Foto: Evgenii Maloletka / AP
2025 jylǵy 27 qańtar men 5 aqpan aralyǵynda DEMOSCOPE qoǵamdyq pikirdiń espress-monitoriń biýrosy halyq arasynda «Qazaqstandyqtardyń Ýkrainadaǵy soǵysqa kózqarasy» degen taqyrypta saýalnama júrgizdi, dep habarlaidy Ult.kz.
2022, 2023 jáne 2025 jyldary bir ádisteme boiynsha júrgizilgen saýalnama derekteri arqyly qazaqstandyqtardyń soǵysqa degen kózqarasynyń ózgerý dinamikasyn kórsetedi.
Qazaqstandyqtardyń úshten biri soǵysty aqtaidy
Zertteý nátijeleri Resei propagandasynyń qazaqstandyqtardyń qoǵamdyq pikirine áli de áser etetinin kórsetedi – el azamattarynyń 27,8%-i Ýkrainadaǵy soǵysty Resei propogandasynyń negizgi tezisteri arqyly qabyldaidy:
- 10,7%-i Resei Ýkrainadaǵy natsisterge qarsy «arnaiy áskeri operatsiia» júrgizip jatyr dep senedi.
- 17,1%-i bul soǵysty Reseidiń Batys elderi men NATO-ǵa qarsy kúresi dep oilaidy.
2022 jyly Kremldiń ustanymyn 33,2%, al 2023 jyly 31,8% qoldaǵan. Bul kórsetkishtiń turaqtylyǵy Qazaqstannyń aqparattyq keńistiginiń osal ekenin kórsetedi. Qazaqstanda reseilik, sonyń ishinde propagandalyq kontent úzdiksiz taralyp, belgili bir aýditoriiaǵa turaqty yqpal etip otyr.
Soǵysqa qarsy kózqaras ta úsh jyl ishinde aitarlyqtai ózgergen joq. 2025 jyly saýalnamaǵa qatysqandardyń 24%-i Reseidiń maqsaty Ýkrainany basyp alyp, ózine qosý ekenin aitty (2022 jyly – 22,1%, 2023 jyly – 28,4%). Sonymen qatar, respondentterdiń jartysyna jýyǵy (48,2%) naqty jaýap berýge qinalǵan.
Soǵysqa qatysty kózqarasty bildiretin taǵy bir mańyzdy indikator – eki tarapty qoldaý deńgeii. Ótken úsh zertteýdiń nátijeleri aýditoriianyń osy másele boiynsha turaqty beitarap ustanymyn kórsetedi. 2025 jylǵy saýalnama qorytyndysy boiynsha bul pozitsiia 55,5%, 2022 jyly – 59,1%, 2023 jyly – 59,8%.
Soǵysqa kózqaras aiyrmashylyǵy – azamattardyń jastaryna bailanysty ártúrli. Reseidi eń kóp qoldaityn top – 60 jastan asqandar (37,7%), bul 50-59 jas aralyǵyndaǵy (17,3%) respondentterge qaraǵanda eki ese, al 30-39 jastaǵylarǵa (7,1%) qaraǵanda bes ese kóp.
Al Ýkrainany qoldaý deńgeiine qatysty jas toptary arasynda – 15,4%-ten 28,9%-ke deiin birqalypty ózgerip otyrady.
Soǵysqa degen qyzyǵýshylyqtyń azaiý tendentsiiasy
Qoǵamnyń soǵysqa degen qyzyǵýshylyǵy azaiyp bara jatqanymen, bul taqyryptyń ózekti ekeni anyq baiqalady. 2025 jyly respondentterdiń 42%-i maidandaǵy jaǵdaidy baqylaýyn jalǵastyrady. Olardyń 11,8%-i kún saiyn jańalyqtardy qadaǵalasa, 30,2%-i ara-tura qarap otyrady. 2023 jyly bul kórsetkish 53%, al 2022 jyly 62,6% bolǵan. Qyzyǵýshylyqtyń azaiýy aýditoriianyń soǵys taqyrybynan sharshap, ishki ekonomikalyq jáne saiasi máselege nazardyń aýysýymen bailanysty bolýy múmkin.
Saýalnama nátijesi kórsetkendei, soǵys týraly aqparat alýdyń negizgi kózi – áleýmettik jeli (55,8%). Sondai-aq, respondentter qazaqstandyq BAQ-tan (19,9%), tanystary men týystarynan (13,6%), reseilik BAQ-tan (9,3%) málimet alady. Ýkraina (2,9%) jáne basqa elderdiń (2,4%) BAQ-tary asa tanymal emes.
Soǵystyń nátijesine qatysty kópshilik beibit kelissózderdi kútedi. Respondetterdiń 57,4%-iniń pikirinshe, eki tarap basqa elderdiń aralasýymen ymyraǵa keledi. 11,8%-i Resei jeńedi, al 4,7%-i Ýkraina jeńedi dep esepteidi.
Agressiiaǵa qatysty pikirdiń ekige bólinýi
DEMOSCOPE biýrosy 2022 jyldan beri saýalnama júrgizip, Qazaqstan qoǵamynda Reseige qatysty úreidiń bar ekenin tirkep keledi. 2025 jyly qazaqstandyqtardyń 25,8%-i Reseidiń Qazaqstanǵa shabýyl jasaý múmkindigin joqqa shyǵarmaidy. Olardyń 8,8%-i mundai stsenariidi tolyq múmkin dep sanasa, 17%-i áskeri agressiia bolýy yqtimal, biraq belgili bir jaǵdailarda ǵana dep esepteidi. Respondentterdiń 58%-i eshqandai agressiia bolmaidy, múmkin emes dep sanaidy, al 16,2%-i bul suraqqa jaýap berýge qinalǵan.
Respondentterge soǵys bastalǵannan keiin eki elge degen kózqarasy ózgerdi me degen suraq qoiyldy. Qazaqstandyqtardyń 14,6%-iniń Ýkrainaǵa, al 4,3%-iniń Reseige degen kózqarasy jaqsarǵan. Sonymen birge, 28,8%-i Reseige, 14,6%-i Ýkrainaǵa degen kózqarasynyń nasharlaǵanyn málimdegen. Saýalnamaǵa qatysýshylardyń jartysynan astamynyń (54,1% – Reseige, 57,7% – Ýkrainaǵa qatysty) bul elderge degen kózqarasy ózgerissiz qalǵan.
Saýalnama nátijesi kórsetkendei, respondentterdiń úshten birinen astamy (35,1%) soǵystyń Qazaqstan ekonomikasyna teris áser etkenin aitady. Tek 5%-i oń ózgeristerdi baiqaǵan, al 41,3%-i soǵys pen ekonomikalyq jaǵdaidyń nasharlaýy arasynda bailanys kórmeitinin jetkizgen.
Qorytyndy
Qoǵamdyq pikir – memlekettik sheshimderge yqpal etetin mańyzdy indikator ári qural. DEMOSCOPE zertteýleri qazaqstandyqtardyń edáýir bóligi Ýkrainadaǵy soǵystyń máni men sebepterin baǵalaýda reseilik propagandanyń yqpalyna ushyraitynyn rastaidy. Sonymen qatar, Qazaqstannyń resmi BAQ-tary soǵys týraly múlde aqparat taratpaidy, osylaisha ishki aqparattyq kún tártibin qalyptastyrý múmkindigin reseilik medianyń qolyna berip otyr.
Geosaiasi turaqsyzdyq artyp kele jatqan jaǵdaida mundai tásil qoǵamnyń jiktelýine jáne ksenofobiianyń kúsheiýine ákelýi múmkin. Bul aqparattyq qaýipsizdik saiasatyn qaita qaraýdy, sondai-aq mediasaýatty júieli túrde engizýdi jáne jalǵan aqparatpen kúresýdi talap etedi.
