فوتو: اشىق دەرەككٶز
پرەزيدەنت "قر كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى جەنە قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸ سالالارىنداعى زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى" زاڭىنا قول قويدى.
اقوردانىڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, بۇل زاڭنىڭ باستى جاڭالىقتارى كەلەسٸدەي: بٸرٸنشٸدەن, كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق تيٸسپەۋشٸلٸگٸنە قارسى قىلمىستار جاساعان (پەدوفيلدەر), قازاق تٸلٸن ەڭ قۇرىسا, قاراپايىم دەڭگەيدە بٸلمەيتٸن, سونداي-اق قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنىڭ نەگٸزدەرٸنەن حابارسىز شەتەلدٸكتەرگە قازاقستان ازاماتتىعىن بەرۋدەن, ال بۇرىن ازاماتتىقتان شىعىپ, كەرٸ ورالعان وتانداستارعا ازاماتتىعىن قالپىنا كەلتٸرۋدەن باس تارتىلادى.
ماڭىزدى بٸر جاڭالىق. قازاقستاننىڭ كٶگٸلدٸر تٶلقۇجاتىن يەلەنگٸسٸ كەلەتٸن جاتجۇرتتىقتار بۇدان بىلاي قازاقستان تاريحىنان سىناق تاپسىراتىن بولادى. ولاردىڭ ەل تاريحىنان قانداي فاكتٸلەردٸ بٸلۋٸ تالاپ ەتٸلەتٸنٸن "عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگان ايقىندايدى".
قازٸرگٸ كەزدە بۇل – ساياسات نۇربەك باسقاراتىن عىلىم جەنە جوعارعى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ. ەگەر شەتەلدٸكتەر قازاقستان تاريحى بويىنشا بۇل سىناقتان سٷرٸنسە, ازاماتتىق بەرۋدەن نەمەسە ازاماتتىعىن قالپىنا كەلتٸرۋدەن باس تارتىلادى. بۇل قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن جوققا شىعاراتىنداردىڭ ەلگە ەنۋٸنە بٸر توسقاۋىل.
قازاقستان تەرريتوريياسىنا اتتاپ باسا المايتىن "پەرسونا نون گراتا" تۇلعالاردىڭ ساناتى كەڭەيتٸلدٸ.
"ەكسترەميستٸك نەمەسە تەرروريستٸك ۇيىمعا قاتىسى بار, قايتادان قىلمىس جاساعان (رەتسيديۆيست), ۇيىمداسقان توپتىڭ, قىلمىستىق ۇيىمنىڭ "سەركەسٸ" سانالاتىن, كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق تيٸسپەۋشٸلٸگٸنە قارسى قىلمىستار جاساعان, سونداي-اق قازاقستاندا اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاساعان جەنە حالىقارالىق شارتتار نەگٸزٸندە ۇستالىپ, ٶز ەلٸنە تاپسىرىلاتىن ادامداردىڭ ەلٸمٸزگە كٸرۋٸنە تىيىم سالىنادى", – دەپ تٷسٸندٸردٸ اقوردا.
مىسالى, سوڭعى ەكٸ جارىم جىلدا ٶز ەلٸندە ساياسي جەنە باسقا قۋعىن-سٷرگٸنگە تاپ بولعان رەسەيلٸكتەر قازاقستانعا قاشىپ تىعىلىپ, پانالايتىندى شىعاردى. الايدا ەكٸجاقتى كەلٸسٸم اياسىندا قازاقستان ولارعا ساياسي پانا بەرە المايدى.
جالپى العاندا, ەندٸ سوتتالىپ بوساپ شىققان شەتەلدٸك پەدوفيلدەر, ەكسترەميستەر, تەررورشىلار قازاقستانعا كٸرە الماۋى, ونىڭ ازاماتتىعىن دا الا الماۋى شارت.
ەكٸنشٸدەن, جاڭا زاڭعا سەيكەس, قازاقستاندىقتار مەن قانداستارعا جەر ۋچاسكەلەرٸ ٷلەستٸرٸلەدٸ. "ٷكٸمەت ايقىنداعان تٸزٸمدەگٸ ٶڭٸرلەرگە قونىس اۋداراتىن ادامدار ٷشٸن شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىنا جەر ۋچاسكەلەرٸن بەرۋ كٶزدەلگەن".
ٷشٸنشٸدەن, اقوردا دەرەگٸنشە, ەلٸمٸزدٸڭ حالقى تىعىز ٶڭٸرلەرٸنەن جۇمىس كٷشٸ تاپشى وبلىستارعا, سولتٷستٸككە "قونىس اۋدارۋشىلارعا جەنە ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنە مەملەكەتتٸك قولداۋ رەتٸندە كٶشۋگە سۋبسيدييا, تۇرعىن ٷي جالداۋ, كوممۋنالدىق قىزمەت تٶلەمدەرٸنٸڭ شىعىندارىنا ٶتەماقى, سونداي-اق ەكونوميكالىق موبيلدٸلٸك سەرتيفيكاتتارى سەكٸلدٸ ماتەريالدىق كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ".
تٶرتٸنشٸدەن, قازاقستاندا دا "التىن ۆيزا" ەنگٸزٸلدٸ. ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسييا سالعان قالتالى ازاماتتارعا, ينۆەستورلار قازاقستاندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات الۋ قۇقىعىن بەرەتٸن "كٶپرەتتٸك ۆيزاعا" قول جەتكٸزەدٸ. سونداي-اق رەسپۋبليكادا سۇرانىسقا يە كەسٸپ يەلەرٸ, مىسالى, ايتيشٸلەر ٷشٸن ارنايى ۆيزا ەنگٸزٸلدٸ.
بەسٸنشٸدەن, قىلمىستىق-اتقارۋ جٷيەسٸ مەكەمەلەرٸندەگٸ, تٷرمەدەگٸ, تەرگەۋ يزولياتورلارىنداعى جەنە ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورلارىنداعى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى جٷيەلەرٸن بٷلدٸرگەنٸ ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك – بٶلەك جازا تٷرٸ ەنگٸزٸلمەك.
زاڭدا حالىقتىڭ كٶشٸ-قونىنا قاتىستى زاڭنامانى ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان باسقا دا تٷزەتۋلەر كٶزدەلگەن.
سەناتتىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭناما, سوت جٷيەسٸ جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ سوۆەتبەك مەدەباەۆ بۇل زاڭنىڭ تاعى بٸر مىقتى جاڭالىعىن جەتكٸزدٸ.
وعان سەيكەس, جاتجۇرتتىق, ايتالىق, رەسەيلٸك قازاقستان ازاماتتىعىن العاننان كەيٸن باسقا مەملەكەتتٸڭ ازاماتتىعىن راستايتىن قۇجاتتاردى پايدالانۋ ٷستٸندە قولعا تٷسسە, وندا بۇل ونىڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن جوعالتۋىنا سوقتىرادى.
قوس ازاماتتىقتى بولعىزباۋ ٷشٸن مەملەكەت قازاقستاندىق پاسپورتتى تارتىپ الۋدىڭ وسىنداي جاڭا نەگٸزٸن ەنگٸزٸپ وتىر. سالىستىرا كەتسەك, بۇعان دەيٸن قولدانىستا بولعان زاڭناماعا سەيكەس, ەگەر قازاقستاندىق شەت مەملەكەتتٸڭ ازاماتتىعىن السا عانا قازاقستان ازاماتتىعىن جوعالتاتىن. جاڭا تالاپ – جاڭا ازاماتتارعا قاتىستى.
سوۆەتبەك تۇرسىنۇلى "جەر ٷلەستٸرۋدٸڭ" مەنٸن تٷسٸندٸرە كەتتٸ.
"قونىس اۋدارۋشىلارعا ٷكٸمەت ايقىنداعان ٶڭٸرلەردە شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىعىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن جەر ۋچاسكەلەرٸ كونكۋرستان تىس تەرتٸپپەن بەرٸلەدٸ. بٸراق بۇل جەر ونىڭ مەنشٸگٸنە جەنە مەڭگٸلٸككە بەرٸلمەيدٸ. 5 جىلعا دەيٸنگٸ مەرزٸمگە, ۋاقىتشا, ەرٸ اقىلى جەر پايدالانۋ – جالعا الۋ قۇقىعىمەن بەرٸلەتٸن بولادى. ەگەر قونىس اۋدارۋشى وسى ٶڭٸردەن باستاپقى بەس جىل مەرزٸم ٸشٸندە كٶشٸپ كەتسە, باسقا جەردە تۇرعىلىقتى تۇرسا, وندا جەر پايدالانۋ قۇقىعى توقتاتىلادى, جەر كەرٸ الىنادى. سونىمەن بٸرگە قونىستانۋ ٶڭٸرلەرٸندە 5 جىلدان ارتىق تۇرسا, وندا جەر تەلٸمٸ جاڭا مەرزٸمگە – بۇل جولى ۇزاق مەرزٸمدٸ پايدالانۋىنا بەرٸلەدٸ", – دەدٸ ول.
س.مەدەباەۆ تٷسكەيدەن تەرٸسكەيگە قونىس اۋدارۋشىلار ٷشٸن اتالعان ماتەريالدىق كٶمەكتەر بۇرىننان بارىن تٷسٸندٸردٸ. تەك ولاردى قورعاۋ جاعى كٷشەيتٸلٸپ وتىر.
"ەرٸكتٸ قونىس اۋدارعان ادامدارعا جەنە ولاردىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبٸنەن كٶشۋگە, تۇرعىن ٷيدٸ جالداۋعا جەنە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردٸ تٶلەۋگە, تۇرعىن ٷيدٸ ساتىپ الۋعا تٶلەنەتٸن سۋبسيدييالاردى جەكە سوت ورىنداۋشىلارى, كوللەكتورلار, باسقاسى ولاردىڭ بانكتەر مەن باسقا دا قارجى ۇيىمدارى الدىنداعى بورىشىنىڭ ٶتەمٸ رەتٸندە ٶندٸرٸپ الا المايدى. ونى قورعاۋعا باعىتتالعان وسىنداي جاڭا نورما بەكٸتٸلدٸ. قانشا جەردەن بورىشكەر بولسا دا, ەگەر ٷكٸمەت بەلگٸلەگەن ٶڭٸرگە كٶشسە, سول ماتەريالدىق كٶمەك تٷرلەرٸن پايدالانۋىنا تىيىم سالىنبايدى, بۇعات قويىلمايدى جەنە ٶزگە دە شەكتەۋلەر بولمايدى", – دەدٸ ول.
جالپى, وڭتٷستٸكتەگٸ قالىڭ ەلدٸڭ بٸر بٶلٸگٸن ورىستٸلدٸ تۇرعىندارى كەتٸپ, جالاڭاشتانىپ جاتقان سولتٷستٸككە ٶز ەركٸمەن قونىستاندىرۋ باعدارلاماسىن ٷكٸمەت 2017 جىلى قولعا العان ەدٸ. سەناتتىڭ "ٶڭٸر" توبى دەپۋتاتتارىنىڭ بايلامىنشا, جەتٸ جىل ٶتسە دە, بۇل باعدارلاما ايتارلىقتاي وڭ نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزگەن جوق.
ەندەشە ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸنٸڭ تۇراقتى, تەڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت حالىقتى كٶشۋگە ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا شارالارىن ەزٸرلەۋٸ قاجەت. بٸراق شەنەۋنٸكتەر وعان بارماي وتىر. مىسالى, كٶرشٸ رەسەي شەكارالاردا حالىقتى كٶپ قونىستاندىرۋ ٷشٸن قيىر شىعىسىنداعى (قيىر شىعىس فەدەرالدىق وكرۋگٸندە) جەر تەلٸمدەرٸن ازاماتتارىنا جەكەمەنشٸككە, تەگٸن ٷلەستٸردٸ. بۇل باعدارلاما "دالنەۆوستوچنىي گەكتار" اتالادى.
قازاقستاندا 5 جىلعا ۋاقىتشا ەرٸ اقىلى, ارەندالىق جەر بەرۋ كٶپ ادامدى قىزىقتىرماسى داۋسىز.
ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ بٸرٸنشٸ ۆيتسە-مينيسترٸ اقمەدي سارباسوۆ پروبلەمانىڭ بارىن مويىندادى. الايدا بۇل ٸستە جاسامپازدىق پەن ٸزدەنٸس تانىتۋ ورنىنا ەسكٸ سٷرلەۋدەن تايمايتىندارىن بٸلدٸردٸ.
"سولتٷستٸك ايماقتارىمىزدا حالىق ازايىپ بارادى. سوڭعى جىلداردى الساق, سەگٸز وبلىسىمىزدان شەتەلگە 170 مىڭ ادام كٶشٸپ كەتتٸ. ونىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار, باستىسى – ەتنو-مەدەني سەبەپتەر, بۇعان قوسا وسى ايماقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامىماۋىنا بايلانىستى مەسەلەلەر جەتەرلٸك. ٶتكەن جىلدارى وڭتٷستٸك وبلىستاردان سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرگە 59 مىڭ ادام كٶشٸپ باردى. بۇل تەك بٸر باعدارلاما بويىنشا قونىس اۋدارعاندارى. بۇدان بٶلەك, جاستارعا ارنالعان "سەرپٸن", "ديپلوممەن اۋىلعا", "اۋىل اماناتى", "انا مەن بالا" سيياقتى باعدارلامالار بار. ولارعا 20 مىڭ ادام قاتىستى", – دەدٸ بٸرٸنشٸ ۆيتسە-مينيستر.
ونىڭ سەندٸرۋٸنشە, قونىس اۋدارۋشىلاردى قولداۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا كەتكەن حالىقتىڭ ورنى 40 پايىزعا تولىقتى. ەڭبەك مينيسترلٸگٸ اتالعان باعدارلامالاردى ارى قاراي جالعاستىرىپ, سونىڭ ەسەبٸنەن سولتٷستٸك قازاقستانداعى تۇرعىندار سانىن قالپىنا كەلتٸرۋدەن ٷمٸتتٸ.
ساراپشىلار ەلدٸڭ رەسەيمەن شەكتەسەتٸن سولتٷستٸگٸ مەن شىعىسى بوساپ قالماۋى ٷشٸن ول جاققا ٶز ەركٸمەن كٶشەتٸندەرگە بيزنەسٸن اشۋعا, باسقاسىنا ارزان نەسيە, قايتارىمسىز گرانتتار بەرۋ, جوعارعى وقۋعا وقۋعا كونكۋرسسىز تٷسۋٸنە, بالاسىن بالاباقشاعا كەزەكسٸز ورنالاستىرۋىنا مٷمكٸندٸكتەر بەرۋ سيياقتى ۇسىنىستار ەنگٸزگەن. ونىڭ بەرٸ ٷكٸمەت تاراپىنان قابىلدانباي تۇر.
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, 2023 جىلى قازاقستاندا ۋاقىتشا تۇرۋعا شەتەلدٸكتەرگە 584 مىڭ 588 رۇقسات بەرٸلدٸ. ەلگە كٸرۋ ٷشٸن شەتەلدٸكتەرگە تاعى 55 مىڭ 91 شاقىرۋ رەسٸمدەلدٸ. 56 مىڭ 427 ۆيزا بەرٸلدٸ.
قازاقستان ازاماتتىعىنا بىلتىر 26,8 مىڭنان استام ادام قابىلداندى. ونىڭ ٸشٸندە قانداستاردىڭ قاراسى باسىم: 20,5 مىڭنان استى. ورالمانداردىڭ كٶبٸ ٶزبەكستاننان – 13 مىڭ 244 نەمەسە 64%, قىتايدان – 2 مىڭ 768 نەمەسە 13,5%, تٷرٸكمەنستاننان – 1 مىڭ 778, رەسەيدەن – 1 مىڭ 313, موڭعولييادان – 802. سوعىسقا قاراماستان, رەسەيلٸك قازاقتاردىڭ جاپپاي اتاجۇرتقا قونىستانۋ ٷردٸسٸ سول بويى باستالمادى.
سونىمەن, 32 جىل ٸشٸندە قازاقستانعا 1 ميلليون 128 مىڭ ەتنيكالىق قازاق ورالىپ, قانداس مەرتەبەسٸن الدى. بۇل – ەل حالقىنىڭ 5,6 پايىزىن عانا قۇرايدى.
