foto: Inform.kz
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Katardyń Al Jazeera telearnasyna ekskliýzivti suhbat berdi. QazAqparat aqparattyq agenttigi áńgimeniń negizgi úzindilerin keltiredi:
Al Jazeera: Osy aptada Qazaqstandy búkil álemge tanystyratyn Astana Halyqaralyq forýmy ótýde. Siz aýqymdy reformalar baǵdarlamasyn jariialaǵannan beri úsh jyl ótti. Elimiz siz ýáde etken jańa Qazaqstannyń qurýǵa qanshalyqty jaqyndady dep oilaisyz?
- Biz senimdi túrde alǵa jyljýdamyz, degenmen bul protsess, árine, qiyn bolyp qala beredi, óitkeni reformalar barysyna Qazaqstannan tys jerlerde bolyp jatqan kóptegen oqiǵalar áser etti.
Al Jazeera: atap aitqanda, koronavirýs, Ýkrainadaǵy soǵys…
- Óte durys. Meniń oiymsha, bul ońai emes. Biz adal jáne pragmatik bolýymyz kerek. Biraq sonymen birge ózgeristerdi júzege asyrýda batyldyq tanytýymyz qajet. Sondyqtan men kún tártibindegi maqsattarǵa jetý úshin tabandy bolýymyz kerek dep aitamyn. Iá, reformalar jalǵasýda jáne olar oń nátije kórsetýde.
Al Jazeera: eldiń syrtqy saiasaty týraly aita otyryp, Qazaqstan sheteldik áriptestermen qarym-qatynasyn qaita qarastyryp, saýda basymdyqtaryn qaita bóle me? Kez-kelgen uly derjavaǵa tym táýeldi bolmaý úshin orta dáliz jobasy retinde.
- Eń aldymen, Qazaqstan óziniń syrtqy saiasatyn qandai da bir jolmen reformalaidy dep aitpas edim, óitkeni bul óte konservativti qubylys. Biraq sonymen birge, árine, biz óz elimizden tys jerde ne bolyp jatqanyn eskerýimiz kerek. Qazaqstan Eýraziiada, ásirese Ortalyq Aziiada turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń tiregi. Basynan bastap biz iri derjavalarmen, sonyń ishinde kórshilerimizben qarym-qatynasta teńdestirilgen saiasat júrgizemiz jáne sonymen birge ulttyq múddelerdi júzege asyramyz. Sondyqtan men syrtqy saiasi vektordyń ózgeretini týraly aitpas edim. Siz ortańǵy dáliz týraly aitqanyńyz durys. Biz kólik baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa basymdyq beremiz. Bul turǵyda Transkaspii kólik baǵyty erekshe mańyzǵa ie bolady. Ózderińiz biletindei, biz "Bir beldeý, bir jol"bastamasynyń belsendi jaqtaýshylary bolyp qala beremiz. Ol alǵash ret 2013 jyly Qazaqstannyń astanasy Astanada QHR Tóraǵasy Si Tszinpin bolyp jariialandy.
Al Jazeera: ótken jyly S&P Global agenttigi qazaqstandyq munaidyń shamamen 80% - y Kaspii qubyr konsortsiýmy (KQK) arqyly Reseige túsetinin málimdedi. Muny ózgertý kerek dep oilaisyz ba? Bul Qazaqstan úshin strategiialyq osaldyq pa?
- Biz Resei Qazaqstannyń strategiialyq seriktesi, bizdiń tikelei kórshimiz jáne odaqtasymyz ekenin este ustaýymyz kerek. Reseimen álemdegi eń uzyn shekaramyz bar. Sonymen qatar, biz Reseige strategiialyq seriktes retinde senemiz, ásirese KQK-ǵa senemiz. Jaqynda men Prezident Pýtinmen telefon arqyly sóilestim jáne biz KQK-ǵa qatysty máselelerdi talqylaǵanymyzdy moiyndaimyn. KQK aldaǵy ýaqytta da qazaqstandyq munaidy Resei arqyly eýropalyq naryqqa jáne odan tys jerlerge tasymaldaý úshin jaqsy qural bolatynyna senimdimin.
Al Jazeera: Iaǵni, siz Ýkrainadaǵy soǵystyń áseri týraly alańdamaisyz ba jáne bul sizderdiń munaidy Eýropaǵa osy qubyr arqyly jiberý múmkindigine qandai áser etedi?
- Árine, biz Ýkrainada bolyp jatqan oqiǵalardy jáne Resei men Ýkraina arasyndaǵy áskeri qaqtyǵystyń Tabiǵi resýrstar men olardy halyqaralyq naryqqa eksporttaý salasyndaǵy strategiialyq josparlarymyzǵa qalai áser etetinin eskeremiz. Sonymen birge biz Reseimen strategiialyq seriktestikke naqty senemiz. Alaida, bul biz tek bir kólik býynyna nemese baǵytyna nazar aýdaramyz degendi bildirmeidi. Sondyqtan siz Baký-Djeihan qubyry, Orta dáliz jáne basqa marshrýttar týraly aitqanyńyz durys. Biraq eger munaidy shetelge tasymaldaý nemese eksporttaý kólemi týraly aitatyn bolsaq, basymdyq áli de beriledi jáne KQK-ǵa berilýi kerek.
Al Jazeera: bul kúnderi Astana Halyqaralyq forýmy ótýde. Bul Qazaqstannyń halyqaralyq mýltilateralizm júiesin qoldaýdaǵy orta derjavalardyń rólin kúsheitý qajettigine senimdi ekendiginiń aiǵaǵy dep sanaýǵa bola ma?
- Álbette. Men mýltilateralizmniń mańyzdylyǵyna bek senimdimin jáne orta derjavalar planetada beibitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýde úlken ról atqarýy kerek dep sanaimyn.
Al Jazeera: Prezident myrza keide uly derjavalar mýltilateralizm júiesin buzýy múmkin dep oilaisyz ba? Meniń aitaiyn degenim, keide biz keibir uly derjavalardyń "Amerika birinshi" qaǵidasy, kópjaqty emes, ekijaqty mehanizmderdiń mańyzdylyǵy týraly málimdemelerin estimiz.
- Iá, bul shynymen de bolyp jatyr, mýltilateralizm júiesi álsireidi. BUU Qaýipsizdik keńesi úlken daǵdarysqa tap boldy: onyń negizgi halyqaralyq máselelerdi sheshýge kúshi de, erki de joq.
Al Jazeera: bul álemge qaýip tóndire me?
- Árine, bul úlken synaq. Sondyqtan men Qazaqstan siiaqty orta derjavalar negizgi halyqaralyq problemalardy sheshýde jáne retteýde asa mańyzdy ról atqarýy tiis dep sanaimyn. Qazaqstan Birikken Ulttar Uiymyn reformalaýdy qatty qoldaidy. Uiym alǵash qurylǵan kezde oǵan 51 memleket kirdi. Bul BUU-nyń negizin qalaýshy elder boldy. Qazir uiym quramynda 193 múshe bar.
Al Jazeera: BUU - da qandai ózgeristerdi kórgińiz keldi? Múmkin bul BUU Qaýipsizdik Keńesine jáne veto quqyǵyn paidalanýǵa qatysty shyǵar?
- Eń aldymen Qaýipsizdik Keńesin keńeitý kerek. Jańa damýshy memleketter Birikken Ulttar Uiymynyń osy negizgi organyna, múmkin rotatsiialyq negizde kirýi kerek. Qalai bolǵanda da, Japoniia, Germaniia siiaqty iri derjavalar, sondai-aq Aziia jáne Afrika memleketteriniń ókilderi Qaýipsizdik Keńesine qosylýy nemese qandai da bir jolmen onyń qyzmetine qatysýy kerek. Bul máseleniń ádil sheshimi bolar edi. Siz jai ǵana keibir iri memleketterdiń nemese derjavalardyń oqshaýlanýyn aittyńyz. Iá, bul bolyp jatyr. Bul bizdiń alańdaýshylyǵymyzdy týdyrady.
Al Jazeera: ondaǵan jyldar boiy kóptegen elder Birikken Ulttar Uiymynyń negizgi institýttaryn reformalaýdy jaqtaidy – dál siz de qoldaityn nárse. Qazaqstan basqa elder qol jetkize almaǵan nársege qol jetkizýge qalai kómektese alady? Negizgi taýarlarǵa qol jetkizý, asa mańyzdy shikizatty jetkizý Qazaqstanǵa artyqshylyq bere alady dep oilaisyz ba?
- Iá, biz belgili bir dárejede leveredj dep atalatyn nárseni qoldanamyz. Qazaqstan Birikken Ulttar Uiymyna qatysty bizdiń qyzmetimizde qoldanýǵa bolatyn sirek jer metaldarynyń jáne basqa da tabiǵi resýrstardyń qomaqty qorlaryna ie. Biraq sonymen birge biz BUU-ny reformalaýdaǵy rólimizdi asyra aitpaimyz nemese asyra baǵalamaimyz. Biz barlyq memleketter jáne eń aldymen, siz aitqandai, orta derjavalar Birikken Ulttar Uiymyn ádiletti jáne qazirgi álemniń talaptaryna sai etý úshin kúsh biriktirýi kerek dep sanaimyz.
Al Jazeera: men taǵy bir suraq qoiǵym keledi. Sizder 2029 jylǵa qarai Qazaqstan ekonomikanyń kómirsýtegi joq salalaryn keńeitýge nietti ekenin aittyńyzdar. Qazirgi ýaqytta, meniń oiymsha, kómirsýtek sektory Qazaqstan eksportynyń 50% - dan astamyn quraidy. Sizdiń oiyńyzsha, sizdiń elińiz osy tepe-teńdikti ózgertip, kómirsýtek kazahstansterdiń 2029 jylǵa qarai qazaqstandyq eksporttyń negizin quraitynyna qol jetkize ala ma?
- Kómirsýtekter eksporty bizdiń halyqaralyq naryqtaǵy saýdamyzdyń basym bóligin quraitynyn moiyndaý kerek. Biz pragmatikalyq bolýymyz kerek. Men Qazaqstan 2060 jylǵa qarai kómirtegi beitaraptyǵyna qol jetkizýdi maqsat etip qoiǵanyn málimdedim. Meniń oiymsha, bul bizde bar áleýet pen múmkindikterge negizdelgen óte shynaiy jáne qol jetimdi baǵdarlama. Eldiń energiia resýrstaryn ishki tutynýdaǵy kómirdiń úlesi 73 % -. quraidy. Árine, biz ony paidalanýdan bir túnde bas tarta almaimyz. Sonymen birge bizde munai siiaqty tabiǵi qorlar bar. Al ýran óndirý boiynsha biz álemde birinshi orynda turmyz, onyń álemdik naryqqa jetkizilýiniń 40% - Kazahstan Qazaqstan júzege asyrady.
Al Jazeera: Qazaqstan IT-Indýstriia jáne tsifrlyq infraqurylym salalarynda jetistikterge jetti. 20 000 shaqyrymnan astam talshyqty-optikalyq jeliler salyndy. Astana Hub quryldy, IT-tehnologiialar eksporty 2023 jyly 280 mln dollardan astam ósti. Degenmen, kedergiler áli de bar. Qazaqstan startaptar úshin biýrokratiialyq kedergilerdi qalai eńsere alady, al keibir jaǵdailarda mamandardyń tapshylyǵyn jáne zertteýler men ázirlemelerge jumsalatyn tómen shyǵyndardy qalai ótei alady?
- Bul búgingi kún tártibindegi ózekti máselelerdiń biri. Sonymen qatar, bizde bul baǵytta belgili bir jetistikter bar. Eń aldymen, biz jaqynda belgili sheteldik kompaniialarmen tyǵyz yntymaqtastyqta Qazaqstanǵa jetkizilgen sýperkompiýterdi qurdyq. Biz olarǵa óte mańyzdy bizneste bizdiń strategiialyq seriktes bolǵanymyz úshin óte rizamyz. Men aitqanymdai, tsifrlandyrý — bizdiń basymdyǵymyz. Men Qazaqstannyń bolashaqta tolyq tsifrlandyrylǵan elge ainalýyn armandaimyn.
Al Jazeera: Bul qashan bolady? Tolyq tsifrlandyrýǵa qol jetkizýdiń naqty merzimderi bar ma?
- Meniń oiymsha, bes jyldan keiin. Bul ábden múmkin. Siz jai ǵana biýrokratiia týraly aittyńyz. Ol kóptegen basqa elderdegidei Qazaqstanda da bar jáne Tsifrlandyrý bul máseleni sheshýdiń eń tiimdi quraldarynyń biri bolyp tabylady. Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt. Bul oqiǵanyń sońynda ne bolatynyn eshkim bilmeidi. Men Astana halyqaralyq forýmynyń alańynda álemde jasandy intellekttiń qarqyndy damýy aiasynda túrli qaqtyǵystar, memleketter arasyndaǵy soǵystar óte eskirgen bolyp kórinetini týraly málimdeme jasadym. Biz jasandy intellektti damytýǵa, tsifrlandyrýǵa, jastardyń bilim berý sapasyn arttyrýǵa, áskeri qaqtyǵystarǵa aralasýǵa, bir-birimizdi joiýǵa emes, adamdardy tárbieleýge nazar aýdarýymyz kerek. Bul ótkenniń jádigeri, óte qarabaiyr, men aitar edim.
Al Jazeera: Prezident Qasym-Jomart Toqaev myrza, Al Jazeera-men sóileskenińiz úshin kóp rahmet.
- Rahmet! Sondai-aq, bizdiń senimdi áriptesimiz jáne Qazaqstan halqynyń dosy, meniń dosym bolyp tabylatyn mártebeli Katar ámirine rizashylyǵymdy bildiremin. Ol eki memleket arasyndaǵy iskerlik yntymaqtastyqty ilgeriletý turǵysynan kóp jumys jasady. Árine, men Katardyń Premer-Ministrine rizamyn, ol óte sheber basqarýshy bola otyryp, bizdiń dostyǵymyzdy naqty jobalarǵa negizdeý úshin kóp is tyndyrdy. Bizdiń yntymaqtastyǵymyz qarqyndy damitynyna shyn júrekten senemin.
