«Mal syrlas, attyń syry maǵan málim, Jyrym – jylqy, júirik at –salǵan ánim. Aspan asty, jer júzi keń sahara, Kún kórip atam qazaq kelgen málim», dep kezinde Iliias Jansúgirov jyrlaǵandai, jylqyny qadirlemeitin, jylqynyń qasietin ardaqtamaityn qazaq joq shyǵar. «Adam jylqy minezdes» dep sondyqtan da aitylsa kerek.
Muny jazyp otyrǵanymyzdyń ózindik úlken máni bar. Óitkeni, taiaýda Astana jurtshylyǵyna Batys Qazaqstan oblysynyń 12 aýdany men Oral qalasy kásipkerler jalpy salmaǵy 200 tonnadan astam azyq-túlik ákelip, molshylyq pen toqshylyqtyń kórigin qyzdyrǵan jármeńkesin halyq umyta qoimaǵany haq. Sol kezde azyq-túlikke qoiylǵan baǵalar shamamen 30 paiyzdai arzan bolǵan edi. Sonda atalǵan oblystaǵy et óndirýshi aýdandardyń biri sanalatyn Qaztalov aýdanynyń ákimi Nurlan Maǵazuly: «Biz aýdannan 2 tonna jylqy etin, 2 tonna siyr etin ákeldik. Ónimderimiz sapaly, sanitarlyq normalarǵa sai. Baǵasy da jergilikti ettiń baǵasynan arzan», – degen bolatyn.
Árine, osy kezde biz atalǵan aýdannyń ákimi Nurlan Bekqaiyrǵa jolyǵyp, áńgimelestik. Ondaǵy maqsatymyz, elimizdiń sonaý bir qiyryndaǵy oblys ortalyǵynan shalǵai jatqan aýdan ahýaly týraly az-kem bolsa da málimet alý edi. Biraq biz el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna shyn máninde erekshe tartý bolatyn úlken bir jyly jańalyqqa tap boldyq.
Aýdan ákimimen áńgimelesý barysynda kóptegen igi jumystar atqarylyp jatqandyǵyn estidik. Bul jaqtyń qysqy aýa raiy da qatal ekendigi belgili. Soǵan orai aýdannyń 16 aýyldyq okrýgtiń barlyǵy jiyn-terimdi tolyq aiaqtaǵan. Al munda 75 myńǵa tarta iri qara bar. 300 myńǵa tarta usaq mal, 21 myńnan astam jylqy jáne bar. Osy maldyń barlyǵyn qamtamasyz etetindei deńgeide jem-shóp tolyǵymen daiyndalǵan. Alda kele jatqan el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna nendei sharalar atqaryp jatyrsyzdar degen suraǵymyzǵa N.Bekqaiyr asa maqtanyshpen aqtaryla áńgimelei jóneldi. Rasynda, ákim aitsa aitqandai eken, aýdan halqy ózge óńirlerge úlgi tutarlyq isterdi atqaryp jatqanyna kýá boldyq.
«Bizdiń aýdan Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna 25 igi is arnaýdy qolǵa aldy. Táýelsizdikke tartý retinde biz ne bere alamyz? dep shyn máninde jaýaptylyqpen jumys isteitinder qatary kóbeidi. 25 jyldyqqa – 25 igi is atqarýdy usynǵan da bizdiń aýdan jurtshylyǵy. Mysaly, bireýi bir aýylǵa monsha salyp berýdi usynsa, kelesisi halyqtyń igiligi úshin oiyn alańyn jabdyqtaidy, tipti óz qarjysymen dárigerlik pýnkt salyp berip jatqan azamattar da bar. Solardyń qatarynda, erekshe atap aitýǵa turatyny, Qoshankól aýylynda elimiz boiynsha alǵashqy «Sáigúlik» jylqy mýzeiiniń ashylǵany dedi aýdan ákimi
Al osy jaily bastama kóterip, Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna tartý retinde jylqy mýzeiin ashýdy usynǵan aýdandyq «Aýyl ainasy» gazetiniń redaktory Serik Jumaǵaliev degen azamat kórinedi. Aýdannyń bir aýyldyq bólimshesin bylai qoiǵanda, talai ortalyq murajailardyń ózinen tek jylqyǵa qatysty jádigerler tabý qiyn ǵoi. Sondyqtan joǵaryda aitylǵanyndai, Serik Jumaǵaliev pen aýdandyq máslihat depýtaty Gúlfiia Kóshbaeva jáne atqumar Amanjol Qajyǵaliev bastaǵan top el arasynan jádigerler jinapty. Atbegilermen, jylqy ustaityn azamattarmen sóilesip, qai jerde qandai jádiger bolýǵa jaraityn zat bar, solardy ákelýge tyrysty. Kórshiles oblystarǵa baryp qaitqan.
Qazir ǵimarat tolyqtai jabdyqtaldy. Murajaiǵa «Sáigúlik» dep at qoidyq. Bul – bizder úshin maqtanysh. Maqtanyshpen aita otyryp, óz jumysyn bastaǵan murajai óskeleń urpaqqa ata kásiptiń qyr-syryn úirenýge odan ári septigin tigizedi dep sanaimyz. Bul bizdiń aýdannyń Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna jasaǵan eń úlken syiymyz boldy degen oidamyz», – dedi Qaztalov aýdanynyń ákimi Nurlan Bekqaiyr.
Iá, jylqy dese eleń etpeitin qazaq joq. Minseń – kólik, jeseń – as. Joǵaryda aitqanymyzdai, onyń tátti ári qunarly eti men shipasy mol dámdi qymyzyn kim ishkisi kelmeidi deisiz. Sonyń etin de, qymyzyn da Qaztalov aýdanynyń eńbekkerleri elordalyq turǵyndarǵa tartý etti. Qazaqtyń jylqysyna qurmeti úshin arnaiy mýzei de ashty.
Osy arada derek úshin aita keteiik, elimiz egemendigin alǵannan keiin, Kókshetaýda jylqy piri «Qulagerge» eskertkish ornatyldy. Al álemniń 30 elinde tek jylqyǵa, taǵy 30-dan astam elinde jylqyǵa janama túrde arnalǵan mýzeiler bar eken. Myna kórshimiz Reseidiń ózinde arnaiy jylqy sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýty, birneshe jylqy mýzeileri bar. Japoniia, Angliia, Ispaniia sekildi elderde jylqy mýzeileri áldeqashan ashylǵan. Sondyqtan Jer sharyndaǵy 250 tuqymnan taraityn 65 mln jylqynyń shyqqan jeri, iaǵni taraǵan ólkesi qazaq dalasy desek, soǵan orai osy kezge deiin talai adamdy elimizde nege jylqy mýzeii joq degen oryndy suraq mazalaityn edi. Endi, mine, sonyń olqylyǵyn Qaztalov aýdanynda eń alǵashqy bolyp ashylǵan «Sáigúlik» jylqy mýzeii toltyrady dep sanaimyz. Toltyrmasa da igilikti istiń bastaýyna Qaztalov aýdany ainalǵany aidai anyq.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»
