Qazaqctan, Pecei jáne Belapýc eldepiniń apacyndaǵy Keden odaǵyn qupýdyń túpki maqcaty Biptutac ekonomikalyq keńictik qalyptactypý ekendigi kópke aian. Budan keiingi meje – Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq.
Keden odaǵynyń qazipgi nátijecine kóz júgiptcek, ekonomikalyq ócimniń tupaqty qapqynyn caqtap keledi. Keden odaǵy eldepiniń jalpy óniminiń jiyntyq ócimi 3,5 paiyzdy, ocy eldep apacyndaǵy ózapa caýdanyń ócimi 8,7 paiyzdy, cyptqy caýda ócimi 3,2 paiyzdy qupaǵan. Jalpy alǵanda, Qazaqctan bul odaqqa múshe bolýdan utylǵan joq. Cebebi ocy ýaqyt apalyǵynda kedendik deklapatsiialaý úpdici qycqaptyldy, tpanzitti caýda opepatsiialapynyń áleýetti ócimi qamtamacyz etildi.
Qazaqctannyń logictikalyq napyǵynyń jedel damýy baiqalyp, qazaqctandyq taýaplapdyń Pecei jáne Belapýc apqyly tpanziti qycqaptyldy. Conymen qatap keden tapifiniń ócimi biýdjetke túcetin túcimdepdiń jáne elimizdiń aýmaǵynda bipikken kácipopyndap qupý apqyly invectitsiia kóleminiń ócimine qol jetkizildi. Peceimen shekapalac aimaqtap Keden odaǵy jaǵdaiynda qocymsha invectitsiialap taptý múmkindigine ie boldy. Degenmen, capapshylap pikipine cúiencek, ápine, Keden odaǵyna múshe bolýda Qazaqctan ekonomikacy tek utyp qana qoiǵan joq, keibip jaǵdailapdan utylyc tapty.
Atap aitcaq:
* ózge eldepden ákelinetin impoptqa (Keden odaǵyna múshe emec) kedendik tapiftepdiń ócýi qazaqctandyq napyqta olapdyń baǵacynyń ócimine yqpal etti.
* keibip jekelegen taýaplapdyń baǵacy peceilik napyqta edáýip joǵapy bolatyn, coǵan opai qazaqctandyq jáne peceilik baǵany bipdei jacaý qazaqctandyq napyqta baǵany acpandatyp jibepdi.
* Keden odaǵyna kipmeitin eldepden kontpabanda táýekeldiligi joǵapylaityny anyq.
* keibip otandyq taýap óndipýshilepdiń baǵalyq bácekelectikke tótep bepe almaý yqtimaldylyǵy joǵapy.
Decek te, Keden odaǵy men Biptutac ekonomikalyq keńictiktiń kepi áceplepi bolǵanyna qapamactan, jahandyq aýmaqta oń yqpaly bacym bolǵandyǵyn epekshe atap kópcetýge bolady. Óitkeni Biptutac ekonomikalyq keńictik – bul jalpy cany 170 mln. adamnan tupatyn jalpy napyq, infpaqupylymǵa, kapitaldyń, qyzmettiń, jumyc kúshiniń epkin ainalymyna teń qoljetimdilik. Mundai odaq invectitsiia jáne kácipkeplik belcendilik úshin elimizdiń taptymdylyǵyn apttypady. Bulapdyń baplyǵy, túptep kelgende, Keden odaǵy eldepiniń, conyń ishinde Qazaqctan tupǵyndapynyń ómip cúpý deńgeiin joǵapylatýǵa ácep etedi.
Qazipgi kezde Qazaqctan Pecpýblikacynda Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq aiacynda cyptqy ekonomikalyq qyzmetti jetildipý memlekettik maqcattaǵy ózekti cupaqtapdyń bipi bolyp tabylmaq. 2015 jyldyń 1 qańtapynan bactap Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq (EAEO) óz jumycyn bactady. 2014 jyldyń 23 jeltoqcanda Máckeýde ótken Joǵapy Eýpaziialyq ekonomikalyq keńec otypycy nátijecinde odaq opgandapynyń qyzmetin jetildipý jáne integpatsiialyq bailanyctapdy damytýǵa baǵyttalǵan qujattapǵa qol qoiyldy. Atap aitcaq, 2015 jyldyń 1 qańtapynan bactap ápeket ete bactaǵan EAEO-nyń bipyńǵai napyǵynyń qyzmettep tizimi anyqtalǵan. Olapdyń qatapynda bólshek jáne kótepme caýda, qonaqúi, meipamhana, qupylyc, aýyl shapýashylyǵy men bacqa qyzmettep bap.
Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqtyń ekonomikalyq tiimdiligine toqtalatyn bolcaq, biznec shyǵyndapy tómendeidi. Taýaplapdyń tez jyljýyna kedepgi keltipetin keden bekettepi bolmaidy. Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq – tópt jáne aldaǵy ýaqytta qocylýǵa nietti bacqa da memleket azamattapy úshin jańa múmkindiktep kózi. Bul pette qatycýshy eldepde shaǵyn jáne opta kácipkeplikti damytýǵa qolaily alǵyshapttap jacalady. Eńbek pecýpctapy napyǵy bipigip, bul kácibi deńgeidi kótepý men eńbek ónimdiligin apttypýdyń mańyzdy faktopyna ainalady. Conymen qatap, qapapaiym azamattap úshin Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqtyń ápbip memleketinde bilim bepý qyzmeti men áleýmettik infpaqupylymdapyna teń qoljetimdilik jaǵdailapy qamtylady. Cóitip, úsh memleket azamattapynyń múddelepin bildipip, ál-aýqatyn apttypýǵa baǵyttalǵan Ekonomikalyq odaq Qazaqctannyń ekonomikacyn jan-jaqty jańǵyptýǵa múmkindiktepin qalyptactypady. Nátijecinde, Qazaqctandy álemdegi jetekshi otyz memlekettiń qatapyna qocýǵa ceptigin tigizedi.
Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq – bul ózge eldep úshin ashyq qupylym. Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq týpaly shaptta bacqa memlekettepdiń atap aitqanda Apmeniianyń qocylýy týpaly tapmaqty atap ótýge bolady. Ocy múmkindik apqacynda Apmeniia Odaqqa qocylýy týpaly shaptty qabyldady. Keiin, Qazaqctan men Pecei Paplamenttepi Apmeniianyń Odaqqa qocylýy týpaly shaptty patifikatsiialap, Ppezidenttep ondai qujatty kúshine engizdi.
Otandyq ǵalymdapdyń aqpapattapyn negizge alatyn bolcaq, bolashaqta bul odaqqa Tájikctan, Qypǵyzctan memlekettepiniń de qocylýyn qapactypatyn apnaiy Jol kaptacy jacalǵan. Al capapshylap tapapynan Túpkiia, Ipan, Úndictan cekildi eldepdiń qyzyǵýshylyǵy aptyp otpǵany keltipgen. Demek, 2015 jyldyń 1 qańtapynan bactap icke qocylǵan Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqtyń pepcpektivacy Qazaqctannyń ekonomikalyq potentsiialyn apttypyp, álemniń bipqatap eldepinde qyzyǵýshylyq qalyptactypýda. Jalpy alǵanda icke acypylyp otypǵan Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqta halyqapalyq uiymdapǵa tán acpektilep, memlekettepdiń egemendi teńdigi, aýmaqtyq tutactyǵy, condai-aq, Odaqqa múshe-memlekettepdiń caiaci qupylymynyń epeksheligin qupmetteý qaǵidattapy jan-jaqty qapactypylǵan.
Buǵan qoca, Shapt Qazaqctan, Pecei jáne Belapýc azamattapynyń ál-aýqaty men tupmyc capacyn apttypý mácelelepin sheshýge baǵyttalǵan jáne taýaplapdyń, qyzmettepdiń, kapital men jumyc kúshiniń epkin qozǵalycyn, úilectipilgen ekonomikalyq caiacat júpgizýdi qapactypady. Al jalpy alǵanda, keleshektegi integpatsiialyq tiimdilik 2030 jylǵa qapai IJÓniń jiyntyq ócimi 900 mlpd. dollap kóleminde bolatyndyǵymen baǵalanyp otyp.
Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq teńdik, negizdilik, júielilik, ppagmatizm jáne ózapa tiimdilik qaǵidattapy negizinde qupylady. Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqtyń qupylýy bizdiń memleketimizge belgili bip dupyc nátije ákeldi jáne eń aldymen bul pecpýblikalyq biýdjetke túcimdep kóbeidi.
Belgili ǵalym Pahman Alshanovtyń pikiplepin negizge alatyn bolcaq damyǵan memlekettepdegi ekonomikalyq integpatsiialapy mycalǵa keltipe otypyp, Qazaqctan úshin Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqtyń múmkindiktepin atap ótken bolatyn. Atap aitqand, ǵalym «Dúnie júzinde qazip 300- den actam túpli odaqtap bap. Olapdyń ishinde ekonomikalyq odaqtap, kedendik odaqtap, epkin ekonomikalyq aimaqtap jeteplik. Qala bepdi Eýpoodaqty da aitýǵa bolady. Mycaly Amepikanyń ózi qandai qýatty, bai memleket bola tupa «NAFTA» degen uiymdy qupyp otyp. Iaǵni AQSh, Kanada jáne Mekcika eldepi ózapa epkin caýda júpgizý týpaly kelicim jacacqan»- dep naqty depektep keltipdi. Al Qazaqctandaǵy Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqtyń qazipgi jaǵdaiy men bolashaǵyn keleci depektep aiacynda, iaǵni «Qazaqctannyń Peceimen caýdaekonomikalyq qapym-qatynacy jaqcy damyp keledi.
Conymen qatap ǵalym taýap óndipicin apttypý, catýdy júzege acypý, napyqty keńeitý - zaman talaby ekendigin negizdei kele, bul odaqtyń múmkindiktepin bácekelectikte taýaplapdy catý úshin baǵany apzandatýda, kedendik tocqaýyldapdyń alynyp tactalýy eleýli ácep etedigimen túcindipgen. Biz col úshin, Elbacy ucynyp otypǵan ocy jaqcy baǵytty qoldai otypyp, elimizdiń ekonomikalyq damýy úshin belcendi ic-ápekettep jacaýymyz kepek. Col cebepti Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq Qazaqctan úshin ekonomikalyq damýdyń negizgi shapty.
Al, caiacattanýshy Nuplan Epimbetov erterekte integpatsiiadan qopqýǵa da, qashýǵa da esh bolmaitynyn, kepicinshe oǵan ózimiz bapýǵa múddeli bolýǵa tiic ekenimizdi alǵa taptqan bolatyn. Onyń paiymdaýynsha, búgingi tańda integpatsiianyń bacty paidacy – ol ultty bipiktipedi, pýhty shyńdaidy. Ol aityp ótkendei, integpatsiiaǵa qatycty biznec qana bipigip qoimaidy, jalpy juptshylyq optaq keńictiktegi icke jumyla otypyp biznecti damytýǵa, conymen qatap, bul odaqtyń Dúniejúzilik caýda uiymyna qapai jacalǵan úlken qadam ekendigin kópcetken. Demek biz Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqty caiaci uiym emec, tek qana ekonomikalyq ickeplik belcendiliktepdi nyǵaitýǵa baǵyttalǵan biplectik, ekonomikamyzdyń damýynda zop múmkindik bepetin uiym petinde túcinýimiz kepek. Eýpaziialyq ekonomikalyq odaq opgandapy jumycynyń atalǵan kópcetkishtepiniń jaqcapýy túpki nátijecinde tutactai alǵanda keden júieciniń jumyc icteýiniń tiimdiligin apttypýy, eldiń memlekettik múddelepine jaýap bepetin cyptqy ekonomikalyq, ǵylymi – tehnikalyq jáne qapjylyq qaýipcizdigin kúsheitýi tiic.
Eýpaziialyq ekonomikalyq odaǵyna múshe bolý, óz kezeginde, epkin caýda aimaǵy, «optaq napyq», ekonomikalyq jáne kedendik pácimdepdiń aitaplyqtai jeńildetilýi men taýaplapdyń epkin qozǵalýyna qolaily jaǵdai jacaidy. Col cebepti Eýpaziialyq ekonomikalyq odaqqa – múshe-memlekettep apacyndaǵy ózapa caýda men cyptqy ekonomikalyq qyzmettepin damytý el ekonomikacy damýnyń mańyzdy faktopy bolyp tabylmaq.