Qazaqstan Respýblikasynyń
Prezidenti
Q. K. Toqaevqa
Asa qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly!
Máskeýde bilim alyp jatqan, ǵylymmen shuǵyldanyp júrgen qazaqtyń bir top azamaty elimizdiń damýyna, Reseide bilim alyp jatqan qazaq jastarynyń intellektýaldyq qýatyn el igiligine jumyldyrýǵa, álemdegi ǵylym men bilimniń jańa damý úrdisterin saraptaýǵa qatysty máseleler boiynsha ózara oi bólisip, talqylap otyrý maqsatynda beiformaldy túrde «Qazaq joly» intellektýaldyq klýby aiasyna toptasqan edi. Buǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń el jurtshylyǵyna usynǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» jáne «Uly Dalanyń jeti qyry» maqalalaryndaǵy mańyzdy bailamdar erekshe serpin berdi. Osyndaǵy jetekshi oilar men ómirsheń bastamalardy iske asyrý tetikterin paiymdaý baǵytyndaǵy kóptegen bas qosýlar men pikir alysýlar nátijesinde birqatar usynystar tujyrymdaldy. Solardyń biri Resei Federatsiiasynda mekendep jatqan qandastarymyzdyń, naqtyraq aitqanda, olardyń ana tilinen, ulttyq bolmysynan ajyrap qalmaý máselesin sheshýge qatysty usynys bolatyn. Muny biz eki jyl buryn kóterip, Qazaqstannyń Reseidegi Tótenshe jáne Ókiletti Elshisine usynǵan edik. Elshi bul usynysymyzdy qoldap, bul eki elge qatysty mańyzdy shara jáne eń joǵarǵy deńgeide ruqsat alýdy, sheshim qabyldaýdy qajet etetin is bolǵandyqtan, muny tiisti tulǵalar men oryndardyń kelisimin ala otyryp, birlese atqarý qajet dep sheshti.
Osy oraida atalǵan usynyspen Ózińizdi tanystyrýdy jáne bul máseleniń oń sheshimin tabýyna yqpal etý týraly suraýdy jón kórip otyrmyz.
Ózińizge málim, beiresmi málimetter boiynsha, Resei Federatsiiasynda 1,5 (bir jarym) millionnan astam qazaq meken etedi. Resei Federatsiiasynyń Memlekettik statistika federaldyq qyzmetiniń (Federalnaia slýjba gosýdarstvennoi statistiki RF) 2010 jylǵy halyq sanaǵynyń kórsetkishinine súiensek,olardyń sany – 647 myń adam. Negizgi shoǵyrlana qonystanǵan óńirleri boiynsha, Astrahan oblysynda – 149 415, Orynbor oblysynda – 120 262, Omby oblysynda – 78 303 jáne Saratov oblysynda – 76 007 adam jáne t.b.Reseidegi qazaqtardyń jalpy sanyna qatysty mundai alshaqtyqtar joǵaryda atalǵan halyq sanaǵynda qazaqtardyń turǵylyqty óńirlerine orai altailyqtar, qosaǵashtyqtar dep birneshe ult retinde atalyp ketýine bailanysty bolsa kerek.
Sovettik kezeńde Reseide 200-dei qazaq mektebi bolǵan edi. 1966 jyldan bastap qazaq mektepteri orys mektepterine aýystyrylyp, qazaq tili birqatar mektepterde tek fakýltativtik pán retinde ǵana oqytyldy. Sońǵy kezde Resei Federatsiiasynda Altai óńirinde jalǵyz ǵana qazaq mektebi jumys istegen edi. Taiaýda bul mektep te jabyldy. Sonymen qazirgi kezde Reseide birde-bir qazaq tilinde bilim beretin mektep joq. Al qazaqtar shoǵyrlana qonystanǵan birqatar óńirlerdiń kei mektepterinde qazaq tili ishinara tek fakýltativtik pán retinde ǵana ótiledi. Sondyqtan Reseide turatyn bir millionnan astam qandastarymyzdyń ana tilinen ajyrap qalý qaýpi kún ótken saiyn kúsheiip barady.
Reseide mekendep jatqan qazaqtardyń birli-jarymy bolmasa, túp kóterile elge oralmaýlarynyń bir sebebi jáne bastysy – olardyń (irredentter) baiyrǵy óz ata qonystarynda otyrýlaryna bailanysty. Atamekenniń qazaq úshin qandai qadirli ekendigin jáne odan irge ajyratýdyń ońai emestigin Ózińiz jaqsy bilesiz ǵoi. Sondyqtan bizdiń aldymyzda Reseidegi qazaqtardyń, ásirese jastarynyń turǵylyqty jerlerinde ana tili men ata dástúrinen alshaqtamaityndai jolyn qarastyrý, jónin tabý airyqsha ózekti mindet, taǵdyrsheshti másele bolyp tur.
Ózińizdiń jýyrda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti retindegi Resei Federatsiiasyna jasaǵan resmi saparyńyzda da eń joǵarǵy deńgeide ótken ekijaqty kelissózder barysynda osynaý bilim máselesi sóz boldy. Resei Federatsiiasynyń Prezidenti Vladimir Pýtin ekijaqty ǵylymi-mádeni bailanystardy tereńdetip, bolashaqta Qazaqstanda reseilik mektepter men ýniversitet ashý máselesin usyndy. Sonymen birge Resei ǵylym jáne mádeniet ortalyǵynyń (Rossotrýdnichestvo) Almaty qalasynda filialyn ashý máselesiniń de qarastyrylyp jatqandyǵyn jetkizdi.
Olai bolsa, Qazaqstan da óz kezeginde osy jyldar aralyǵynda Resei elimen arada qalyptasqan gýmanitarlyq baǵyttaǵy ózara tiimdi de jemisti qarym-qatynasty eskere otyryp, Resei aýmaǵynda qazaqstandyq mektepter men ýniversitterdi ashý bastamasyn usynǵany jón dep esepteimiz.
Muny iske asyrýdyń jolyn biz bylaisha elestetemiz. Bul rette basty nazardy Reseide turatyn qandastarymyzdyń qazaq tilinde bilim alý máselesin sheshýge aýdarǵan oryndy. Osy maqsatta biz eki túrli baǵytty kórip otyrmyz.
Birinshisi, qazaq balalary bilim alatyn barsha mektepte qazaq tili pánin fakýltativtik sabaq retinde engizýge qol jetkizý. Óitkeni qazaqtar shoǵyrlana qonystanǵan eldimekenderde biryńǵai qazaq tilinde bilim beretin memlekettik mektepter ashý máselesin sheshý óte qiyn (mashaqaty kóp, nátijesi belgisiz jumys), onyń ústine ol mektepterge ata-analardyń óz balalaryn bere qoiýlary da neǵaibyl. Sondai-aq, Reseidegi qazaq mektebin bitirip shyqqan oqýshylardyń bolashaqtary da bulyńǵyr bolmaq. Sondyqtan eń durysy ári sheshilýi ońaiy – orta bilim beretin mektepterge qazaq tilin fakýltativtik pán retinde engizý. Bul usynysqa Resei Federatsiiasynyń Bilim jáne ǵylym ministrligi qarsy bolmas, oń sheshýge yqpal eter dep úmittenemiz.
Ekinshisi, qazaqtar shoǵyrlana qonystanǵan óńirlerdiń ortalyqtarynda (Astrahan, Orynbor, Omby, Saratov, Volgograd, t.b.) daryndy balalarǵa arnalǵan «Nazarbaev atyndaǵy Eýraziia intellektýaldyq mektep-internaty» halyqaralyq mektepter jelisin ashý.
Bul mektepter jelisi Qazaqstandaǵy «Nazarbaev Ziiatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uiymy aiasynda jáne sonyń tikelei qamqorlyǵymen (materialdyq, oqý-ádistemelik, úilestirýshilik) ashylǵany jón. Qazaqstandaǵy atalǵan bilim berý uiymy 2008 jyly qurylyp, óziniń jemistiligin kórsetip keledi. Qazirgi kezde osynaý bilim berý jelisi tájiribeden ótip, úzdik nátije berip otyr. Bilim baǵdarlamasy men oqý júiesi jaqsy jolǵa qoiylǵan. Zamanaýi bilim berý júiesi salasynda úzdik, básekege qabiletti bilim ordasy dep sanaýǵa bolady. Bul mektepte oqýshylar úsh tilde – qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde oqidy. Soǵan sáikes úsh tildi de jetik meńgerip shyǵady. Mektep bitirgen soń joǵary bilimdi Nazarbaev ýniversitetinde jalǵastyrýǵa múmkindik alady.
Bul mektepte sabaqtar úsh tilde – qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde ótýi kerek. Mektepke daryndy balalar arnaiy konkýrs arqyly iriktelip qabyldanady. Oǵan qoiylatyn sharttardyń biri ári bastysy – qazaq tilin meńgerýi boiynsha joǵary ball alý. Osyndai sharttarmen bul bilim ordasynyń ashylýy:
birinshiden, mektepke qazaq balalaryn iriktep alýǵa múmkindik týǵyzady;
ekinshiden, Reseidegi jalpy qazaq jastarynyń qazaq tilin úirenýlerin yntalandyrady;
úshinshiden, Resei qazaqtarynyń ulttyq rýhyn kóteredi, senimin nyǵaitady;
tórtinshiden, reseilik qazaqtardyń daryndy jastarynyń elimizge oralýyna jol ashyp, otanshyldyq sezimderiniń qalyptasýyna negiz qalaidy;
besinshiden, Qazaqstannyń shet elderge rýhani-intelektýaldyq ónim – bilimdi eksporttaýyna jol ashady, iaǵni Qazaqstannyń ǵylym-bilimi damyǵan, áleýeti zor, irgeli el ekendigin kórsetedi;
altynshydan, Qazaqstannyń Eýraziia keńistigindegi ózindik ornyn, ustanǵan baǵytyn isharalap, áigileidi.
Atalǵan mektepti úzdik bitirýshilerge Astanadaǵy Nazarbaev ýniversitetine túsýge arnaýly grant berilýi kerek (arnaiy kvota belgileý). Sonymen qatar, mektep túlekteri úsh tildi (qazaq, orys, aǵylshyn) tilderin jetik meńgerip shyqqannan keiin Reseidiń, sol siiaqty álemniń basqa da joǵary oqý oryndaryna túsýlerine múmkindik alady. Bul faktor Reseidegi qazaqtar ǵana emes, sonymen qatar ózge ult ókilderin de qyzyqtyrýy múmkin (baýyrlas túrki halyqtaryn).
Osyny eskere otyryp, eń aldymen, bir mektepti salyp (Orynborda), tájiribeden ótkizý kerek. Eger ol jaqsy nátije kórsetip, jurtshylyqtyń qyzý suranysyn týǵyzyp jatsa, ár óńirden osyndai bes-alty mektep uiymdastyrý qajet. Sodan keiin baýyrlas túrki halyqtarynyń elderinde de (tatar, bashqurt, noǵai, qarashai, t.b.) atalǵan mektepter jelisin ashýǵa bolady. Óitkeni osynaý az sandy túrki halyqtarynyń qazaqty arqa tutatyny belgili, soǵan sai Qazaq eliniń de olarǵa qamqorlyq tanytqany jón bolmaq.
Keiinnen tájiribeden ótken osy úlgige sai atalǵan mektepter jelisin Monǵoliia, Qytai, Ózbekstan, Iran jáne t.b. elderdiń qazaqtar shoǵyrlana qonystanǵan óńirlerinde de jaǵalai taratýǵa múmkindik týady. Bul óz kezeginde kórshiles eldermen dostyq qarym-qatynasty nyǵaityp qana qoimai, ózara tiimdi áleýmettik-ekonomikalyq bailanysty damytýda utymdy kadrlyq mehanizm qyzmetin atqarmaq. Mektepter jelisi jergilikti jaǵdaiǵa beiimdelip, júieli túrde qalyptasqannan keiin Nazarbaev ýniversitetiniń filialyn ashý máselesin de kún tártibine qoiýǵa negiz bolady.
Mektep ǵimaratyn sáýleti kelisken, zamanaýi ozyq tehnologiiamen jabdyqtalǵan, kóz tartatyn keremet, eńseli etip salý kerek. Mektep qurylysy, ony ustaý shyǵyndary bastapqy kezde tolyqtai Qazaqstan tarapynan qarjylanyrylsa, tyńǵylyqty qalyptasyp alǵannan keiin Reseidegi mektepter jelisiniń jumysyn úilestiretin, qarjylandyratyn jeke qor qurý qajet. Onyń qamqorshylar keńesine Reseidegi qazaq kásipkerlerin múshe etken jón.
Saiyp kelgende, Reseide mundai mektepter jelisin ashýǵa Elbasy N. Á. Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy, sondai-aq Reseidegi zor bedeli, Eýraziialyq Odaq ideiasynyń bastamashysy retindegi kóshbasshylyǵy, Qazaqstannyń orta jáne joǵary bilim berý salasynda úlgi eterlik naqty ozyq, básekege qabiletti tájiribesiniń bolýy, Resei men Qazaqstan arasynda ornyqqan ózara dostyqqa, yntymaqtastyq pen tiimdilikke negizdelgen berik te teń qarym-qatynastyń jolǵa qoiylǵany, Qazaqstannyń atalǵan jobany iske asyrýǵa qarjylyq, kadrlyq, ǵylymi-ádistemelik áleýeti men resýrstarynyń jetkiliktiligi múmkindik beredi dep sanaimyz.
Sondai-aq, atalǵan jobany iske asyrýǵa Qazaqstan Respýblikasynyń 2011 jylǵy 19 qańtardaǵy № 394-IV «Nazarbaev ýniversiteti», «Nazarbaev ziiatkerlik mektepteri» jáne «Nazarbaev qory» mártebesi týraly» Zańy, Qazaqstan men Resei arasyndaǵy ǵylymi, mádeni jáne bilim máseleleri boiynsha elaralyq qarym-qatynasty retteýge baǵyttalǵan normativtik-qujattar saiasi-quqyqtyq negiz bola alady.
Atalǵan usynysty dóńgelek ústelderde, ǵylymi bas qosýlarda birneshe ret jurtshylyq talqysyna saldyq. Baspasóz quraldarynda da jariialandy. Bul ideia qoǵam tarapynan qyzý qoldaýǵa ie bolyp otyr.
Osynda aitylǵandardy eskere kele, Sizden atalǵan usynysty qarap, Reseidegi qandastarymyzǵa arnap «Nazarbaev ziiatkerlik mektepteriniń» filialy retinde «Nazarbaev atyndaǵy Eýraziia intellektýaldyq mektep-internaty» halyqaralyq mektepter jelisin ashý jobasynyń iske asyrylýyna yqpal etýińizdi suraimyz.
Siz el Prezidenti retinde ant qabyldaý rásiminde sóilegen sózińizde Elbasy N. Á. Nazarbaevtyń Qazaqstandy jańa turpatty ilgerishil el retinde damytýǵa qosqan zor úlesin eskerip, el Úkimetine barynsha ulyqtaý sharalaryn qolǵa alýdy tapsyryp qana qoimai, ony Ózińiz naqty ispen kórsettińiz. Sabaqtastyqty ustanatynyńyzdy da birneshe ret qadap aittyńyz. Biz Sizge sheteldegi qandastarymyzdyń tildik, rýhani máselesin sheshýge arnalǵan osynaý usynysymyzdy qoldaidy ári naqty iske asyrýǵa yqpal etedi dep úmit artamyz.
Bul joba, eger iske asyrylatyn jaǵdaida, Resei qazaqtarynyń ǵana emes, Qazaq Eliniń de óz-ózine degen senimin nyǵaitatyn, rýhyn asqaqtatatyn, halyqaralyq aiadaǵy bedeli men rólin arttyratyn, sóitip júielik serpilisterge jol ashatyn aýqymdy tarihi oqiǵa bolmaq dep esepteimiz. Reseidegi millionnnan astam qandasymyzdyń taǵdyryna áser etetin, rizashylyǵyn týǵyzatyn baiandy is bolar dep shamalaimyz.
Qurmetpen,
Asqarov Nurlan Áýezhanuly,
M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversitetiniń doktoranty,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
Nurbekov Sáken Jumanuly,
M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýniversitetiniń doktoranty,
tarih ǵylymdarynyń kandidaty
Daýtaliev Qazybek Núrseiituly,
Resei Federatsiiasy Úkimeti janyndaǵy Zańnama jáne salystyrmaly quqyqtaný institýnyń doktoranty, zań ǵylymdarynyń kandidaty
Kemeshov Jomart Ómirbekuly,
Resei memlekettik agrarlyq ýniversiteti – K.A. Timiriazev atyndaǵy Máskeý aýylsharýashylyq akademiiasynyń doktoranty, veterinariia ǵylymdarynyń kandidaty
Baimagýlov Muhtar Dúisenbekuly,
Resei Federatsiiasy Syrtqy ister ministrligi Diplomatiialyq
akademiiasynyń magistranty, Reseidegi «Jas tulpar» qazaq jastary uiymynyń tóraǵasy
«Qazaq joly» intellektýaldyq klýby,
Máskeý qalasy
