip «túgel» adam dep jazdy. Bul – qazaq ulylarynyń negizgi iedeiasy. Jetilgen, bilimi tolyq, aqyldy, oqyǵan, kózi ashyq qazaqty kórgisi keldi. Bolashaqqa úmit artty. Qytaidyń ataqty filosofy Konfýtsii «qaiyrymdylyqtyń bes negizin» atap ótken. Eger de adam osy negizgi bes qaiyrymdylyq printsipin bilse, onda ol – damyǵan, qaiyrymdy jáne minsiz músin ekendigin aitady. Demek, Abai aityp otyrǵan «tolyq» adam kelbetin daiyndap shyǵarý, tárbielep, oqytý – bizdiń basty mindetimiz. Qoǵamnyń negizgi qozǵaýshy kúshi jáne tiregi de bolashaqta «tolyq» jastar bolady. Abaidyń bir shýmaq óleńderin Abai jerinde Jidebaidyń basynda ne Qaraýylda, Qazaqstannyń ár qalasynda 175 tasqa qashap jazyp, saiabaqtarǵa jáne taǵy basqa kórnekti, adamdar kóp júretin, jastar qydyratyn jerlerge qoidyrý kerek», - dedi Aitmuhamet Turyshev.
