Astana aspanynda qalamger sózi qalyqtaǵan ádebi forým da aiaqtaldy. Alǵashynda dúbiri men kúbiri kóńildi eltip, sol bir áserden aiyǵa almai qalǵanymyz ras. Buǵan sebep te joq emes. Toidyń bolarynan boladysy qyzyq tusta mundai iri jiynnyń jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqytta bolmaǵanyn jarysa jazdyq. Rasynda qalamgerler qaýymy úshin ótkennen ókinish izdemei, erteńge úmit arqalatqan oqiǵa edi bul. Kúntizbege kóz salsaq, 1973 jyly Almatyda ótken Aziia jáne Afrika jazýshylarynyń V konferentsiiasynan keiin sóz óneriniń maitalmandaryna minber usynbaǵan ekenbiz. Kúltóbeniń basynda kúnde keńes quryp jatsaq ta, týra maǵynadaǵy rýhani jańǵyrýǵa moiyn burǵanymyz osy. Munyń bári ainalyp kelgende aqyl-oi qýaty men sana modernizatsiiasynyń sáýleli sáti saltanat qura bastaǵanynan habar berse kerek-ti.
Sóitip, Elordada eki kún boiy «Qazirgi zamanǵy sóz energiiasynyń» qýatyn saralap kórdik. Oǵan Iran, Ázerbaijan, Belarýs, Túrkiia, Mońǵoliia, Tájikstan, Latviia, Moldova, Bashqurtstan, Majarstan, Qyrǵyzstan, Resei, Polsha, Armeniia, t.b elderden jáne elimizdiń túkpir-túkpirinen júzdegen qalamger qatysty. Qazaq ádebietiniń kesek tulǵalary sheteldik delegattarmen birge jalpyadamzattyq máseleler tóńireginde talqy jasap, ózindik oi-pikirlerin ortaǵa saldy. Jiynnyń negizgi maqsaty da osy edi. Iaǵni, birtutas eýraziialyq ádebi keńistik qurý, Eýraziia halyqtarynyń kórkem ádebieti úlgilerin nasihattaý, ulttyq mádeniet ókildikteriniń qarym-qatynasyn nyǵaitý.
Bul rette forýmnyń ár sátine aial qylmai, máni men mazmunyna boilap kórsek. Kópshilik úshin de keńeste aitylǵan kórkem oilardyń mańyzy erek ekeni aitpasa da túsinikti.
Forýmdy Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediuly ashyp berdi. «Qazaq ádebietiniń búgingi hál-ahýaly barshamyzdy alańdatatyny daýsyz. «El ádebietin qaitsek álemge tanytamyz?» degen másele barshamyzǵa ortaq. Endeshe túrli memleket ókilderimen mádeni jáne ádebi bailanys ornatý maqsatynda ótkizilip otyrǵan búgingi sharanyń orny erekshe», - dedi ol.
Plenarlyq otyrystyń «Ádebiet jáne jahandyq máseleler» dep atalatyn birinshi bóliminde álemdik máselelerdiń ádebietpen bailanysy keńirek aityldy. Moderator – Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet.
Iran jazýshylary qaýymdastyǵynyń Tóraǵasy Hadi Saedi Kiasari «Zamanaýi ádebiet: Órkenietter qaqtyǵysyndaǵy adam máselesi» degen taqyrypta baiandama jasady.
Hadi Saedi Kiasari myrza órkeniet pen adam uǵymyn tereńirek taldady. Ol óz baiandamasynda bul eki uǵymnyń dihotomiialyq tujyrymdamasyn jasaýǵa talpynys bildirgenin aitady.
«Ár órkeniet «Men kimmin?» degen suraqtyń jaýabyn tabýǵa tyrysady. Osylaisha, bul saýal grekiiadaǵy miftik dáýir adamdarynan, jahandyq filosofiialyq ideialardyń bastaý alýynan (Sokrat, Platon jáne Aristotel kózqarasyndaǵy) bastap, orta ǵasyrdan keiingi eýropalyq aǵartýshylyq dáýirge deiingi adamdardyń kókeiinde boldy», - deidi ol.
Iá, adam bolmysynyń búginge deiingi ózgerisi túrli órkenietterdiń súzgisinen ótse de, áli de zerdelei túsýdi qajet etetin taqyryp.
Irandyq qalamger «Jazýshy – adam janynyń injeneri» degen teńeýdi mysal etpese de, qalam ustaǵan qaýym úshin adam janynyń jumbaq syry tereńirek boilaýdy qajet etetin máńgilik taqyryp ekenin tuspaldaǵandai.
Ekinshi bolyp sóz alǵan jazýshy Tólen Ábdik «Qazirgi álemdegi ádebiettiń jaǵdaiy qandai?» degen saýal kóterip, ózinshe tarqatyp berdi. Qalamger qazaq ádebietiniń búgingi jaǵdaiyn baǵamdap, onyń álem tilderine aýdarylý máselesin kóterdi.
«Keńes zamanynda tamasha shyǵarmalar jazyldy. Biraq biz álemdik ádebi arenaǵa shyǵa almaitynbyz. Qazir táýelsiz el atansaq ta, óz qazanymyzda qainap otyrmyz. Alaida seń qozǵaldy» dep, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda júzege asyp jatqan qazaq ádebietiniń álemniń alty tiline aýdarylý bastamasyn meńzegendei boldy. Desek te, barmaq basty, kóz qystylyqqa salynbai, qazaq ádebietiniń naǵyz jaýharlaryna ǵana tárjime jasalýy qajet ekenin alǵa tartty.
«Búginderi úzdik shyǵarmalar ǵana aýdarylýy tiis. Aýdarmanyń kórkemdik deńgeii óte joǵary, túpnusqaǵa meilinshe jaqyn bolý kerek. Bizde tupnusqadan, máselen qazaq tilinen aǵylshyn nemese frantsýz tilderine shyǵarmany aýdaratyn adamdar joqtyń qasy. Sondyqtan jolma-jol aýdarmany paidalanamyz. Bul aýdarmadan aýdarma jasaý bolyp ketedi. Munyń ózi problema týyndatady», - dedi ol.
Sondai-aq jazýshy elimizde kitap naryǵynyń jolǵa qoiylmaǵanyn synap, qalamaqy máselesiniń de kúrdeli tustary bar ekenin aitty.
Ázerbaijan jazýshysy Iýnýs Oǵýzdyń «Álem qaýipsizdigi jáne ádebiettiń róli» degen taqyryptaǵy baiandamasy áserli boldy. «Búgin biz óte qaýipti álemde ómir súrip jatyrmyz» dep bastady ol sózin.
«Keńes Odaǵy kezinde álem eki poliýsti boldy: bir jaǵynda qarýyn kótergen keńestik ideologiia, ekinshi jaǵynda aqsha men materialdyq qundylyqty Qudaidyń ózinen artyq qoiǵan AQSh jáne Batys memleketteri. Bul aiqastyń nátijesinde qarýly Keńes Odaǵy qulap, eki poliýsti álem joiyldy. Alaida qarýly qaqtyǵys áli de jalǵasyp jatyr. Álem bir poliýsti bolǵanyna qaramastan, odan qannyń iisi múńkidi, ár buryshyn ólimniń úreili elesi kezedi. Qandai jolmen bolsa da álemdi bilep, óz maqsattaryna paidalanǵysy keletin qara niettilerdiń qarqyny qatty», - dep kúńirendi.
Ármen qarai ol jahandaǵy geosaiasi, geoekonomikalyq, áskeri-geostrategiialyq qaqtyǵystardyń qurbanyna ainalǵan elderdiń qazirgi hál-ahýalyna alańdaýshylyq bildirdi. Teororlyq toptardyń zardaby tigen Taiaý Shyǵystaǵy memleketter men ondaǵan Afrika elderiniń gýmanitarlyq apatty bastan keshirip, týǵan topyraǵynan qashýǵa májbúr bolyp jatqanyn tilge tiek etti. «Eń qorqynyshtysy, bul adamdar bir mezette moraldyq terrorǵa ushyrap jatyr», - deidi ol. Rasynda, báriniń kóz aldynda bútindei bir otbasy opat bolyp, beikúná sábiler qyrshynnan qiylyp jatyr. Moraldyq terrordyń kesirinen adamdar azattyǵynan aiyrylyp, erkin ómirinen qol úzýge májbúr.
Iýnýs Oǵýz myrza ázerbaijandyq kórnekti aqyn ári drammatýrg Gýsein Djavidtiń «Eger kimde-kim myna toqtaýsyz aqqan qandy tyia alsa, ol álemniń uly qutqarýshysy bolady» degen sózin mysalǵa keltirip, «qutqarýshyǵa» ainalý úshin eń aldymen mádenietaralyq bailanystardy nyǵaitý kerek dep bailam jasady. Jazýshy janaiqaiy birlikke, bir múdde jolynda qyzmet etýge shaqyrady. Forýmnyń da negizgi maqsaty mádeni-ádebi qarym-qatynastardyń biiginde eýraziialyq ortaq keńistik qurý bolatyn.
Iýnýs Oǵýz kótergen máseleniń bizshe bir túiini «Adamzattyń bárin baýyrym dep súiý» bolsa kerek.
Mońǵoliiadan kelgen jazýshy Gýn-Aajavyn Aiýýrzana baiandamasy múlde qyzyq boldy. Onyń taqyryby: «Ádebiettegi trantsformatsiia hám janrlardyń básekege qabilettiligi».
Jazýshynyń paiymdaýynsha, ádebiettegi «janr» uǵymy anyqtamasynan aýytqyp barady eken.
«Bizdiń dáýirdegi ýaqyt máshinesi kóz ilespes jyldamdyqpen, zymyrap barady. Kóp nárse ózgerdi, sonyń ishinde ádebiettiń jedeldigine qairan qalýǵa bolady. Búgin biz «zamanaýi ádebiettiń baǵyt-baǵdary», «osy zamanǵy ádebiettiń basty janry», «jańa poeziia» delinetin qartań ustazdyń semestrden semestrge deiin sekirgen shubalańqy, taptaýyryn lektsiiasynyń kúni kelmeske ketkenin kórdik. Baǵdar sát saiyn ózgerip, «janr» degen uǵym anyqtamasynan aýytqyp barady. Ásirese poeziianyń qai jaǵy jańa, qai jaǵy kóne, qaisysy jasandy ekenin aiyrý qiynǵa soǵýda. Jazýshy turaqty úlgiden ketip, oqyrman óz lázzatynyn aiyryldy», - deidi ol.
Aiýýrzana burynǵy sotsialistik elderdiń oqyrmannyń jeke álemimen sanaspai, birqalypty, qasań qaǵidalardyń shyrmaýynan shyǵa almaǵanyn aiyptady.
Mońǵoliialyq qalamger: «Janr» degenimiz qandai da bir shyǵarmanyń myzǵymas anyqtamasy edi. Kósemsóz zergerleri men ádebietshiler jańa shyǵarmasyn jariialarda «tragediia», «satira», «batyrlar jyry», «tarihi tóńkeristik», «turmystyq», «lirikalyq» dep laqap ataý berýi mindetti bolatyn. Al, oqyrman qaýym qandai shyǵarma oqitynyn, qandai pesa kóretinine psihologiialyq turǵyda daiarlanatyn-dy. Ádebi oqýlyqtar joǵarydan tómen qarai birqalypty túsindiriletin. Bul áigili «1984» romanynan bastap, «Farangeittiń 451 gradýsyna» deiingi shyǵarmalarda kórinis tapqan tanys qubylys. Toqsanynshy jyldardan bastap shyǵarmaǵa mundai anyqtama berý mán-maǵynasynan alystady. Basqa halyqtardy qaidam, Mońǵoliiada keibir janrlar atymen joiyldy. «Tarihi tónkeristik» shyǵarmalardyń oqyrmany joǵalyp, bir kezek «saiasi janr» paida boldy. Odan keiin barlyq shyǵarma tek «lirizmge» aýysyp, sońynan onyń da máni joǵaldy», - dedi.
Aiýýrzananyń aitýynsha, túr jaǵynan poeziiada «óleń», «poema», «óleń roman» degen belgili úshtiktiń sońǵy ekeýin tańdap jazyp otyratyn «maqulyq» birjola ǵaiyp boldy. Al, proza tek qana «áńgime», «povest», «roman» atty úsh bólek túr keipinde qaldy. Biraq, ortanǵysymen de qosh aitysar kezimiz jaqyn sekildi. Osylaisha, jazýshynyń pikirinshe, jalpy ádebiette «óleń», «áńgime», «roman» atty úsh qana janr qalǵan.
Janrlardyń «janazasyn» shyǵaryp, transformatsiiaǵa tereń boilaǵan Gýn-Aajavyn Aiýýrzana oilaryn saiasattanýshy, pýblitsist Rasýl Jumaly sabaqtady.
«Ǵasyrlar boiy ádebiet adamnyń oiyn jetkizýshi, adaldyqqa úndeý jasaýshy jalǵyz platforma boldy. Alaida búginde ádebiettiń aǵartýshylyq, tárbielik máni burynǵydai sonshalyqty aiqyn emes. Onyń ornyn kóp jaǵdaida buqaralyq aqparat quraldary basyp kele jatyr. Tiisinshe, jazýshylar men aqyndardy qoldaý tómendep kele jatqany taǵy bar. Sondyqtan bolar 20 ǵasyrdan búgingi zaman ádebietiniń aiyrmashylyǵy jazýshylardyń yqpaly tómendedi. Sózsiz «avtoritet» sanalǵan kórkem sóz ielerine qatysty ulttyń ar-ojdany degen anyqtama burynǵydai aitylmaidy. Hemingýei, Brodskii, Áýezov, Aitmatov, Gamzatov sekildi alyptar azaidy. Bul jaǵymdy qubylys pa, kerisinshe me, árkim ózi sheshsin», - dedi Rasýl Jumaly.
Saiasattanýshy bul rette ýaqyttyń kúrt tyǵyzdalýyna bailanysty iri poemalar men kóptomdy romandar dáýiri birtindep ótip bara jatqanyn aitty.
Tiisinshe, aldyńǵy shepke povester nemese áńgimelerge negizdelgen shyǵarmalar shyǵyp jatqanyn sóz etti.
Rasýl Jumalynyń baiandamasy «Ádebiet jáne ideologiia: memlekettiń róli» taqyrybynda boldy.
Biz joǵaryda sóz etken baiandamalar plenarlyq otyrystaǵy birinshi bólimniń ǵana enshisindegi dúnie. Odan keiingi bólim «Aimaqtyq ádebietterdiń damýy» degen taqyrypta ótti.
Bul bólimde ádebiettanýshy, aýdarmashy Safar Abdýllo «Jahandaný zamanyndaǵy Ortalyq Aziia halyqtarynyń ádebieti», Eýraziialyq Jazýshylar odaǵynyń Tóraǵasy Iakýb Ómeroǵly «Túrki dúniesi ádebietiniń damý perspektivalary», «Roman-gazeta» jýrnalynyń bas redaktory, jazýshy Iýrii Kozlov «Jańa zamandaǵy orys ádebieti», saiasattanýshy, pýblitsist Aidos Sarym «Ulttyq kod jáne mádeniet. Sana modernizatsiiasy», aqyn Meiirhan Aqdáýlet «Qazaq ádebieti jáne qazirgi álem» taqyrybynda baiandama jasady.
Belgili saiasattanýshy Aidos Sarym da osy forýmda mazmundy baiandama daiyndap, qatysýshylar men oqyrman qaýymdy eleń etkizdi. Ol osy bir erkin pikir alańynda sóz sóileýge minber usynǵan uiymdastyrýshylarǵa alǵysyn aityp, álem halyqtarynyń kópshiliginiń ómiri, saiasaty men ádebietinde erekshe ról atqaryp, úlken ózgeristerdiń basy bolǵan 45 jyl burynǵy Aziia jáne Afrika elderi qalamgerleriniń 5-shi Almaty Konferentsiiasyn eske aldy.
«Sol aitýly konferentsiianyń jumysyna álemniń 70 memleketinen kelgen 215 qalamger men qoǵam qairatkeri qatysty. Olardyń arasynda Afrika jáne Aziianyń 55 memleketinen 180 aqyn-jazýshy boldy. Sonymen qatar, dál osy kúni bul qozǵalystyń dúniege kelgenine 60 jyl tolǵanyn da atap ótken jón shyǵar. Ol bar bolǵany, 30 jyl jumys istedi. Eske sala keteiin, Tuńǵysh konferentsiianyń tusaýy 1958 jyly Tashkent qalasynda kesildi. Oǵan 37 memleketten 204 ádebietshi-qalamger qatynasty. Sol jiynda «Tashkent rýhy» Deklaratsiiasy jasaqtalyp, bekitildi. Odan bólek otarshyldyq pen imperialimzge qarsy qarar qabyldanyp, Aziia jáne Afrika elderi jazýshylarynyń Assotsiatsiiasy quryldy. Assotsiatsiia janynan «Lotos» ádebi-saiasi jýrnaly shyǵyp turdy. Artyq aitqanym bolmasa, atalǵan forým jumysy Aziia men Afrika elderiniń birazynyń táýelsizdik alý jolyndaǵy qadamdaryna yqpalyn tigizdi», - dedi ol óz sózinde.
«Internet pen aqparattyq tehnologiialar zamanynda Álemdi mátindi jazǵan jáne tarihty jetkizgen adamdar bilemek. Sol sebepti «adam ózi oqyǵan hám jete túsingen kitaptardyń salmaǵy» desek te bolady. Al, jazýshylar – olar jái ǵana álem emes, jańa ǵalamsharlardy jaratýshylar. Iaki adamzattyń sharyqtaýy ia qulaýy - jazýshylar men ǵulamalardyń oilarynyń tereńdigi men keńdigine bailanysty. Adamzat tarihy – bul, eń aldymen, ideialar men maǵynalardyń tarihy», - dep óz oiyn túiindegen saiasattanýshy arǵy-bergi tarihqa sholý jasap, sharanyń mán-mańyzyna toqtaldy.
Sondai-aq, ol ádebi forýmnyń negizin qalaǵan qalamgerlerdiń esimin eleýsiz qaldyrmai, eske alyp ótkendi de jón sanady.
Meiirhan Aqdáýletuly búgingi qazaq ádebietiniń jai-kúiin jasyrmai aityp, jaýapkershilik júgi týraly tushymdy pikir aitty.
«Qansha «Bóri aryǵyn bildirmes, syrtqa júnin qampitar» degenimizben, ádebietimizdiń qadiri qashyńqyrap bara jatqany ras. Kóp oqimyn, ózim úshin, ne úshin ómir súrip jatqanym úshin, ádebiettegi tendentsiialardy bilý úshin. Sodan biletinim, dál biz siiaqty tomaǵa-tuiyqtyqqa salynyp júrgender joq. Biz kóp máselede tyiym salynǵan keńes zamanynda da uly ádebietimizdi qalyptastyrdyq emes pe? Keiin jańa zaman keldi. Alaida sońǵy 20-25 jylda kitap oqýdy qoidyq.
Óz aramyzda ádebiet týraly aitpaityn boldyq, jazǵan adamnyń bári genii, oǵan bir nárse aitsań ózara aitys bastalady. Biz búgin bilikke renjimiz, al keshegi keńes biligi tusynda jańbyr-jańbyrdyń arasynda júrip, ádebietti ádemi kóterdik emes pe? Al búgin «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn barynsha paidalanaiyq. Sóitip, ádebiettiń jaýapkershiligin kúsheiteiik. Ádebietke daryndy jastar kele jatyr, birin bilsek, birin bilmeimiz. Sebebi bir-birimizdi oqymaimyz, al bizge birinshi kezekte rýhani birlik, rýhani súienish kerek, árkim qolynan kelgenin jazsyn da, halyqqa usynsyn», - dep aǵynan jaryldy aqyn.
Meiirhan Aqdáýletuly: «Biz álemmen salystyrǵanda kishkentai halyqpyz. Ádebietimiz, mádenietimiz kóp elden basym. Biraq bizden basym elderdiń ádebietine elikteimiz. Kóbinese óz atymyz shyǵa bermeidi. Qazir shyǵarmamyz basqa tilge aýdarylsa, soǵan máz bolamyz. Osyndai jinalystarda «kitabym bálen tilge aýdaryldy» dep maqtanamyz. Qazaq ádebieti eń aldymen qazaqtardy kótersin. Ádebietimiz keremet aspandap tursa, ózge ulttar ózderi izdep kelip, aýdaryp alady. Bizde úlken potentsial bar. Bastysy, jastardy jasytyp almaiyq», - dedi.
Jaryssózben jalǵasqan úshinshi bólimde de túrli oilar aityldy. Qazaqstandyq qalamgerlerden bólek, Nizom Qosim (Tájikstan), Sandra Ratniece (Latviia), Valerii Moshniaga (Moldova), Akbar Rysqulov (Qyrǵyzstan), Nora Maiorash (Majarstan) syndy sheteldik qonaqtar da sóz aldy.
Bul – tek birinshi kúni aitylǵan oilardyń bir parasy ǵana. Eń bastysy, baiandamashylar aitylýǵa tiis búgingi máselelerdi búkpesiz aitty. Kópshilik talqysyna tastady. Sózden qýat taimaǵanyn, qalamgerden qaýhar ketpegenin sezindirdi. Jáne eń mańyzdysy, ǵalamdyq problemalar basqa-basqa emes qazaq topyraǵynda, táýelsiz qazaq eliniń tórinde kóterildi! Qazaq ultynyń jalpyadamzattyq máselerdi qaýzaityn zor áleýetke ie ekendigin kórsetti. Elimizdiń álemdik ádebi keńistiktegi integratsiiasyna óz sebeptigin tigizip, rýxani-ádebi kelbetin aiqyndai tústi.
Úziliste bir-birimen shurqyrai kórisip, burysh-buryshta qaýqyldasyp jatqan qalamgerlerdi kórip, kóńildi erekshe bir tolqynys biledi. Jastar jaǵy aǵalardyń mańaiyn tóńirektep, ár áńgimesine yntyzarlyqpen qumartady. Bári de bul jiynnyń erteń-aq tarihqa ainalaryna kámil senetindei.
Forýmnyń ekinshi kúni janrlar boiynsha (poeziia, proza, drammatýrgiia, aýdarma) sektsiialyq otyrystar boldy. Bul jerde de aýqymdy máseleler kóterilip, qyzý pikirtalastar boldy.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men Irannyń Jazýshylar qaýymdastyǵy ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoidy.
P.S. Sóz basynda 1973 jyly Almatydada Aziia jáne Afrika jazýshylarynyń V konferentsiiasy ótkenin aitqanbyz. Sol jiynnyń ótýine atsalysqan kórnekti aqyn Oljas Súleimenov araǵa 45 jyl salyp uiymdastyrylǵan forýmǵa qaita kelip, sóz sóiledi. Mundai ádebi basqosýlardyń ulttyq ádebietimizdiń damýyna hám álemdik deńgeide nasihattalýyna sep bolaryna tilektestik bildirdi. Bul jiyn qalamger qaýymǵa jańa úmit, jańa senim arqalatqandai boldy. Seń qozǵaldy. Jaýapkershilik júgi arqaǵa aýdy. Qazaq ádebieti bir sheńberdi ǵana shiyrlamai, jalpyadamzattyń ortaq qundylyǵyna óz qazynasyn qosýy tiis. Ýaqyt – kúttirmeidi. Jańa ǵasyr jańalyqqa zárý. Endigi kezek - qalamgerlerde...
Sherhan Talap,
