قازاققا دەموگرافييالىق دٷمپۋ قاجەت

قازاقستان حالقىنىڭ سانى 2017 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ كٶرسەتكٸش بويىنشا 18 074,1 مىڭ ادامعا جەتكەن.

2009 جىلعى ساناق بويىنشا قازاقتار ەل تۇرعىندارىنىڭ 63%-ىن قۇراعان. ودان بەرگٸ 8,5 جىل ٸشٸندە قازاقتىڭ سانىن 70%-عا جەتتٸ دەپ باعامداساق, قازاق سانى 12 500 000-نىڭ ٷستٸنە شىقتى دەپ, باعامداۋعا ەبدەن بولار. 

شەتەلدەردەگٸ قازاقتاردىڭ سانىن2014 جىلى تٷركييا ٷكٸمەتٸ جارييالاپتى:

1. ٶزبەكستاندا رەسمي دەرەكتەر بويىنشا 2 ميلليون 500 مىڭ;

2. قىتايدا 2 ميلليون 250 مىڭ;

3. رەسەيدە 1 ميلليون 310 مىڭ;

4. موڭعولييادا 120 مىڭ;

5. تٷركٸمەنساندا 125 مىڭ;

6. اۋعانستاندا 45 مىڭ;

7. تٷركييادا 30 مىڭ;

8. گەرمانييادا 17 مىڭ;

9. تەجٸكستاندا 16 مىڭ;

10. يراندا 53 مىڭ 700;

11. ۋكراينادا 15 مىڭ;

12. فرانتسييادا 15مىڭ;

13. اقش-تا 10 مىڭ;

14. بەلارۋسسييادا 5 مىڭ;

15. كانادادا 5 مىڭ;

16. ەزٸربايجاندا 3 مىڭ;

17. گرۋزييادا 3مىڭ;

18. پەكٸستاندا 5 مىڭ;

19. مولدۆادا 3 مىڭ;

20. انگلييادا 2 مىڭ;

21. ليتۆادا 3 مىڭ;

22. شۆەتسييادا 1 مىڭ;

23. ەستونييادا 1 مىڭ;

24. ارمەنييادا 1 مىڭ;

25. اۆسترالييادا 1 مىڭ;

26. ارگەنتينادا 700;

27. يوردانييادا 300;

28. يزرايلدە 200;

29. فينلياندييادا 64;

30. بەلگييادا 2 مىڭ;

31. اۋسترييادا 900 دەپ كٶرسەتكەن.

بۇل ەسەپكە سٷيەنسەك,  بۇدان 4 جىل بۇرىن جەر بەتٸندە قازاقستاننان تىس جەردە6 321 564 قازاق بار ەكەن. دەمەك, قازٸرگٸ ەسەپ بويىنشا جەر جٷزٸندەگٸ قازاقتاردىڭ سانىن20 ميلليونعا جەتٸپقالدى دەۋگە نەگٸزٸمٸز بار.

الايدا, رەسمي دەرەكپەن شىنايى دەرەك ساي كەلە بەرمەيدٸ. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس. شىن مەنٸندە ەلەمدە قانشا قازاق بارىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇرىلار كەزدە قانشاما باۋىرىمىز قۋعىنعا ۇشىراپ شەكارا اسىپ كەتتٸ. حح عاسىردىڭ باسىنا دەيٸن قازاق جەرٸ بولىپ كەلگەن بٸراز ايماعىمىز كٶرشٸلەس مەملەكەتتەرگە ٶتٸپ كەتتٸ. مەسەلەن, رەسەيگە العاشقى استانامىز بولعان ورىنبور, ٶزبەكستانعا تاشكەنت, ال, قىتايعا بٷتٸن بٸر شىعىس تٷركٸستاننىڭ كٶلەمدٸ بٶلٸگٸ بەرٸلدٸ. ول جەرلەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاقتار بايىرعى اتامەكەندەرٸندە قالدى. سوندىقتان وسىنداي تۇتاس الىپ ايماقتاردىڭ بايىرعا حالقىنىڭ سانى بۇدان ەلدەقايدا كٶپ بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. مىسالى, ٶزبەكستاندا تٶلقۇجاتى بويىنشا ٶزبەك بولىپ جٷرگەن قانداستارىمىزدىڭ دا بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىنداي جاعدايلار قىتاي, موڭعولييا, قىرعىزستان سەكٸلدٸ قازاقتار كٶپ شوعىرلانعان ايماقتاردا دا بولماۋىنا كٸم كەپٸل. ونىڭ ٷستٸنە تٷركييا جٷرگٸزگەن ەسەپتە قىرعىزستانداعى قازاقتار كٶرسەتٸلمەگەن. قىرعىزستانداعى قازاقتاردىڭ سانى 2004 جىلعى ەسەپ بويىنشا 65 مىڭ شاماسىندا دەلٸنەدٸ.  بەيرەسمي مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, قازٸر ەلەمدەگٸ قازاقتاردىڭ سانى 50 ميلليونعا جۋىق كٶرٸنەدٸ.

«ٶتكەن جىلى ەلٸمٸزگە ارنايى ٸس-ساپارمەن كەلگەن تٷركييانىڭ سول كەزدەگٸ پرەمەر-مينيسترٸ احمەت دەۋٸتوعلى تٷرٸك پەن قازاقتى تۋىس, قانى دا, جانى دا بٸر ۇلىستار رەتٸندە بەينەلەپ «تٷركييادا مەنٸ قوسقاندا 78 ميلليون 600 مىڭ قازاق بار» – دەپ اعىنان جارىلعان ەدٸ. وسىمەن قوسقاندا ەلەمدەگٸ  قازاقتاردىڭ سانى 130 ميلليونعا جۋىقتاپ قالادى.

بٸز كٷشتٸ بولۋىمىز كەرەك, كٷشتٸ بولۋ ٷشٸن كٶپ بولۋىمىز قاجەت. «كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى», – دەگەن سٶزدٸ ۇمىتپاعانىمىز جٶن. ۋا, اللام, قازاقتاردىڭ سانىن قىتايلاردان كەم قىلما» (ازيز جۇمادٸلداۇلى «ەلەمدە 130 ملن. قازاق بار ەكەن. http://osken-onir.kz/lemde-130-million-aza-bar-eken/).

الايدا شەتەلدەردەگٸ باۋىرلارىمىزدىڭ جاعدايى سوڭعى جىلدارى كٷننەن-كٷنگە كٷردەلەنٸپ بارادى. مىسالى, رەسەي بٸردە-بٸر قازاق مەكتەبٸن قالدىرعان جوق, بەرٸن جاپقان. بۇنداي جاعداي تەك قانا رەسەيدە ەمەس, ٶزگە ەلدەردە سولاي بولىپ جاتىر. بۇعان قازاقستان بيلٸگٸ دە ەشتەڭە ٸستەي المايدى. سەبەبٸ, ولار سول تۇرعان ەلدەرٸنٸڭ ازاماتى. سول ەلدٸڭ زاڭىنا باعىنادى. ال, اناۋ قىتاي قازاقتارىنىڭ ادام ايتسا نانعىسىز, جان تٷرشٸگەرلٸك جاعدايلارىنتەلەديدار مەن ينتەرنەتتەن كٷندە ەستٸپ,كٶرٸپ وتىرمىز. دەمەك, قازٸر قيمىلداماساق, كەلەشەكتە بەرٸ كەش بولادى. تٸلٸ مەن جازۋىنان ايرىلعاسىن-اق «ەلۋ جىلدا, ەل جاڭا» دەپ قازاق ماقالىندا ايتىلعانداي,ولار سول تۇرعان ەلدەرٸنە سٸڭٸپ كەتەدٸ.

مىسالى, جاقىندا مەن مۇنى ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. جولىم تٷسٸپ كەزٸندە ەز جەنٸبەك حان سالدىرعان  استراحان قالاسىنا بارعانىمدا, سونداعى قازاق دياسپوراسى مەدەني ورتالىعىنىڭ باسشىلارىنىڭ بٸرٸمەن كەزدەستٸم. قوعامنىڭ ەسەبٸندە, «استراحان وبلىسىندا 300 000 قازاق تۇرادى ەكەن. وبلىستا بٸردە-بٸر قازاق مەكتەبٸ جوق. بالالارىنىڭ بەرٸ ورىسشا وقيدى. جاستار جاعى قازاقشا سٶيلەمەيدٸ دەسەدە بولادى. قازاقشا سٶيلەيتٸندەر كٷننەن-كٷنگە ازايىپ بارادى» دەيدٸ. ونى ٶزٸمدە كٶردٸم, قالادا قاي جەرگە: ۆوكزال, ساۋدا ورىندارى,  مەشٸت ت.ت. بارساڭدا تٷرٸ قازاق, بٸراق قازاقشا بٸلمەيتٸن ادامداردى جيٸ كەزدەستٸردٸم.

قوزعاۋشى كٷشٸ جەبرەيلەر بولعان كەڭەستٸك قىزىل ٷكٸمەت سوڭعى عاسىردا قازاققا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن«گەنوتسيد» جاساپ, اۋىر قاسىرەت ەكەلدٸ.قازاق حالقى 3/2 بٶلٸگٸنەن ايرىلدى. بٸز مۇنىڭ زاردابىن تٷبٸمٸز تۋىس تٷرٸك ەلٸمەن سالىستىرساق ايقىن كٶرەمٸز.  حح- عاسىردىڭ باسىندا سانى جاعىنان شامامەن بٸردەي (7-8 ملن.) بولعان قازاق پەن تٷرٸك حالقىنىڭ سانى 2006 جىلعى ەسەپ بويىنشا  تٶمەندەگٸدەي:

 - قازاقتار - 12 ملن.

 - تٷرٸكتەر - 72 ملن.

مٸنە وسىنداي بٸر كەڭٸستٸكتە, بٸر زاماندا ٶمٸر سٷرگەن تامىرى بٸر تۋىسقان ەكٸ حالىقتىڭ بٸرٸنٸڭ 60 ملن. جۋىعى جوق بولىپ كەتۋٸنٸڭ سەبەبٸن ەشقاشان جادىمىزدان شىعارۋعا بولمايدى. مۇنداي جاعدايدىڭ كەلەشەكتە تاعى قايتالانباۋى ٷشٸن بارلىق شارانى الۋىمىز قاجەت. باستىسى باعدارىمىز ۇلتتىق دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸش پەن ونىڭ ساپاسى بولۋعا تيٸس.

سوڭعى 26 جىل. ەلٸ سول باياعى تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارداعى 18 ملن-نىڭ اينالاسىنان شىعا الماي جٷرمٸز.ال, بٸزدٸڭ بيلٸك «قازاقستان حالقىنىڭ سانى 18 ملن ادامنان استى, دەپ بٶرٸكتەرٸن اسپانعا اتىپ جٷرگەندە, قاسىمىزداعى ٶزبەك اعايىندار 25 جىلدا 20 ملن-نان 32 ملن-عا بٸراق قارعىدى. بٸزگە نە بولدى? ورىس تٸلدٸ بيلٸكتٸڭ 2020 جىلعا دەيٸن قازاقستان حالقىن 20 ملن-عا جەتكٸزۋگە تيٸسپٸز دەپ, ەلباسىمىز مەجەلەگەن بۇل مەسەلەنٸ شەشە المايتىنى ايقىن بولدى.

«ٶزبەكستان حالقىنىڭ سانى 2017 جىلدىڭ 1 شٸلدەگە دەيٸنگٸ ەسەپ بويىنشا 32 ميلليون 345 مىڭ ادامعا جەتتٸ». (Gazeta.uzhttp://ult.kz/post/ozbekstan-khalkynyn-sany-32-million-adamnan-asty).

«2014 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنداعى كٶرسەتكٸش بويىنشا ەلٸمٸزدەگٸ حالىق سانى 17 ملن. 377 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ٶزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بۇل كٶرسەتكٸشتٸڭ «قارقىنى قاتتى» دەپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. دەسە دە, حالىق سانىنىڭ جىلدىق ٶسٸمٸ جامان كٶرسەتكٸش كٶرسەتٸپ وتىرماعاندىعىن ەلباسىمىز تەلەجۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتىپ ٶتتٸ. «تايلاند ەلٸ العاش تەۋەلسٸزدٸك العان كەزدە حالقى 16 ملن. بولسا, قازٸر 65 ملن-عا جەتكەن. بار بولعانى 40-50 جىلدىڭ ٸشٸندە حالىق سانىنىڭ ٶسٸمٸ ايتارلىقتاي ٶسكەن. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ 2050 جىلعا جوسپارلاعان باعدارلامادا 2020 جىلعا قاراي حالقىمىزدىڭ سانى – 20 ملن.-عا جەتسە ەكەن دەپ ويلاعانمىن. كەزٸندە تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستا 1991-1995 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان 3,5 ملن. حالىق كٶشٸپ كەتتٸ. سول كٶرسەتكٸش بويىنشا حالىق سانى 14 ملن.-عا دەيٸن تٷسكەن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا, ەندٸ قايتا قالپىمىزعا كەلٸپ جاتىرمىز. ونىڭ ٸشٸندە 1 ملن.-نان استام قانداستارىمىز سىرتتان كەلٸپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا دا وسى قارقىننان تايماي, حالىققا جاعداي جاساۋ ارقىلى حالىق ٶسٸمٸن ارتتىرۋ, ونىڭ ٸشٸندە بالالارعا جاعداي جاساۋ تولىعىمەن دۇرىس جولعا قويىلدى», ̶  دەدٸ ەلباسى (ەركەجان جۇماتاي http://www.qamshy.kz/article/qazaqtinh-sani-qansha.html).

سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ ورىس تٸلدٸ بيلٸگٸ ەلباسىمىزدىڭ وسى باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋدىڭ ورنىنا الىس-جاقىن شەتەلدەردەگٸ قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا بارىنشا كەدەرگٸ بولىپ باقتى. مىسالى, جاڭاٶزەن كٶتەرٸلٸسٸنە ورالمانداردى كٸنالادى. ورالمانداردان ەش نەگٸزسٸز سوتتالماعاندىقتارى جايلى انىقتاما تالاپ ەتٸلدٸ. ازاماتتىق بەرۋدٸ بەس جىلعا سوزدى. شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ ورىس تٸلٸن بٸلمەۋٸ ولاردىڭ ەلگە تەز سٸڭٸسٸپ كەتۋٸنە كٶپ قيىندىق كەلتٸردٸ. قىسقاسى, شەتەلدەردەگٸ ورىس تٸلٸن بٸلمەيتٸن قازاقتاردى قازاقستانعا كٸرگٸزبەۋدٸڭ بارلىق ايلا-امالدارىن جاساپ باقتى. مٸنە وسىنداي قيتۇرقى ساياساتتىڭ سالدارىنان, باسىندا ەلباسىمىزدىڭ ٶزٸ اسا زور ىنتامەن باستالعان «ۇلى كٶشتٸڭ» اياعىنا تۇساۋ سالىندى.ەلباسىمىزدىڭ «2020 جىلعا دەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ حالقىن 20 ميلليونعا جەتكٸزۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرماسىنا اشىقتان-اشىق قارسى شىقتى.

ناقتى ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, 1991 جىلدان باستاپ 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيٸنگٸ كەزەڭدە ەلٸمٸزگە الىس جەنە جاقىن شەتەلدەردەن 210 225 وتباسى نەمەسە 824 170 ەتنيكالىق قازاق كٶشٸپ كەلگەن. ونىڭ ٸشٸندە ٶزبەكستاننان – 126 790 وتباسى (494 565 ادام), قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان – 25 764 وتباسى (85 487 ادام), موڭعولييادان – 22 124 وتباسى (110 856 ادام).2012 جىلدان باستاپ ەلباسىمىزدىڭ ٶزٸ نەگٸزٸن قالاعان ۇلى كٶش توقتاعان.

2012 جىلى – 39 401 ادام كەلگەن;

2013 جىلدىڭ توعىز ايىندا – 21 949 ادام;

2014 جىلى  8247 ادام;

2015 جىلى نەبەرٸ 5 000 ادام;

2016 جىلى 33 754 ادام;

2017 جىلعى دەرەك تابىلمادى.

حالىق سانىنىڭ تابيعي جولمەن ٶسۋ جاعدايى تٶمەندەگٸشە:

2010 جىلى قازاقستاندا 366 مىڭ سەبي ٶمٸرگە كەلگەن;

2011 جىلى 372 801 سەبي;

2012 جىلى 381 مىڭ سەبي;

2013 جىلى 350 مىننان استام;

2014 جىلى ەلٸمٸزدە 368 مىڭ سەبي;

2015 جىلى400 مىڭداي سەبي دٷنيە ەسٸگٸن اشىپتى;

(دەرەككٶز: http://www.inform.kz/kz/otken-zhyly-elimizde-400-mynday-sabi-duniege-keldi_a2856289 جەنە «جەبە» گازەتٸhttp://zhebe.com/index.php/saiasat/item/1266-kimge-sert-20-mln-bolamyz-degen-khalykka-ma-zhok-alde-boldyrmajmyn-degen-kimetke-me.html).

دەمەك, تابيعي ٶسٸم ورتا ەسەپپەن جىلىنا 350 مىڭ مەن 400 مىڭنىڭ اراسىندا بولىپ تۇر.

«تۋماق بولعاندا, ٶلمەك تە بار». «2012 جىلى ەلٸمٸزدە 140 000 ادام باقيلىق بولىپتى. 2013 جىلى دا سول مٶلشەردە بولعان شىعار دەپ, جازىپتى «جەبە» گازەتٸ.(http://zhebe.com/index.php/saiasat/item/1266-kimge-sert-20-mln-bolamyz-degen-khalykka-ma-zhok-alde-boldyrmajmyn-degen-kimetke-me.html).

ورتا ەسەپپەن ٶلٸم سانى جىلىنا 150 000 ادامدى قۇرايدى دەپ, باعامداۋعاەبدەن بولار.

قازاقستاندا تەۋلٸگٸنە ورتاشا ەسەپپەن 766, ياعني بٸر جىلدا 280 مىڭداي سەبي دٷنيەگە كەلەدٸ جەنە 432, ياعني جىلىنا 160 مىڭداي ادام قايتىس بولادى دەپ,بولجام جاسايدى https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstandagyi-tuu-jane-olm-jtm-korsetksh-sekundpen-esepteld-259201/

وسى ەكٸ دەرەكتەن شىعاتىن ورتاق تۇجىرىم ەلٸمٸزدە جىلىنا 300-350 مىڭ سەبي دٷنيەگە كەلٸپ, 150 مىڭداي ادام باقيلىق بولاد

 دەمەك, قازاقستان حالقىنىڭ تابيعي ٶسٸمٸ جىلىنا 200 مىڭنىڭ شاماسىندا بولىپ تۇر.

اقيقاتىن ايتقاندا, تابيعي ٶسٸمدە جىل سايىن تٶمەندەپ كەلەدٸ. وسىدان 30 جىل بۇرىن 5 بالامىز بار دەسە ەل كٷلەتٸن. ال, قازٸر بۇل سان ماقتانعا اينالدى. كٶپتەگەن وتباسىلار 2-3 بالامەن شەكتەلەتٸن بولىپ جٷر. وسىنىڭ سەبەبٸ نەدە?

25 جىل «ەكونوميكامەن» اينالىستىق. ەندٸ ٷكٸمەت ۇلتتىق يدەولوگييانى قولعا الۋلارى كەرەك. ۇلتشىل, رۋشىل دەگەن سٶزدەردەن ەش قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق. «قىزعا قىرىق ٷيدەن تىيىم» دەگەندەي ۇرپاق تەربيەسٸن كٶپ بولىپ قولعا الۋ قاجەت.  ودان ارى دەموگراف-عالىم, مارقۇم ماقاش تەتٸموۆ اعامىز ايتقانداي, «ٷكٸمەت حالىقتى ىنتالاندىرۋى كەرەك. ارنايى دەموگرافييالىق باعدارلاما قابىلداۋ قاجەت. جاس وتباسىلارعا جاعداي جاساۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. ودان كەيٸن, 7 بالا تاپقانعا – «التىن القا», 6 بالا تاپقانعا «كٷمٸس القا» بەرگەنٸمٸز سەكٸلدٸ, تٶرت جەنە بەس بالا تاپقان انالارعا قولا مەدال بەرۋٸمٸز كەرەك. سپورتتا دا التىن, كٷمٸس, ودان كەيٸنگٸگە قولا بەرٸلەدٸ» دەگەن ۇسىنىسىن ٸسكە اسىرۋ قاجەت.

مۇنداي ٶسٸممەن الداعى 2 جىلدا 20 ميلليونعا تابيعي ٶسٸممەن جەتۋ ەش مٷمكٸن ەمەس. ەڭ تٶتە جولى – شەتەلدەگٸ 6 ميلليون قازاقتىڭ ەڭ كەمٸندە ٷشتەن بٸرٸن ەلگە شاقىرىپ, ورنالاستىرۋ كەرەك. ەگەر كٶشٸ قون كوميتەتٸ وسى باعىتتا جۇمىسىن جانداندىرسا, 2020 جىلعا ەلباسى مەجەلەگەن 20 ميلليونعا جەتۋگە تولىق مٷمكٸنشٸلٸگٸمٸز بار.

ەلٸمٸز بەن جەرٸمٸزدٸڭ, تٸلٸمٸز بەن دٸنٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ, ٶزگەلەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ قابىرعالى ەل بولامىز دەسەك, وسى مەسەلە جايلى ەلباسىنىڭ العا قويعان ايقىن مٸندەتتەرٸن مەجەلەگەن مەرزٸمگە دەيٸن ٸسكە اسىرۋ جولىندا ٷكٸمەت پەن پارلامەنتتٸڭ,  ەربٸر قازاق بالاسىنىڭ مىقتاپ ويلاناتىن كەزٸ ەبدەن كەلدٸ. وسى مەسەلەگە بايلانىستى بٷكٸل قازاق بولىپ تٶمەندەگٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸ ۇسىنامىن:

بٸرٸنشٸدەن, شەتەلدە جٷرگەن قانداستاردىڭ بەرٸن ەلگە ەكەلۋ كەرەك. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنە ەڭ باستى كەرەگٸ كەلگەن بويدا ازاماتتىعىن بەرٸپ تٸركەۋگە الۋ, قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ, تۇرعىن ٷي سالاتىن جەر بەرۋ. ال, جاعدايى كەلمەيتٸندەرٸنە كٶمەك كٶرسەتۋ قاجەت. ولاردى اناۋ سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸ ەل داۋلاپ جٷرگەن ايماقتارعاكٶپتەپ ورنالاستىرساق, تٸپتٸ تيٸمدٸ بولماق.

ەكٸنشٸدەن, قازاقتىڭ ۇلى دا, قىزى دا تەك قانا ٶزٸم بٸلەمٸن دەگەن "ٶزٸمشٸلدٸك" پەن قاراباستارىنىڭ قامىن ويلاۋدان ارىلۋلارى قاجەت. سەبەبٸ,

ا. سٷر بويداق پەن كەرٸ قىز اتا مەن انانىڭ, بٷكٸل تۋىستارىنىڭ جان ازابى, ەسٸرەسە انانىڭ (كەز كەلگەن اتا-انا بالالارىن ٷيلەندٸرٸپ, بالالارى الدىنداعى بورىشتارىن اتقارۋدى ارماندايدى); 

ە. اتاسى مەن اناسىن نەمەرە سٷيۋ دەگەن ەڭ بٸر تەتتٸ ارمانىنان ايىرادى; 

ب. ٶزٸنٸڭ كەلەشەگٸنە بالتا شاۋىپ, ارتىنا ۇرپاق قالماۋ قاۋٸبٸن كٷشەيتەدٸ (ەيەل بالاسىنىڭ ۇرپاق ەكەلۋ عۇمىرى شەكتەۋلٸ, 35-40 قا جەتتكەسٸن ەيەل بالاسىنىڭ مٷمكٸنشٸلٸگٸ از بولادى, تٸپتٸ كٶپ جاعدايلار دا ەكەلە دە المايدى);

گ. وتباسىنىڭ بالالى بولماۋى كٶپ جاعدايدايلاردا جۇبايلاردىڭ اجىراسۋلارىنا دا سەبەپ بولىپ جاتادى. 

دٷنيەدە ارتىڭا ٸز (شاڭىراعىڭا, بارلىق جيعان تەرگەنٸڭە يە بولىپ قالاتىن ۇل) قالدىرماي ۇرپاقسىز ٶمٸردەن ٶتۋ «قۋراپ قالعان قۋ اعاشپەن» تەڭ. قازاق ٷشٸن بۇدان اسقان قاسٸرەت بولۋى ەش مٷمكٸن ەمەس. بۇل سەنٸڭ ٶمٸرٸڭنٸڭ سوڭىن قارتتار ٷيٸندە ٶتكٸزۋگە دۋشار ەتەدٸ.

دەمەك, ۇل دا, قىز دا تەك قانا قاراباستارىنىڭ قامى (جان تىنىشتىعى) ٷشٸن ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ اتالارى مەن انالارى, ەكەلەرٸ مەن شەشەلەرٸنٸڭ, بارلىق تۋىستاردىڭ قامىن كٶبٸرەك ويلاپ, تەزٸرەك وتباسىن قۇرىپ, دٷنيەگە ۇرپاق ەكەلۋلەرٸ كەرەك. بۇل سەنٸڭ ەلٸڭە قوسقان قوماقتى ٷلەسٸڭ بولماق. 

بۇل مەسەلەنٸ تيٸمدٸ شەشۋ ەجەلگٸ اتا سالتىمىز بەن دەستٷرٸمٸزگە ساي, تەكتٸ وتباسىمەن "قۇدا تٷسۋ", "جەڭگەتايلىق" ت.ب. ينستيتۋتتارىن قالپىنا كەلتٸرۋگە جۇمىستانساق دۇرىسى وسى بولار.

دٷنيەدە ەكٸ نەرسەدەن ەش قاتەلەسۋگە بولمايدى. بٸرٸنشٸسٸ,ٶمٸرلٸك جار تاڭداۋ, ەكٸنشٸسٸ ماماندىق (قىزمەت) تاڭداۋ.

ەربٸر قازاق جٸگٸتٸنٸڭ ساناسىنا "قازاقتىڭ بٸر قارا قىزىن باقىتتى ەتە الماعان جٸگٸت, جٸگٸت ەمەس», قىزدارىمىزدىڭ ساناسىنا "قازاقتىڭ بٸر جٸگٸتٸن باقىتتى ەتە الماعان قىز, قازاقتىڭ قىزى دەگەن ارداقتى اتقا ىلايىق ەمەس» دەگەن ۇلتتىق يدەولوگييامىزدىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ بٸرٸن قۇلاقتارىنا بالا جاستان قۇيا بەرۋٸمٸز كەرەك. بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە اجىراسۋ دەگەن جامان ەدەت مٷلدەم بولمايتىن. جۇبايلاردى تەك قانا ٶلٸم اجىراتاتىن. 

قازٸرگٸ جاستار ٷيلەنبەي تۇرىپ بار جاعدايدى (ٷي, كٶلٸك, مول قاراجات ت.ت.) جاساپ العىلارى كەلەدٸ. سونىڭ سوڭىندا جٷرگەندە التىن ۋاقىت بوسقا ٶتٸپ, كٶبٸ «اندا دا جوق, مىندا دا جوق» بولىپ قالا بەرەدٸ. اتالارىمىزدىڭ «باس ەكەۋ بولماي, مال ەكەۋ بولمايدى» دەگەن ٶسيەتٸن ەش ۇمىتۋعا بولمايدى.

بۇل  جٶنٸندە  اتامىز قازاقتىڭ  «بٸر قوزى تۋسا,  بٸر تٷپ جۋسان ارتىق شىعادى»  دەگەن ماقالىن باسشىلىققا العانىمىز جٶن.

ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەت تاراپىنان دا شارا الىنۋى قاجەت. مىسالى, بويداقتاردىڭ جانىنا باتاتىنداي ەتٸپ «بويداق سالىعىن» سالىپ, وتباسى جوق, نەمەسە وتباسىنان اجىراعان جانداردى بيلٸكتٸڭ ەشبٸر ساتىسىنا جولاتپاۋ كەرەك. بۇل مەسەلەمەن قازاقتىڭ سانى دا كٶبەيەدٸ, اجىراسۋدا ازايادى جەنە سونىمەن قاتار مەملەكەت قازىناسىنا قوماقتى قارجى دا تٷسەتٸن بولادى. تٸپتٸ سول بويداق سالىقتان تٷسكەن قاراجاتقا جاس وتباسىلارعا ارناپ ارزانعا ٷي سالىپ بەرۋگە دە بولادى.

مٷمكٸن مەنٸڭ بۇل ۇسىنىستارىم, بٸرەۋلەرگە ۇناماس. بٸراق ٶزگەلەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ ەل بولۋ ٷشٸن, باسقا امال قالماي بارا جاتىرعان سىڭايلى.

وسى جەردە, ياعني سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا ارنايى توقتالا كەتەتٸن جاعداي, سوڭعى 100 جىلدا, ورىس پاتشالىعى يمپەريياسىنىڭ اۋماعىندا تٸلٸ-دە, جەرٸ-دە, دٸنٸ-دە جوق بولىپ كەتكەن 90-نان اسا ۇلتتاردىڭ كەبٸن كيٸپ, قازاقتىڭ جەر بەتٸنەن قۇرىپ كەتپەۋٸنە نەگٸزگٸ سەبەپ بولعان نەرسە — ول بٸزدٸڭ قازاق ۇلتىنىڭ  رۋعا (اتاعا) توپتاسىپ, ٶمٸردٸڭ تالاي قيىنشىلىقتارىنا «بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارىپ» تٶزە بٸلگەندٸگٸ. اقيقاتىندا دا, كەڭەستٸك زۇلماتتان باسقا ەلدەرگە باس ساۋعالاپ, جەر اۋعان قازاقتاردىڭ تٸلٸن, دٸنٸن, ەدەت-عۇرپىن, سالت-دەستٷرٸن ساقتاپ قالۋىنا – ولاردىڭ اتاعا (رۋعا) توپتاسۋى عانا سەبەپ بولدى.

ەرتە كەزدە جاستارعا, جالپى قازاققا, تولىققاندى, جان-جاقتى تەربيەنٸوتباسى (تٷتٸن) ەمەس, اتا-رۋ قاۋىمىنىڭ تەربيەلٸك ورتاسى عانا بەرگەن.

ول كەزدەگٸ اتا-رۋ قاۋىمى – ناعىز زييالى (تابيعي زييالى), ادامنىڭ جان دٷنيەسٸن اشۋعا باعىتتايتىن, ورتا بولعان جەنە دە رۋلار (اتالاستار)  اراسىندا ٶتە ٶركەنيەتتٸ بەسەكەلٸك كەڭٸستٸك قالىپتاسقان ەدٸ.

ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ ورىس تٸلدٸ بيلٸگٸ مۇنداي كەڭٸستٸكتٸ قالىپتاستىرا المايتىنى ايدان دا انىق بولدى.

دەمەك, بٸز ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا ساي سول ەجەلگٸ تەربيەلٸك جٷيەگە قايتا ورالۋىمىز كەرەك.

مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸ ەكەنٸ داۋعا جاتپاسا كەرەك. سەبەبٸ, ەلٸمٸزدٸڭ, جەرٸمٸزدٸڭ, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ەربٸر قازاق بالاسىنىڭ قولىندا. سوندىقتان وي بٶلٸسەيٸك, اعايىن!

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم