فوتو: Inform.kz
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ كاتاردىڭ Al Jazeera تەلەارناسىنا ەكسكليۋزيۆتٸ سۇحبات بەردٸ. قازاقپارات اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸ ەڭگٸمەنٸڭ نەگٸزگٸ ٷزٸندٸلەرٸن كەلتٸرەدٸ:
Al Jazeera: وسى اپتادا قازاقستاندى بٷكٸل ەلەمگە تانىستىراتىن استانا حالىقارالىق فورۋمى ٶتۋدە. سٸز اۋقىمدى رەفورمالار باعدارلاماسىن جارييالاعاننان بەرٸ ٷش جىل ٶتتٸ. ەلٸمٸز سٸز ۋەدە ەتكەن جاڭا قازاقستاننىڭ قۇرۋعا قانشالىقتى جاقىندادى دەپ ويلايسىز?
- بٸز سەنٸمدٸ تٷردە العا جىلجۋدامىز, دەگەنمەن بۇل پروتسەسس, ەرينە, قيىن بولىپ قالا بەرەدٸ, ٶيتكەنٸ رەفورمالار بارىسىنا قازاقستاننان تىس جەرلەردە بولىپ جاتقان كٶپتەگەن وقيعالار ەسەر ەتتٸ.
Al Jazeera: اتاپ ايتقاندا, كوروناۆيرۋس, ۋكرايناداعى سوعىس…
- ٶتە دۇرىس. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل وڭاي ەمەس. بٸز ادال جەنە پراگماتيك بولۋىمىز كەرەك. بٸراق سونىمەن بٸرگە ٶزگەرٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋدا باتىلدىق تانىتۋىمىز قاجەت. سوندىقتان مەن كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ماقساتتارعا جەتۋ ٷشٸن تاباندى بولۋىمىز كەرەك دەپ ايتامىن. يە, رەفورمالار جالعاسۋدا جەنە ولار وڭ نەتيجە كٶرسەتۋدە.
Al Jazeera: ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى ايتا وتىرىپ, قازاقستان شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرمەن قارىم-قاتىناسىن قايتا قاراستىرىپ, ساۋدا باسىمدىقتارىن قايتا بٶلە مە? كەز-كەلگەن ۇلى دەرجاۆاعا تىم تەۋەلدٸ بولماۋ ٷشٸن ورتا دەلٸز جوباسى رەتٸندە.
- ەڭ الدىمەن, قازاقستان ٶزٸنٸڭ سىرتقى ساياساتىن قانداي دا بٸر جولمەن رەفورمالايدى دەپ ايتپاس ەدٸم, ٶيتكەنٸ بۇل ٶتە كونسەرۆاتيۆتٸ قۇبىلىس. بٸراق سونىمەن بٸرگە, ەرينە, بٸز ٶز ەلٸمٸزدەن تىس جەردە نە بولىپ جاتقانىن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. قازاقستان ەۋرازييادا, ەسٸرەسە ورتالىق ازييادا تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ تٸرەگٸ. باسىنان باستاپ بٸز ٸرٸ دەرجاۆالارمەن, سونىڭ ٸشٸندە كٶرشٸلەرٸمٸزبەن قارىم-قاتىناستا تەڭدەستٸرٸلگەن ساياسات جٷرگٸزەمٸز جەنە سونىمەن بٸرگە ۇلتتىق مٷددەلەردٸ جٷزەگە اسىرامىز. سوندىقتان مەن سىرتقى ساياسي ۆەكتوردىڭ ٶزگەرەتٸنٸ تۋرالى ايتپاس ەدٸم. سٸز ورتاڭعى دەلٸز تۋرالى ايتقانىڭىز دۇرىس. بٸز كٶلٸك باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەرەمٸز. بۇل تۇرعىدا ترانسكاسپيي كٶلٸك باعىتى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولادى. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, بٸز "بٸر بەلدەۋ, بٸر جول"باستاماسىنىڭ بەلسەندٸ جاقتاۋشىلارى بولىپ قالا بەرەمٸز. ول العاش رەت 2013 جىلى قازاقستاننىڭ استاناسى استانادا قحر تٶراعاسى سي تسزينپين بولىپ جارييالاندى.
Al Jazeera: ٶتكەن جىلى S&P Global اگەنتتٸگٸ قازاقستاندىق مۇنايدىڭ شامامەن 80% - ى كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) ارقىلى رەسەيگە تٷسەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ. مۇنى ٶزگەرتۋ كەرەك دەپ ويلايسىز با? بۇل قازاقستان ٷشٸن ستراتەگييالىق وسالدىق پا?
- بٸز رەسەي قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق سەرٸكتەسٸ, بٸزدٸڭ تٸكەلەي كٶرشٸمٸز جەنە وداقتاسىمىز ەكەنٸن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. رەسەيمەن ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن شەكارامىز بار. سونىمەن قاتار, بٸز رەسەيگە ستراتەگييالىق سەرٸكتەس رەتٸندە سەنەمٸز, ەسٸرەسە كقك-عا سەنەمٸز. جاقىندا مەن پرەزيدەنت پۋتينمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەستٸم جەنە بٸز كقك-عا قاتىستى مەسەلەلەردٸ تالقىلاعانىمىزدى مويىندايمىن. كقك الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاندىق مۇنايدى رەسەي ارقىلى ەۋروپالىق نارىققا جەنە ودان تىس جەرلەرگە تاسىمالداۋ ٷشٸن جاقسى قۇرال بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
Al Jazeera: ياعني, سٸز ۋكرايناداعى سوعىستىڭ ەسەرٸ تۋرالى الاڭدامايسىز با جەنە بۇل سٸزدەردٸڭ مۇنايدى ەۋروپاعا وسى قۇبىر ارقىلى جٸبەرۋ مٷمكٸندٸگٸنە قانداي ەسەر ەتەدٸ?
- ەرينە, بٸز ۋكراينادا بولىپ جاتقان وقيعالاردى جەنە رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى ەسكەري قاقتىعىستىڭ تابيعي رەسۋرستار مەن ولاردى حالىقارالىق نارىققا ەكسپورتتاۋ سالاسىنداعى ستراتەگييالىق جوسپارلارىمىزعا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن ەسكەرەمٸز. سونىمەن بٸرگە بٸز رەسەيمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸككە ناقتى سەنەمٸز. الايدا, بۇل بٸز تەك بٸر كٶلٸك بۋىنىنا نەمەسە باعىتىنا نازار اۋدارامىز دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. سوندىقتان سٸز باكۋ-دجەيحان قۇبىرى, ورتا دەلٸز جەنە باسقا مارشرۋتتار تۋرالى ايتقانىڭىز دۇرىس. بٸراق ەگەر مۇنايدى شەتەلگە تاسىمالداۋ نەمەسە ەكسپورتتاۋ كٶلەمٸ تۋرالى ايتاتىن بولساق, باسىمدىق ەلٸ دە بەرٸلەدٸ جەنە كقك-عا بەرٸلۋٸ كەرەك.
Al Jazeera: بۇل كٷندەرٸ استانا حالىقارالىق فورۋمى ٶتۋدە. بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مۋلتيلاتەراليزم جٷيەسٸن قولداۋداعى ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ قاجەتتٸگٸنە سەنٸمدٸ ەكەندٸگٸنٸڭ ايعاعى دەپ ساناۋعا بولا ما?
- ەلبەتتە. مەن مۋلتيلاتەراليزمنٸڭ ماڭىزدىلىعىنا بەك سەنٸمدٸمٸن جەنە ورتا دەرجاۆالار پلانەتادا بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە ٷلكەن رٶل اتقارۋى كەرەك دەپ سانايمىن.
Al Jazeera: پرەزيدەنت مىرزا كەيدە ۇلى دەرجاۆالار مۋلتيلاتەراليزم جٷيەسٸن بۇزۋى مٷمكٸن دەپ ويلايسىز با? مەنٸڭ ايتايىن دەگەنٸم, كەيدە بٸز كەيبٸر ۇلى دەرجاۆالاردىڭ "امەريكا بٸرٸنشٸ" قاعيداسى, كٶپجاقتى ەمەس, ەكٸجاقتى مەحانيزمدەردٸڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى مەلٸمدەمەلەرٸن ەستيمٸز.
- يە, بۇل شىنىمەن دە بولىپ جاتىر, مۋلتيلاتەراليزم جٷيەسٸ ەلسٸرەيدٸ. بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ ٷلكەن داعدارىسقا تاپ بولدى: ونىڭ نەگٸزگٸ حالىقارالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە كٷشٸ دە, ەركٸ دە جوق.
Al Jazeera: بۇل ەلەمگە قاۋٸپ تٶندٸرە مە?
- ەرينە, بۇل ٷلكەن سىناق. سوندىقتان مەن قازاقستان سيياقتى ورتا دەرجاۆالار نەگٸزگٸ حالىقارالىق پروبلەمالاردى شەشۋدە جەنە رەتتەۋدە اسا ماڭىزدى رٶل اتقارۋى تيٸس دەپ سانايمىن. قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋدى قاتتى قولدايدى. ۇيىم العاش قۇرىلعان كەزدە وعان 51 مەملەكەت كٸردٸ. بۇل بۇۇ-نىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەلدەر بولدى. قازٸر ۇيىم قۇرامىندا 193 مٷشە بار.
Al Jazeera: بۇۇ - دا قانداي ٶزگەرٸستەردٸ كٶرگٸڭٸز كەلدٸ? مٷمكٸن بۇل بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە جەنە ۆەتو قۇقىعىن پايدالانۋعا قاتىستى شىعار?
- ەڭ الدىمەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن كەڭەيتۋ كەرەك. جاڭا دامۋشى مەملەكەتتەر بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وسى نەگٸزگٸ ورگانىنا, مٷمكٸن روتاتسييالىق نەگٸزدە كٸرۋٸ كەرەك. قالاي بولعاندا دا, جاپونييا, گەرمانييا سيياقتى ٸرٸ دەرجاۆالار, سونداي-اق ازييا جەنە افريكا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنە قوسىلۋى نەمەسە قانداي دا بٸر جولمەن ونىڭ قىزمەتٸنە قاتىسۋى كەرەك. بۇل مەسەلەنٸڭ ەدٸل شەشٸمٸ بولار ەدٸ. سٸز جاي عانا كەيبٸر ٸرٸ مەملەكەتتەردٸڭ نەمەسە دەرجاۆالاردىڭ وقشاۋلانۋىن ايتتىڭىز. يە, بۇل بولىپ جاتىر. بۇل بٸزدٸڭ الاڭداۋشىلىعىمىزدى تۋدىرادى.
Al Jazeera: ونداعان جىلدار بويى كٶپتەگەن ەلدەر بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ نەگٸزگٸ ينستيتۋتتارىن رەفورمالاۋدى جاقتايدى – دەل سٸز دە قولدايتىن نەرسە. قازاقستان باسقا ەلدەر قول جەتكٸزە الماعان نەرسەگە قول جەتكٸزۋگە قالاي كٶمەكتەسە الادى? نەگٸزگٸ تاۋارلارعا قول جەتكٸزۋ, اسا ماڭىزدى شيكٸزاتتى جەتكٸزۋ قازاقستانعا ارتىقشىلىق بەرە الادى دەپ ويلايسىز با?
- يە, بٸز بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە لەۆەرەدج دەپ اتالاتىن نەرسەنٸ قولدانامىز. قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا قاتىستى بٸزدٸڭ قىزمەتٸمٸزدە قولدانۋعا بولاتىن سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ جەنە باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردىڭ قوماقتى قورلارىنا يە. بٸراق سونىمەن بٸرگە بٸز بۇۇ-نى رەفورمالاۋداعى رٶلٸمٸزدٸ اسىرا ايتپايمىز نەمەسە اسىرا باعالامايمىز. بٸز بارلىق مەملەكەتتەر جەنە ەڭ الدىمەن, سٸز ايتقانداي, ورتا دەرجاۆالار بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن ەدٸلەتتٸ جەنە قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ تالاپتارىنا ساي ەتۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرۋٸ كەرەك دەپ سانايمىز.
Al Jazeera: مەن تاعى بٸر سۇراق قويعىم كەلەدٸ. سٸزدەر 2029 جىلعا قاراي قازاقستان ەكونوميكانىڭ كٶمٸرسۋتەگٸ جوق سالالارىن كەڭەيتۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن ايتتىڭىزدار. قازٸرگٸ ۋاقىتتا, مەنٸڭ ويىمشا, كٶمٸرسۋتەك سەكتورى قازاقستان ەكسپورتىنىڭ 50% - دان استامىن قۇرايدى. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, سٸزدٸڭ ەلٸڭٸز وسى تەپە-تەڭدٸكتٸ ٶزگەرتٸپ, كٶمٸرسۋتەك كازاحستانستەردٸڭ 2029 جىلعا قاراي قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ نەگٸزٸن قۇرايتىنىنا قول جەتكٸزە الا ما?
- كٶمٸرسۋتەكتەر ەكسپورتى بٸزدٸڭ حالىقارالىق نارىقتاعى ساۋدامىزدىڭ باسىم بٶلٸگٸن قۇرايتىنىن مويىنداۋ كەرەك. بٸز پراگماتيكالىق بولۋىمىز كەرەك. مەن قازاقستان 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋدٸ ماقسات ەتٸپ قويعانىن مەلٸمدەدٸم. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل بٸزدە بار ەلەۋەت پەن مٷمكٸندٸكتەرگە نەگٸزدەلگەن ٶتە شىنايى جەنە قول جەتٸمدٸ باعدارلاما. ەلدٸڭ ەنەرگييا رەسۋرستارىن ٸشكٸ تۇتىنۋداعى كٶمٸردٸڭ ٷلەسٸ 73 % -. قۇرايدى. ەرينە, بٸز ونى پايدالانۋدان بٸر تٷندە باس تارتا المايمىز. سونىمەن بٸرگە بٸزدە مۇناي سيياقتى تابيعي قورلار بار. ال ۋران ٶندٸرۋ بويىنشا بٸز ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرمىز, ونىڭ ەلەمدٸك نارىققا جەتكٸزٸلۋٸنٸڭ 40% - كازاحستان قازاقستان جٷزەگە اسىرادى.
Al Jazeera: قازاقستان IT-يندۋسترييا جەنە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم سالالارىندا جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ. 20 000 شاقىرىمنان استام تالشىقتى-وپتيكالىق جەلٸلەر سالىندى. Astana Hub قۇرىلدى, IT-تەحنولوگييالار ەكسپورتى 2023 جىلى 280 ملن دوللاردان استام ٶستٸ. دەگەنمەن, كەدەرگٸلەر ەلٸ دە بار. قازاقستان ستارتاپتار ٷشٸن بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەردٸ قالاي ەڭسەرە الادى, ال كەيبٸر جاعدايلاردا مامانداردىڭ تاپشىلىعىن جەنە زەرتتەۋلەر مەن ەزٸرلەمەلەرگە جۇمسالاتىن تٶمەن شىعىنداردى قالاي ٶتەي الادى?
- بۇل بٷگٸنگٸ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. سونىمەن قاتار, بٸزدە بۇل باعىتتا بەلگٸلٸ بٸر جەتٸستٸكتەر بار. ەڭ الدىمەن, بٸز جاقىندا بەلگٸلٸ شەتەلدٸك كومپانييالارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا قازاقستانعا جەتكٸزٸلگەن سۋپەركومپيۋتەردٸ قۇردىق. بٸز ولارعا ٶتە ماڭىزدى بيزنەستە بٸزدٸڭ ستراتەگييالىق سەرٸكتەس بولعانىمىز ٷشٸن ٶتە ريزامىز. مەن ايتقانىمداي, تسيفرلاندىرۋ — بٸزدٸڭ باسىمدىعىمىز. مەن قازاقستاننىڭ بولاشاقتا تولىق تسيفرلاندىرىلعان ەلگە اينالۋىن ارماندايمىن.
Al Jazeera: بۇل قاشان بولادى? تولىق تسيفرلاندىرۋعا قول جەتكٸزۋدٸڭ ناقتى مەرزٸمدەرٸ بار ما?
- مەنٸڭ ويىمشا, بەس جىلدان كەيٸن. بۇل ەبدەن مٷمكٸن. سٸز جاي عانا بيۋروكراتييا تۋرالى ايتتىڭىز. ول كٶپتەگەن باسقا ەلدەردەگٸدەي قازاقستاندا دا بار جەنە تسيفرلاندىرۋ بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. تسيفرلاندىرۋ جەنە جاساندى ينتەللەكت. بۇل وقيعانىڭ سوڭىندا نە بولاتىنىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. مەن استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ الاڭىندا ەلەمدە جاساندى ينتەللەكتتٸڭ قارقىندى دامۋى اياسىندا تٷرلٸ قاقتىعىستار, مەملەكەتتەر اراسىنداعى سوعىستار ٶتە ەسكٸرگەن بولىپ كٶرٸنەتٸنٸ تۋرالى مەلٸمدەمە جاسادىم. بٸز جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋعا, تسيفرلاندىرۋعا, جاستاردىڭ بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ەسكەري قاقتىعىستارعا ارالاسۋعا, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جويۋعا ەمەس, ادامداردى تەربيەلەۋگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. بۇل ٶتكەننٸڭ جەدٸگەرٸ, ٶتە قارابايىر, مەن ايتار ەدٸم.
Al Jazeera: پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مىرزا, Al Jazeera-مەن سٶيلەسكەنٸڭٸز ٷشٸن كٶپ راحمەت.
- راحمەت! سونداي-اق, بٸزدٸڭ سەنٸمدٸ ەرٸپتەسٸمٸز جەنە قازاقستان حالقىنىڭ دوسى, مەنٸڭ دوسىم بولىپ تابىلاتىن مەرتەبەلٸ كاتار ەمٸرٸنە ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. ول ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى ٸسكەرلٸك ىنتىماقتاستىقتى ٸلگەرٸلەتۋ تۇرعىسىنان كٶپ جۇمىس جاسادى. ەرينە, مەن كاتاردىڭ پرەمەر-مينيسترٸنە ريزامىن, ول ٶتە شەبەر باسقارۋشى بولا وتىرىپ, بٸزدٸڭ دوستىعىمىزدى ناقتى جوبالارعا نەگٸزدەۋ ٷشٸن كٶپ ٸس تىندىردى. بٸزدٸڭ ىنتىماقتاستىعىمىز قارقىندى داميتىنىنا شىن جٷرەكتەن سەنەمٸن.
