Qazaqstan halqynyń sany 2017 jylǵy 1 qyrkúiektegi kórsetkish boiynsha 18 074,1 myń adamǵa jetken.
2009 jylǵy sanaq boiynsha qazaqtar el turǵyndarynyń 63%-yn quraǵan. Odan bergi 8,5 jyl ishinde qazaqtyń sanyn 70%-ǵa jetti dep baǵamdasaq, qazaq sany 12 500 000-nyń ústine shyqty dep, baǵamdaýǵa ábden bolar.
Shetelderdegi qazaqtardyń sanyn2014 jyly Túrkiia úkimeti jariialapty:
1. Ózbekstanda resmi derekter boiynsha 2 million 500 myń;
2. Qytaida 2 million 250 myń;
3. Reseide 1 million 310 myń;
4. Mońǵoliiada 120 myń;
5. Túrkimensanda 125 myń;
6. Aýǵanstanda 45 myń;
7. Túrkiiada 30 myń;
8. Germaniiada 17 myń;
9. Tájikstanda 16 myń;
10. Iranda 53 myń 700;
11. Ýkrainada 15 myń;
12. Frantsiiada 15myń;
13. AQSh-ta 10 myń;
14. Belarýssiiada 5 myń;
15. Kanadada 5 myń;
16. Ázirbaijanda 3 myń;
17. Grýziiada 3myń;
18. Pákistanda 5 myń;
19. Moldvada 3 myń;
20. Angliiada 2 myń;
21. Litvada 3 myń;
22. Shvetsiiada 1 myń;
23. Estoniiada 1 myń;
24. Armeniiada 1 myń;
25. Avstraliiada 1 myń;
26. Argentinada 700;
27. Iordaniiada 300;
28. Izrailde 200;
29. Finliandiiada 64;
30. Belgiiada 2 myń;
31. Aýstriiada 900 dep kórsetken.
Bul esepke súiensek, budan 4 jyl buryn jer betinde Qazaqstannan tys jerde6 321 564 qazaq bar eken. Demek, qazirgi esep boiynsha jer júzindegi qazaqtardyń sanyn20 millionǵa jetipqaldy deýge negizimiz bar.
Alaida, resmi derekpen shynaiy derek sai kele bermeidi. Oǵan sebep te joq emes. Shyn máninde álemde qansha qazaq baryn eshkim bilmeidi. Keńes ókimeti qurylar kezde qanshama baýyrymyz qýǵynǵa ushyrap shekara asyp ketti. HH ǵasyrdyń basyna deiin Qazaq jeri bolyp kelgen biraz aimaǵymyz kórshiles memleketterge ótip ketti. Máselen, Reseige alǵashqy astanamyz bolǵan Orynbor, Ózbekstanǵa Tashkent, al, Qytaiǵa bútin bir Shyǵys Túrkistannyń kólemdi bóligi berildi. Ol jerlerde ómir súrip jatqan qazaqtar baiyrǵy atamekenderinde qaldy. Sondyqtan osyndai tutas alyp aimaqtardyń baiyrǵa halqynyń sany budan áldeqaida kóp bolýy ábden múmkin. Mysaly, Ózbekstanda tólqujaty boiynsha ózbek bolyp júrgen qandastarymyzdyń da bar ekeni belgili. Osyndai jaǵdailar Qytai, Mońǵoliia, Qyrǵyzstan sekildi qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan aimaqtarda da bolmaýyna kim kepil. Onyń ústine Túrkiia júrgizgen esepte Qyrǵyzstandaǵy qazaqtar kórsetilmegen. Qyrǵyzstandaǵy qazaqtardyń sany 2004 jylǵy esep boiynsha 65 myń shamasynda delinedi. Beiresmi málimetterge súiensek, qazir álemdegi qazaqtardyń sany 50 millionǵa jýyq kórinedi.
«Ótken jyly elimizge arnaiy is-saparmen kelgen Túrkiianyń sol kezdegi premer-ministri Ahmet Dáýitoǵly túrik pen qazaqty týys, qany da, jany da bir ulystar retinde beinelep «Túrkiiada meni qosqanda 78 million 600 myń qazaq bar» – dep aǵynan jarylǵan edi. Osymen qosqanda álemdegi qazaqtardyń sany 130 millionǵa jýyqtap qalady.
Biz kúshti bolýymyz kerek, kúshti bolý úshin kóp bolýymyz qajet. «Kóp qorqytady, tereń batyrady», – degen sózdi umytpaǵanymyz jón. Ýa, Allam, qazaqtardyń sanyn qytailardan kem qylma» (Aziz JUMADILDAULY «ÁLEMDE 130 MLN. QAZAQ BAR EKEN. http://osken-onir.kz/lemde-130-million-aza-bar-eken/).
Alaida shetelderdegi baýyrlarymyzdyń jaǵdaiy sońǵy jyldary kúnnen-kúnge kúrdelenip barady. Mysaly, Resei birde-bir qazaq mektebin qaldyrǵan joq, bárin japqan. Bundai jaǵdai tek qana Reseide emes, ózge elderde solai bolyp jatyr. Buǵan Qazaqstan biligi de eshteńe istei almaidy. Sebebi, olar sol turǵan elderiniń azamaty. Sol eldiń zańyna baǵynady. Al, anaý Qytai qazaqtarynyń adam aitsa nanǵysyz, jan túrshigerlik jaǵdailarynteledidar men internetten kúnde estip,kórip otyrmyz. Demek, qazir qimyldamasaq, keleshekte bári kesh bolady. Tili men jazýynan airylǵasyn-aq «Elý jylda, el jańa» dep qazaq maqalynda aitylǵandai,olar sol turǵan elderine sińip ketedi.
Mysaly, jaqynda men muny óz kózimmen kórdim. Jolym túsip kezinde Áz Jánibek han saldyrǵan Astrahan qalasyna barǵanymda, sondaǵy qazaq diasporasy mádeni ortalyǵynyń basshylarynyń birimen kezdestim. Qoǵamnyń esebinde, «Astrahan oblysynda 300 000 qazaq turady eken. Oblysta birde-bir qazaq mektebi joq. Balalarynyń bári oryssha oqidy. Jastar jaǵy qazaqsha sóilemeidi desede bolady. Qazaqsha sóileitinder kúnnen-kúnge azaiyp barady» deidi. Ony ózimde kórdim, qalada qai jerge: vokzal, saýda oryndary, meshit t.t. barsańda túri qazaq, biraq qazaqsha bilmeitin adamdardy jii kezdestirdim.
Qozǵaýshy kúshi jebreiler bolǵan Keńestik Qyzyl úkimet sońǵy ǵasyrda qazaqqa buryn-sońdy bolyp kórmegen«genotsid» jasap, aýyr qasyret ákeldi.Qazaq halqy 3/2 bóliginen airyldy. Biz munyń zardabyn túbimiz týys Túrik elimen salystyrsaq aiqyn kóremiz. HH- ǵasyrdyń basynda sany jaǵynan shamamen birdei (7-8 mln.) bolǵan qazaq pen túrik halqynyń sany 2006 jylǵy esep boiynsha tómendegidei:
- qazaqtar - 12 mln.
- túrikter - 72 mln.
Mine osyndai bir keńistikte, bir zamanda ómir súrgen tamyry bir týysqan eki halyqtyń biriniń 60 mln. jýyǵy joq bolyp ketýiniń sebebin eshqashan jadymyzdan shyǵarýǵa bolmaidy. Mundai jaǵdaidyń keleshekte taǵy qaitalanbaýy úshin barlyq sharany alýymyz qajet. Bastysy baǵdarymyz ulttyq demografiialyq kórsetkish pen onyń sapasy bolýǵa tiis.
Sońǵy 26 jyl. Áli sol baiaǵy táýelsizdik alǵan jyldardaǵy 18 mln-nyń ainalasynan shyǵa almai júrmiz.Al, Bizdiń bilik «Qazaqstan halqynyń sany 18 mln adamnan asty, dep bórikterin aspanǵa atyp júrgende, qasymyzdaǵy ózbek aǵaiyndar 25 jylda 20 mln-nan 32 mln-ǵa biraq qarǵydy. Bizge ne boldy? Orys tildi biliktiń 2020 jylǵa deiin Qazaqstan halqyn 20 mln-ǵa jetkizýge tiispiz dep, Elbasymyz mejelegen bul máseleni sheshe almaityny aiqyn boldy.
«Ózbekstan halqynyń sany 2017 jyldyń 1 shildege deiingi esep boiynsha 32 million 345 myń adamǵa jetti». (Gazeta.uzhttp://ult.kz/post/ozbekstan-khalkynyn-sany-32-million-adamnan-asty).
«2014 jyldyń 1 qarashasyndaǵy kórsetkish boiynsha elimizdegi halyq sany 17 mln. 377 myń adamdy quraidy. Ózge eldermen salystyrǵanda bul kórsetkishtiń «qarqyny qatty» dep aitýǵa kelmeidi. Dese de, halyq sanynyń jyldyq ósimi jaman kórsetkish kórsetip otyrmaǵandyǵyn Elbasymyz telejýrnalistermen kezdesý barysynda aityp ótti. «Tailand eli alǵash táýelsizdik alǵan kezde halqy 16 mln. bolsa, qazir 65 mln-ǵa jetken. Bar bolǵany 40-50 jyldyń ishinde halyq sanynyń ósimi aitarlyqtai ósken. Bizdiń eldegi 2050 jylǵa josparlaǵan baǵdarlamada 2020 jylǵa qarai halqymyzdyń sany – 20 mln.-ǵa jetse eken dep oilaǵanmyn. Kezinde táýelsizdik alǵan tusta 1991-1995 jyldar aralyǵynda Qazaqstannan 3,5 mln. halyq kóship ketti. Sol kórsetkish boiynsha halyq sany 14 mln.-ǵa deiin túsken. Qazirgi ýaqytta, endi qaita qalpymyzǵa kelip jatyrmyz. Onyń ishinde 1 mln.-nan astam qandastarymyz syrttan kelip jatyr. Aldaǵy ýaqytta da osy qarqynnan taimai, halyqqa jaǵdai jasaý arqyly halyq ósimin arttyrý, onyń ishinde balalarǵa jaǵdai jasaý tolyǵymen durys jolǵa qoiyldy», ̶ dedi Elbasy (Erkejan JUMATAI http://www.qamshy.kz/article/qazaqtinh-sani-qansha.html).
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń orys tildi biligi Elbasymyzdyń osy baǵdarlamasyn iske asyrýdyń ornyna alys-jaqyn shetelderdegi qandastarymyzdyń elge oralýyna barynsha kedergi bolyp baqty. Mysaly, Jańaózen kóterilisine oralmandardy kinalady. Oralmandardan esh negizsiz sottalmaǵandyqtary jaily anyqtama talap etildi. Azamattyq berýdi bes jylǵa sozdy. Shetelden kelgen qandastarymyzdyń orys tilin bilmeýi olardyń elge tez sińisip ketýine kóp qiyndyq keltirdi. Qysqasy, shetelderdegi orys tilin bilmeitin qazaqtardy Qazaqstanǵa kirgizbeýdiń barlyq aila-amaldaryn jasap baqty. Mine osyndai qiturqy saiasattyń saldarynan, basynda Elbasymyzdyń ózi asa zor yntamen bastalǵan «Uly kóshtiń» aiaǵyna tusaý salyndy.Elbasymyzdyń «2020 jylǵa deiin elimizdiń halqyn 20 millionǵa jetkizý kerek» degen tapsyrmasyna ashyqtan-ashyq qarsy shyqty.
Naqty statistikalyq málimetterge súiensek, 1991 jyldan bastap 2011 jyldyń 1 qańtaryna deiingi kezeńde elimizge alys jáne jaqyn shetelderden 210 225 otbasy nemese 824 170 etnikalyq qazaq kóship kelgen. Onyń ishinde Ózbekstannan – 126 790 otbasy (494 565 adam), Qytai Halyq Respýblikasynan – 25 764 otbasy (85 487 adam), Mońǵoliiadan – 22 124 otbasy (110 856 adam).2012 jyldan bastap Elbasymyzdyń ózi negizin qalaǵan Uly kósh toqtaǵan.
2012 jyly – 39 401 adam kelgen;
2013 jyldyń toǵyz aiynda – 21 949 adam;
2014 jyly 8247 adam;
2015 jyly nebári 5 000 adam;
2016 jyly 33 754 adam;
2017 jylǵy derek tabylmady.
Halyq sanynyń tabiǵi jolmen ósý jaǵdaiy tómendegishe:
2010 jyly Qazaqstanda 366 myń sábi ómirge kelgen;
2011 jyly 372 801 sábi;
2012 jyly 381 myń sábi;
2013 jyly 350 mynnan astam;
2014 jyly elimizde 368 myń sábi;
2015 jyly400 myńdai sábi dúnie esigin ashypty;
(Derekkóz: http://www.inform.kz/kz/otken-zhyly-elimizde-400-mynday-sabi-duniege-keldi_a2856289 jáne «Jebe» gazetihttp://zhebe.com/index.php/saiasat/item/1266-kimge-sert-20-mln-bolamyz-degen-khalykka-ma-zhok-alde-boldyrmajmyn-degen-kimetke-me.html).
Demek, tabiǵi ósim orta eseppen jylyna 350 myń men 400 myńnyń arasynda bolyp tur.
«Týmaq bolǵanda, ólmek te bar». «2012 jyly elimizde 140 000 adam baqilyq bolypty. 2013 jyly da sol mólsherde bolǵan shyǵar dep, jazypty «Jebe» gazeti.(http://zhebe.com/index.php/saiasat/item/1266-kimge-sert-20-mln-bolamyz-degen-khalykka-ma-zhok-alde-boldyrmajmyn-degen-kimetke-me.html).
Orta eseppen ólim sany jylyna 150 000 adamdy quraidy dep, baǵamdaýǵaábden bolar.
Qazaqstanda táýligine ortasha eseppen 766, iaǵni bir jylda 280 myńdai sábi dúniege keledi jáne 432, iaǵni jylyna 160 myńdai adam qaitys bolady dep,boljam jasaidy https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstandagyi-tuu-jane-olm-jtm-korsetksh-sekundpen-esepteld-259201/
Osy eki derekten shyǵatyn ortaq tujyrym elimizde jylyna 300-350 myń sábi dúniege kelip, 150 myńdai adam baqilyq bolad
Demek, Qazaqstan halqynyń tabiǵi ósimi jylyna 200 myńnyń shamasynda bolyp tur.
Aqiqatyn aitqanda, tabiǵi ósimde jyl saiyn tómendep keledi. Osydan 30 jyl buryn 5 balamyz bar dese el kúletin. Al, qazir bul san maqtanǵa ainaldy. Kóptegen otbasylar 2-3 balamen shekteletin bolyp júr. Osynyń sebebi nede?
25 jyl «ekonomikamen» ainalystyq. Endi úkimet ulttyq ideologiiany qolǵa alýlary kerek. Ultshyl, rýshyl degen sózderden esh qorqýdyń qajeti joq. «Qyzǵa qyryq úiden tyiym» degendei urpaq tárbiesin kóp bolyp qolǵa alý qajet. Odan ary demograf-ǵalym, marqum Maqash Tátimov aǵamyz aitqandai, «Úkimet halyqty yntalandyrýy kerek. Arnaiy demografiialyq baǵdarlama qabyldaý qajet. Jas otbasylarǵa jaǵdai jasaýdy jalǵastyra berý kerek. Odan keiin, 7 bala tapqanǵa – «Altyn alqa», 6 bala tapqanǵa «Kúmis alqa» bergenimiz sekildi, tórt jáne bes bala tapqan analarǵa qola medal berýimiz kerek. Sportta da altyn, kúmis, odan keiingige qola beriledi» degen usynysyn iske asyrý qajet.
Mundai ósimmen aldaǵy 2 jylda 20 millionǵa tabiǵi ósimmen jetý esh múmkin emes. Eń tóte joly – sheteldegi 6 million qazaqtyń eń keminde úshten birin elge shaqyryp, ornalastyrý kerek. Eger Kóshi qon komiteti osy baǵytta jumysyn jandandyrsa, 2020 jylǵa Elbasy mejelegen 20 millionǵa jetýge tolyq múmkinshiligimiz bar.
Elimiz ben jerimizdiń, tilimiz ben dinimizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, ózgelermen terezesi teń qabyrǵaly el bolamyz desek, osy másele jaily Elbasynyń alǵa qoiǵan aiqyn mindetterin mejelegen merzimge deiin iske asyrý jolynda úkimet pen parlamenttiń, árbir Qazaq balasynyń myqtap oilanatyn kezi ábden keldi. Osy máselege bailanysty búkil Qazaq bolyp tómendegi máselelerdi sheshýdi usynamyn:
Birinshiden, shetelde júrgen qandastardyń bárin elge ákelý kerek. Olardyń kópshiligine eń basty keregi kelgen boida azamattyǵyn berip tirkeýge alý, qyzmetpen qamtamasyz etý, turǵyn úi salatyn jer berý. Al, jaǵdaiy kelmeitinderine kómek kórsetý qajet. Olardy anaý soltústiktegi kórshi el daýlap júrgen aimaqtarǵakóptep ornalastyrsaq, tipti tiimdi bolmaq.
Ekinshiden, qazaqtyń uly da, qyzy da tek qana ózim bilemin degen "ózimshildik" pen qarabastarynyń qamyn oilaýdan arylýlary qajet. Sebebi,
a. Súr boidaq pen kári qyz Ata men Ananyń, búkil týystarynyń jan azaby, ásirese Ananyń (Kez kelgen Ata-Ana balalaryn úilendirip, balalary aldyndaǵy boryshtaryn atqarýdy armandaidy);
á. Atasy men Anasyn nemere súiý degen eń bir tátti armanynan aiyrady;
b. Óziniń keleshegine balta shaýyp, artyna urpaq qalmaý qaýibin kúsheitedi (áiel balasynyń urpaq ákelý ǵumyry shekteýli, 35-40 qa jettkesin áiel balasynyń múmkinshiligi az bolady, tipti kóp jaǵdailar da ákele de almaidy);
g. Otbasynyń balaly bolmaýy kóp jaǵdaidailarda jubailardyń ajyrasýlaryna da sebep bolyp jatady.
Dúniede artyńa iz (shańyraǵyńa, barlyq jiǵan tergenińe ie bolyp qalatyn ul) qaldyrmai urpaqsyz ómirden ótý «qýrap qalǵan qý aǵashpen» teń. Qazaq úshin budan asqan qasiret bolýy esh múmkin emes. Bul Seniń ómirińniń sońyn qarttar úiinde ótkizýge dýshar etedi.
Demek, ul da, qyz da tek qana qarabastarynyń qamy (jan tynyshtyǵy) úshin emes, ózderiniń Atalary men Analary, ákeleri men shesheleriniń, barlyq týystardyń qamyn kóbirek oilap, tezirek otbasyn quryp, dúniege urpaq ákelýleri kerek. Bul Seniń elińe qosqan qomaqty úlesiń bolmaq.
Bul máseleni tiimdi sheshý ejelgi Ata saltymyz ben dástúrimizge sai, tekti otbasymen "quda túsý", "jeńgetailyq" t.b. institýttaryn qalpyna keltirýge jumystansaq durysy osy bolar.
Dúniede eki nárseden esh qatelesýge bolmaidy. Birinshisi,ómirlik jar tańdaý, ekinshisi mamandyq (qyzmet) tańdaý.
Árbir qazaq jigitiniń sanasyna "Qazaqtyń bir qara qyzyn baqytty ete almaǵan jigit, jigit emes», qyzdarymyzdyń sanasyna "Qazaqtyń bir jigitin baqytty ete almaǵan qyz, qazaqtyń qyzy degen ardaqty atqa ylaiyq emes» degen ulttyq ideologiiamyzdyń basty qaǵidalarynyń birin qulaqtaryna bala jastan quia berýimiz kerek. Bizdiń kezimizde ajyrasý degen jaman ádet múldem bolmaityn. Jubailardy tek qana ólim ajyratatyn.
Qazirgi jastar úilenbei turyp bar jaǵdaidy (úi, kólik, mol qarajat t.t.) jasap alǵylary keledi. Sonyń sońynda júrgende altyn ýaqyt bosqa ótip, kóbi «anda da joq, mynda da joq» bolyp qala beredi. Atalarymyzdyń «Bas ekeý bolmai, mal ekeý bolmaidy» degen ósietin esh umytýǵa bolmaidy.
Bul jóninde Atamyz Qazaqtyń «Bir qozy týsa, bir túp jýsan artyq shyǵady» degen maqalyn basshylyqqa alǵanymyz jón.
Úshinshiden, memleket tarapynan da shara alynýy qajet. Mysaly, boidaqtardyń janyna batatyndai etip «boidaq salyǵyn» salyp, otbasy joq, nemese otbasynan ajyraǵan jandardy biliktiń eshbir satysyna jolatpaý kerek. Bul máselemen qazaqtyń sany da kóbeiedi, ajyrasýda azaiady jáne sonymen qatar memleket qazynasyna qomaqty qarjy da túsetin bolady. Tipti sol boidaq salyqtan túsken qarajatqa jas otbasylarǵa arnap arzanǵa úi salyp berýge de bolady.
Múmkin meniń bul usynystarym, bireýlerge unamas. Biraq ózgelermen terezesi teń el bolý úshin, basqa amal qalmai bara jatyrǵan syńaily.
Osy jerde, iaǵni sózimniń sońynda arnaiy toqtala ketetin jaǵdai, sońǵy 100 jylda, Orys patshalyǵy imperiiasynyń aýmaǵynda tili-de, jeri-de, dini-de joq bolyp ketken 90-nan asa ulttardyń kebin kiip, qazaqtyń jer betinen quryp ketpeýine negizgi sebep bolǵan nárse — ol bizdiń qazaq ultynyń rýǵa (ataǵa) toptasyp, ómirdiń talai qiynshylyqtaryna «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp» tóze bilgendigi. Aqiqatynda da, keńestik zulmattan basqa elderge bas saýǵalap, jer aýǵan qazaqtardyń tilin, dinin, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin saqtap qalýyna – olardyń ataǵa (rýǵa) toptasýy ǵana sebep boldy.
Erte kezde jastarǵa, jalpy QAZAQQA, tolyqqandy, jan-jaqty tárbieniotbasy (tútin) emes, ata-rý qaýymynyń tárbielik ortasy ǵana bergen.
Ol kezdegi ata-rý qaýymy – naǵyz ziialy (tabiǵi ziialy), adamnyń jan dúniesin ashýǵa baǵyttaityn, orta bolǵan jáne de rýlar (atalastar) arasynda óte órkenietti básekelik keńistik qalyptasqan edi.
Ózderińiz kórip otyrǵandai, Qazaqstannyń búgingi orys tildi biligi mundai keńistikti qalyptastyra almaityny aidan da anyq boldy.
Demek, Biz Elbasymyzdyń «Rýhani Jańǵyrý» baǵdarlamasyna sai sol ejelgi tárbielik júiege qaita oralýymyz kerek.
Máseleniń ózekti ekeni daýǵa jatpasa kerek. Sebebi, elimizdiń, jerimizdiń, ultymyzdyń bolashaǵy árbir qazaq balasynyń qolynda. Sondyqtan oi bóliseiik, AǴAIYN!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim
