Foto: Ashyq derekkóz
Prezident "QR keibir zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony jáne qylmystyq-atqarý júiesi salalaryndaǵy zańnamany jetildirý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly" zańyna qol qoidy.
Aqordanyń túsindirýinshe, bul zańnyń basty jańalyqtary kelesidei: birinshiden, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq tiispeýshiligine qarsy qylmystar jasaǵan (pedofilder), qazaq tilin eń qurysa, qarapaiym deńgeide bilmeitin, sondai-aq Qazaqstan Konstitýtsiiasynyń negizderinen habarsyz sheteldikterge Qazaqstan azamattyǵyn berýden, al buryn azamattyqtan shyǵyp, keri oralǵan otandastarǵa azamattyǵyn qalpyna keltirýden bas tartylady.
Mańyzdy bir jańalyq. Qazaqstannyń kógildir tólqujatyn ielengisi keletin jatjurttyqtar budan bylai Qazaqstan tarihynan synaq tapsyratyn bolady. Olardyń el tarihynan qandai faktilerdi bilýi talap etiletinin "ǵylym jáne joǵary bilim salasyndaǵy ýákiletti organ aiqyndaidy".
Qazirgi kezde bul – Saiasat Nurbek basqaratyn Ǵylym jáne joǵarǵy bilim ministrligi. Eger sheteldikter Qazaqstan tarihy boiynsha bul synaqtan súrinse, azamattyq berýden nemese azamattyǵyn qalpyna keltirýden bas tartylady. Bul qazaq eliniń memlekettiligin joqqa shyǵaratyndardyń elge enýine bir tosqaýyl.
Qazaqstan territoriiasyna attap basa almaityn "persona non grata" tulǵalardyń sanaty keńeitildi.
"Ekstremistik nemese terroristik uiymǵa qatysy bar, qaitadan qylmys jasaǵan (retsidivist), uiymdasqan toptyń, qylmystyq uiymnyń "serkesi" sanalatyn, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq tiispeýshiligine qarsy qylmystar jasaǵan, sondai-aq Qazaqstanda aýyr nemese asa aýyr qylmys jasaǵan jáne halyqaralyq sharttar negizinde ustalyp, óz eline tapsyrylatyn adamdardyń elimizge kirýine tyiym salynady", – dep túsindirdi Aqorda.
Mysaly, sońǵy eki jarym jylda óz elinde saiasi jáne basqa qýǵyn-súrginge tap bolǵan reseilikter Qazaqstanǵa qashyp tyǵylyp, panalaityndy shyǵardy. Alaida ekijaqty kelisim aiasynda Qazaqstan olarǵa saiasi pana bere almaidy.
Jalpy alǵanda, endi sottalyp bosap shyqqan sheteldik pedofilder, ekstremister, terrorshylar Qazaqstanǵa kire almaýy, onyń azamattyǵyn da ala almaýy shart.
Ekinshiden, jańa zańǵa sáikes, qazaqstandyqtar men qandastarǵa jer ýchaskeleri úlestiriledi. "Úkimet aiqyndaǵan tizimdegi óńirlerge qonys aýdaratyn adamdar úshin sharýa nemese fermer qojalyǵyna jer ýchaskelerin berý kózdelgen".
Úshinshiden, Aqorda dereginshe, elimizdiń halqy tyǵyz óńirlerinen jumys kúshi tapshy oblystarǵa, soltústikke "qonys aýdarýshylarǵa jáne olardyń otbasy múshelerine memlekettik qoldaý retinde kóshýge sýbsidiia, turǵyn úi jaldaý, kommýnaldyq qyzmet tólemderiniń shyǵyndaryna ótemaqy, sondai-aq ekonomikalyq mobildilik sertifikattary sekildi materialdyq kómek kórsetiledi".
Tórtinshiden, Qazaqstanda da "altyn viza" engizildi. El ekonomikasyna investitsiia salǵan qaltaly azamattarǵa, investorlar Qazaqstanda turaqty turýǵa ruqsat alý quqyǵyn beretin "kóprettik vizaǵa" qol jetkizedi. Sondai-aq respýblikada suranysqa ie kásip ieleri, mysaly, aitishiler úshin arnaiy viza engizildi.
Besinshiden, Qylmystyq-atqarý júiesi mekemelerindegi, túrmedegi, tergeý izoliatorlaryndaǵy jáne ýaqytsha ustaý izoliatorlaryndaǵy beinebaqylaý kameralary júielerin búldirgeni úshin qylmystyq jaýapkershilik – bólek jaza túri engizilmek.
Zańda halyqtyń kóshi-qonyna qatysty zańnamany odan ári jetildirýge baǵyttalǵan basqa da túzetýler kózdelgen.
Senattyń Konstitýtsiialyq zańnama, sot júiesi jáne quqyq qorǵaý organdary komitetiniń múshesi Sovetbek Medebaev bul zańnyń taǵy bir myqty jańalyǵyn jetkizdi.
Oǵan sáikes, jatjurttyq, aitalyq, reseilik Qazaqstan azamattyǵyn alǵannan keiin basqa memlekettiń azamattyǵyn rastaityn qujattardy paidalaný ústinde qolǵa tússe, onda bul onyń Qazaqstannyń azamattyǵyn joǵaltýyna soqtyrady.
Qos azamattyqty bolǵyzbaý úshin memleket qazaqstandyq pasportty tartyp alýdyń osyndai jańa negizin engizip otyr. Salystyra ketsek, buǵan deiin qoldanysta bolǵan zańnamaǵa sáikes, eger qazaqstandyq shet memlekettiń azamattyǵyn alsa ǵana Qazaqstan azamattyǵyn joǵaltatyn. Jańa talap – jańa azamattarǵa qatysty.
Sovetbek Tursynuly "jer úlestirýdiń" mánin túsindire ketti.
"Qonys aýdarýshylarǵa Úkimet aiqyndaǵan óńirlerde sharýa nemese fermer qojalyǵyn júrgizý úshin jer ýchaskeleri konkýrstan tys tártippen beriledi. Biraq bul jer onyń menshigine jáne máńgilikke berilmeidi. 5 jylǵa deiingi merzimge, ýaqytsha, ári aqyly jer paidalaný – jalǵa alý quqyǵymen beriletin bolady. Eger qonys aýdarýshy osy óńirden bastapqy bes jyl merzim ishinde kóship ketse, basqa jerde turǵylyqty tursa, onda jer paidalaný quqyǵy toqtatylady, jer keri alynady. Sonymen birge qonystaný óńirlerinde 5 jyldan artyq tursa, onda jer telimi jańa merzimge – bul joly uzaq merzimdi paidalanýyna beriledi", – dedi ol.
S.Medebaev túskeiden teriskeige qonys aýdarýshylar úshin atalǵan materialdyq kómekter burynnan baryn túsindirdi. Tek olardy qorǵaý jaǵy kúsheitilip otyr.
"Erikti qonys aýdarǵan adamdarǵa jáne olardyń otbasy múshelerine biýdjet qarajaty esebinen kóshýge, turǵyn úidi jaldaýǵa jáne kommýnaldyq qyzmetterdi tóleýge, turǵyn úidi satyp alýǵa tólenetin sýbsidiialardy jeke sot oryndaýshylary, kollektorlar, basqasy olardyń bankter men basqa da qarjy uiymdary aldyndaǵy boryshynyń ótemi retinde óndirip ala almaidy. Ony qorǵaýǵa baǵyttalǵan osyndai jańa norma bekitildi. Qansha jerden boryshker bolsa da, eger Úkimet belgilegen óńirge kóshse, sol materialdyq kómek túrlerin paidalanýyna tyiym salynbaidy, buǵat qoiylmaidy jáne ózge de shekteýler bolmaidy", – dedi ol.
Jalpy, ońtústiktegi qalyń eldiń bir bóligin orystildi turǵyndary ketip, jalańashtanyp jatqan soltústikke óz erkimen qonystandyrý baǵdarlamasyn Úkimet 2017 jyly qolǵa alǵan edi. Senattyń "Óńir" toby depýtattarynyń bailamynsha, jeti jyl ótse de, bul baǵdarlama aitarlyqtai oń nátijelerge qol jetkizgen joq.
Endeshe elimizdiń barlyq óńiriniń turaqty, teń damýyn qamtamasyz etý úshin Úkimet halyqty kóshýge yntalandyrýdyń jańa sharalaryn ázirleýi qajet. Biraq sheneýnikter oǵan barmai otyr. Mysaly, kórshi Resei shekaralarda halyqty kóp qonystandyrý úshin Qiyr Shyǵysyndaǵy (Qiyr Shyǵys federaldyq okrýginde) jer telimderin azamattaryna jekemenshikke, tegin úlestirdi. Bul baǵdarlama "Dalnevostochnyi gektar" atalady.
Qazaqstanda 5 jylǵa ýaqytsha ári aqyly, arendalyq jer berý kóp adamdy qyzyqtyrmasy daýsyz.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vitse-ministri Aqmádi Sarbasov problemanyń baryn moiyndady. Alaida bul iste jasampazdyq pen izdenis tanytý ornyna eski súrleýden taimaityndaryn bildirdi.
"Soltústik aimaqtarymyzda halyq azaiyp barady. Sońǵy jyldardy alsaq, segiz oblysymyzdan shetelge 170 myń adam kóship ketti. Onyń birneshe sebebi bar, bastysy – etno-mádeni sebepter, buǵan qosa osy aimaqtardyń áleýmettik-ekonomikalyq damymaýyna bailanysty máseleler jeterlik. Ótken jyldary ońtústik oblystardan soltústik óńirlerge 59 myń adam kóship bardy. Bul tek bir baǵdarlama boiynsha qonys aýdarǵandary. Budan bólek, jastarǵa arnalǵan "Serpin", "Diplommen aýylǵa", "Aýyl amanaty", "Ana men bala" siiaqty baǵdarlamalar bar. Olarǵa 20 myń adam qatysty", – dedi birinshi vitse-ministr.
Onyń sendirýinshe, qonys aýdarýshylardy qoldaý sharalarynyń arqasynda ketken halyqtyń orny 40 paiyzǵa tolyqty. Eńbek ministrligi atalǵan baǵdarlamalardy ary qarai jalǵastyryp, sonyń esebinen soltústik Qazaqstandaǵy turǵyndar sanyn qalpyna keltirýden úmitti.
Sarapshylar eldiń Reseimen shektesetin soltústigi men shyǵysy bosap qalmaýy úshin ol jaqqa óz erkimen kóshetinderge biznesin ashýǵa, basqasyna arzan nesie, qaitarymsyz granttar berý, joǵarǵy oqýǵa oqýǵa konkýrssyz túsýine, balasyn balabaqshaǵa kezeksiz ornalastyrýyna múmkindikter berý siiaqty usynystar engizgen. Onyń bári Úkimet tarapynan qabyldanbai tur.
Ishki ister ministrliginiń dereginshe, 2023 jyly Qazaqstanda ýaqytsha turýǵa sheteldikterge 584 myń 588 ruqsat berildi. Elge kirý úshin sheteldikterge taǵy 55 myń 91 shaqyrý resimdeldi. 56 myń 427 viza berildi.
Qazaqstan azamattyǵyna byltyr 26,8 myńnan astam adam qabyldandy. Onyń ishinde qandastardyń qarasy basym: 20,5 myńnan asty. Oralmandardyń kóbi Ózbekstannan – 13 myń 244 nemese 64%, Qytaidan – 2 myń 768 nemese 13,5%, Túrikmenstannan – 1 myń 778, Reseiden – 1 myń 313, Mońǵoliiadan – 802. Soǵysqa qaramastan, reseilik qazaqtardyń jappai atajurtqa qonystaný úrdisi sol boiy bastalmady.
Sonymen, 32 jyl ishinde Qazaqstanǵa 1 million 128 myń etnikalyq qazaq oralyp, qandas mártebesin aldy. Bul – el halqynyń 5,6 paiyzyn ǵana quraidy.
