Foto: Májilis
Eldiń biregeiligin jáne jas urpaqty patriottyq pen ata-babalar erligi rýhynda tárbieleý maqsatynda teńdessiz tanym ortalyǵy – bul Ulttyq qarý-jaraq mýzeii nemese Ulttyq qarý-jaraq palatasy bolar edi, dep otyr májilismen Ermurat Bapi. Bul týraly Ult.kz habarlaidy.
Máselen, Frantsiiada Orta ǵasyrdan bergi áskeri tarihtyń kýási – Parij áskeri mýzeii bar. Londondaǵy Koroldik qarý-jaraq palatasy men Imperiialyq áskeri mýzeii britandyq eldik pen erliktiń eren úlgisin pash etedi.
Sol siiaqty, Reseide Kremldiń qarý-jaraq palatasy álemge áigili. Kórshiles Ózbekstanda Ámir Temir murajaiynyń bir bóligi qarý-jaraqqa arnalǵan. Bakýdegi Ázirbaijan kóshpendiler mýzeii Túrki mádenietiniń qarý-jaraǵyn dáripteý ortalyǵy sanalady.
Al bizdiń táýelsiz Qazaqstanymyzda mundai ulttyq naqyshtaǵy qarý-jaraq mýzeii atymen joq dep otyr depýtat Bapi.
«Biz Uly Dalany birneshe ǵasyrlyq jaýgershilikten saqtap qalǵan, ǵundar men saqtardan bergi túrki halyqtary shoǵyrlanǵan kontinettiń ortasyn mekendegen Qazaq ultymyz. Endeshe, bizde Ulttyq qarý-jaraq mýzeii nege joq?» - degen saýal tastady ol.
Depýtattyń sózinshe bizde álemdik órkeniettiń damýyna túrtki bolǵan arbanyń aǵash dońǵalaǵynan bastap, attyń aýyzdyǵy men úzeńgisine deiin qarý-jaraq sanalýy tiis. Qazaq aýyz ádebietinde sadaqtyń qoldanylǵan materialdaryna qarai – «qaiyń sadaq», «qaraǵai sadaq», «úieńki sadaq», tehnikalyq múmkindigine bailanysty – «saryja», «sarsadaq», «qandaýyr sadaq», «kónsadaq», «buqarjaq» ataýlary bar. Qylysh, naiza men shoqpardyń túr-túrin bylai qoiǵanda, «saq eter», «silbi» qarýynyń birneshe úlgisi bolǵan. Dospanbet jyraýdyń bir jyrynda aitylatyn «Saqeter tidi sanyńa, saqsyrań toldy qanyńa» deitin «saq eterdiń» birneshe túri aǵaiyndy temirshi-ustalar Qulmenteginiń úsh bólmeden ǵana turatyn mýzei-úiinde saqtaýly tur.
«Batyrlardyń joryq kiimderiniń neshe túri bolǵan: «aimaýyt saýyt», «kóbe saýyt», «qandy kóbe», «kebenek», «torǵaikóz», t.t. Men atap shyqqan qarý-jaraq ataýynyń kópshiligi ózbektiń Ámir Temir mýzeiinde nemese Ázirbaijan kóshpendiler mýzeiinde joq. «Ejelgi jaýger qazaqtyń búginde joǵalyp ketken bul qarý-jaraq túrlerin qaidan tabamyz?» degen suraq týýy ábden múmkin. Eshqandai qiyndyq joq! Qazan qalasy, Máskeý men Peterbordyń arhivteri men mýzeilerin aralap, kózmaiyn taýysyp, qazaqtyń qarý-jaraǵyn jyldar boiy zerttegen aǵaiyndy temirshi sheberler Qulmentegiler barlyq alǵyshart materialdy saqtap otyr. («DAT» gazeti bir top temirshilerdiń bastamasyn kóterip, kezindegi qorǵanys ministi, búginderi ultshyl atanyp júrgen Imanǵali Tasmaǵambetovke deiin shyǵyp, «Qazaq qarý-jaraq palatasyn» ashý jóninde usynys jasaǵan bolatyn. Biraq bastama bilik tarapynan bandy bolmady). Tipti, keiingi sovettik áskeri tehnikany aitar bolsaq, II-Dúnie soǵysynda Qajymhan atamyz óz aqshasyna jasatyp, maidanǵa syilaǵan T-34 tankisi nemese qaraǵandylyq qyzdar ekipajynyń «KV» tankisiniń úlgileri qarý-jaraq mýzeiiniń eksponaty bolýǵa ábden laiyq emes pe?!», - degen depýtat óz sózin jalǵady.
«Bergi Aýǵan soǵysynda qoldanylǵan áskeri tehnikany alar bolsaq, «Qara maior» atanǵan ataqty kombat Boris Kerimbaevtyń jeke kúzetindegi «Shilka» zenit pýlemeti nemese Keńes Odaǵynyń Batyry qazaqstandyq Nikolai Krimenyshtyń «AK-74» avtomaty men Batyr ataǵynyń orynyna Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordeni berilgen leitenant Serjan Qazaqbaevtyń tapanshasy bul mýzeige laiyqty jádiger-mura bolar edi. Mine, ózińde joq bolsa, ózgeniń qalǵan-qutqanyna kiriptar bolasyń degennen shyǵady: jýyqta Qazaqstanda Resei áskeri-tarihi mýzeiiniń filialy ashylypty. Bul qandai muqtajdyqtan týǵan bastama?», - deidi E. Bapi.
Depýtattyń sózinshe bizde ult múddesi men memlekettik táýelsizdik tanymyna nuqsan keltiretin osyndai qoiyrtpaq qubylystarǵa qatysty qoǵamdyq daý-damaidy saiasi bilikpen bailanystyrý jaman úrdiske ainalyp barady.
«Shet eldiń soǵys mýzeii ashyldy degen habardy túrpidei qabyldaǵan, ózderin ul patriottary ataityn azamattar áleýmettik jelilerdi shýlatyp, prezident Qasym-Jomart Toqaev pen Parlament depýtattarynyń atyna syn aityp jatyr. Ai men kúnniń jaryǵynda osyndai qoǵamdyq dúrmek bizge qajet pe edi? Kórshi eldermen bailanysty geosaiasi jaǵdai teńselip turǵan kezde, aiaq astynan osyndai áskeri mýzeige degen qajettilik qaidan týdy? Osyndai suraqtardyń negizinde, sizderden Qazastanda Ulttyq qarý-jaraq mýzeiin ashý qajettigi jónindegi múmkindikterdi baǵamdap, Parlament depýtattaryna tujyrymdy jaýap berýdi suraimyn. Bul jaýap reseilik mýzeidiń filialyna bailanysty týyndaǵan qoǵamdaǵy qajetsiz qozǵalystyń býyn basýǵa yqpal etýi tiis dep esepteimin!», - dep sózin aiaqtady Ermurat Bapi.
