Qazaqstan úshin qazir dini ekstremistik áreketterdiń qandai stsenariileri yqtimal bolyp jatqanyn túsiný burynǵydan da mańyzdy. Ekstremizm degenimiz - saiasi, ideologiialyq, násildik, ulttyq nemese dini arazdyq nemese dushpandyq nemese kez-kelgen áleýmettik topqa degen jekkórýshilik nemese dushpandyq negizinde jasalǵan kez kelgen qylmysty bildiredi.
Qazaqstanda memlekettik deńgeide osy saladaǵy jumysty júieleý boiynsha sharalar qabyldanýda. Úkimet 2018 jyldyń naýryz aiynyń sońynda dini ekstremizm men terrorizmge qarsy is-qimyldyń 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan jańa memlekettik baǵdarlamasyn bekitti. Onyń maqsattary men mindetteri ártúrli ákimshilik qurylymdardyń qyzmetin damytýdyń problemalyq órisin sipattaityn, sondai-aq ártúrli pozitsiialardaǵy adamdardyń ózara árekettesý baǵyttaryn kórsetetin 2020 jylǵa deiingi dini saladaǵy memlekettik saiasat tujyrymdamasyna negizdelgen. Qujattardyń negizgi qondyrǵysy - dindi destrýktivti maqsatta paidalanýdyń aldyn alý.
Bul jaǵdaida eń naqty stsenariidi 3 múmkin nusqadan tańdaýǵa bolady:
1. 90-jyldardyń basyndaǵy «sheshendikter», áleýmettik protsesterdi retteitin negizgi norma retinde shariattyń engizilýi. Bul stsenarii Qazaqstan úshin az, óitkeni oǵan qazaq ultshyldyǵy jáne eldiń bileýshi taptarynyń kópshiliginiń bilikten airylýy múmkin emestigi qarsy.
2. Mysyrlyqtar, zańdy túrde sailaý arqyly «Musylman baýyrlar» jáne olardyń jetekshisi Mýrsidiń bilikke kelýi. Bul stsenarii islamdyq qurylymdardyń bireýiniń basqalarynan aiqyn basymdylyǵyn talap etedi, bul Qazaqstan jaǵdaiynda múmkin emes.
3. Túrikshe, «Erdoǵanovskii», jumsaq túrde islamdastyrýmen. Stsenarii, eń aldymen, Qazaqstan jaǵdaiynda, zaiyrly kóshbasshy, zańdar korpýsy men ómir saltyn islamdastyrý ustanymdaryn saqtai otyryp, ásirese týys jáne kórshi qoǵamdastyqtarda bolýy múmkin. Bul jol eldegi islamdyq uiymdardyń naqty qurylymyn eskersek – múmkin.
Joǵary deńgeide islamdyq kásipkerlerdiń aýqatty otbasylary tur. Olardyń árqaisysy áli de jabyq kamera bolyp tabylady, iesi men týysqandary, klientteri men úi jumysshylary bar. Olardyń arasynda áli úilestirý joq, sonymen qatar olar SAMC-tiń artyqshylyǵyn moiyndamaidy.
Ekinshi deńgeide oqý jáne úgit qurylymdary ornalasqan. Tómengi deńgeide aýyldyq jerlerde kóptegen jamaǵattar bar. Onda ómir salty qazirdiń ózinde islamdastyrylǵan, al shariǵat - ómirdi retteitin kúndelikti norma. Osylaisha, qazaq islamdyq qurylymdarynyń arasynda ierarhiia joq, sondyqtan ornalastyrý stsenariiiniń tek 3-shi nusqasy bolýy ábden múmkin. Bul el úshin basty stsenarii emes. Biraq naqty basqarýda siz jaǵdaidyń ártúrli múmkindikterin kórip, eskerýińiz kerek. Oqiǵalardy damytýdyń bul nusqasy dini ekstremizmge qarsy sátti kúrestiń negizgi sharty retinde qoǵamdaǵy áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi sheshý qajettiligin tikelei kórsetedi.
Sarapshylar men saiasattanýshylar radikaldar jaǵynda soǵysqan Ortalyq Aziia elderi azamattarynyń otanyna oralýy jaqyn bolashaqtyń máselesi dep sanaidy. Olardyń aitýynsha, ekstremisterdiń kópshiligi Aýǵanstannyń Tájikstan, Ózbekstan jáne Túrikmenstanmen shekaralas aimaqtaryna qonystandyrylady jáne Internet arqyly óz jaqtastarynyń kameralaryna shaqyrady.
Tashkent ǵylymi-zertteý bastamalarynyń ortalyǵynyń baǵalaýy boiynsha, 2011 jyldan beri IGIL qatarynda postkeńestik keńistiktegi elderden 9 myń adam Siriia men Irakta soǵysqan, olardyń 3,5 myńy Reseiden, 1,5 myńy Ózbekstannan, 1 myń adam kelgen. Tájikstannan kóp, qalǵan 3 myńy Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne basqa elderde.
Resmi derekterge súiense, Siriia men Irakta Ortalyq Aziiadan 5 myńǵa jýyq adam soǵysqan, al qazaqtar eń az sanyn jinaidy - 2015 jyldan 2017 jylǵa deiin 255 adam Siriiadan Qazaqstanǵa ketken. Keiinirek radikaldy jasýshalarǵa qosylǵan adam. Ashyq qol jetimdilikte Reseidiń Federaldy qaýipsizdik qyzmetiniń baǵasy da bar: ótken jyldyń sońynda Irak pen Siriiada 6 myńǵa jýyq jaldamalylar bolǵan. Qalai bolǵanda da, aimaq arnaiy daiarlyqtan ótken, eń bastysy, soǵys qimyldaryna qatysqan tájiribeli jetkilikti radikaldy adamdardyń otandaryna oralý problemasyna tap bolady. Demek, bul máseleni elemeýge bolmaidy, jańa synaqqa qarsy kúreske daiyndyq qajet.
Elimizde 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstanda terrorizm men dini ekstremizmge qarsy ekinshi memlekettik baǵdarlama bar, jáne buǵan deiingi baǵdarlamamen salystyrǵanda, áleýmettik jelilerde jáne mamandandyrylǵan veb-saittarda memlekettik buqaralyq aqparat quraldarynyń qatysýy keńeitildi.
Eń bastysy, memlekettik baǵdarlamanyń strategiiasy birshama qarama-qaishylyqty: ony jasaýshylar terrorizmniń dinge qatysy joq dep moiyndaidy, alaida antiterroristik mazmun radikalizmniń ósýine sebep bolǵan basqa faktorlarǵa nazar aýdarýdyń ornyna 99% dini boiaýmen jasalǵan.
Másele mynada, Internettegi qazirgi terrorlyq úgit-nasihatty kelgen ámirler emes, óz elderindegi barlyq aýyr máselelerdi biletin keshegi otandastar júrgizedi - sondyqtan olar qarsy propaganda deńgeiinde kiberarmiiany qurýy yqtimal.
Qazaqstandyq saiasattanýshylar Qazaqstannyń Siriia terroristeri úshin taptyrmaityn qamal ekenin túsindirdi. Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda áskeri operatsiialardy naqty geografiiasy men aýa-raiyna bailanysty múmkin emes, jáne bizdiń demografiiamyz aýmaqqa sáikes kelmeidi. Muny myna faktorlarmen túsindirýge bolady:
Geografiia. Iia, bizdiń memleketimizdiń landshafty partizandyq soǵysqa beiimdelgen, biraq bizge ISIS joq aimaq týraly bilim kerek. Sonymen qatar, bizdiń qalalar bir-birinen tym alys, maidanǵa sozylý eshteńe istemeidi, bizge aýyr tehnikasy bar milliondyq armiia qajet.
Aýa-raiy. Búkil ómirin jyly Siriiada ótkizgen, sodan keiin salqyndaǵan Ortalyq Aziiaǵa bet alǵan adamdarǵa ne bolatynyn elestetip kórińiz.
Demografiia. Qazaqstanda. IGIL-di qoldaityn adamdar sany az, al bizdiń turǵyndar olardy qoldamaidy, al halyqsyz qalalarǵa kóshý múmkin emes.
Qatelespesem, Orta Aziiada 1991 jyldan bastap soǵys bolady dep kútilýde, biraq ol áli de bar. Halyqty keibir kúdikti qorqytý jumystary júrgizilýde. Iran baspasózinde osyǵan uqsas málimdemeler bar.
Taǵy bir sát - terrorizm men terrorister qarý qoldaný turǵysynan damydy. Bul tapanshalar, bombalar ǵana emes, bul jeńil qarý-jaraq - pyshaq, bul kólikter - júk kóligi nemese tipti jazda Tájikstandaǵy terroristik shabýyl kezinde paidalanylǵan avtomobil. Aldymen sheteldik velosipedshilerdi kólikpen aidap áketip, sodan keiin pyshaqpen óltirdi. Bul aimaqta alǵash ret ingimasi ádisteri qoldanyldy, bul olar múmkindiginshe kóp adamdy óltirý úshin shaǵyn toptarǵa shabýyl jasaý kezinde boldy.
Ekstremizm men terrorizm úshin sottalǵan 400-500 adam bizdiń túrmelerde jazasyn ótep jatyr. Temir tordyń artynda júrgender qanshama radikaldandy?
Eshkim sizge naqty figýra bermeidi, óitkeni bul adam jazasyn ótegennen keiin psihologpen, teologpen, dintanýshymen sóilesip, sodan keiin shyǵyp, óziniń senimderinen bas tartýyna eshqandai kepildik bermeidi.
Biz bul sannyń ósip ketpeýi úshin terrorizmniń aldyn-alý baǵytynda jumys jasaýymyz kerek. Bizdiń úkimettiń saiasaty aldyn-alý emes, jazalaýǵa jatady. Barlyǵy tabý, aýlaý jáne otyrǵyzý úshin múmkindiginshe jasalady, biraq aldyn-alý úshin emes.
Ekstremizm jáne halyqtyń radikaldanýy - bul jekelegen memleketterden asyp ketken jáne búkil adamzatqa qaýip tóndiretin máseleler. Muny túsine otyryp, Qazaqstan paidaly aqparat alý úshin barlyq múmkindikterdi paidalanady, ásirese Germaniia ony óziniń barlyq kórinisterinde bólisken kezde.
Germaniiada radikalizatsiia degenimiz - tórt kezeńnen turatyn úi protsesi: aldymen adam radikaldy ideologiianyń postýlattaryna nazar aýdara bastaidy, sodan keiin ol belgili qubylystardyń sebepterine qyzyǵýshylyq tanytady, ekstremistik ideialardy qabyldaidy, sodan keiin olarǵa sáikes áreket etedi.
Qazaqstannan aiyrmashylyǵy, lańkesterdiń kópshiligi (mysaly, Saian Hairov - Aqsai shatqalyn qyryp salǵan toptyń jalǵyz sottalǵan múshesi nemese Almatyda politsiiany atyp óltirgen Rýslan Kúlekbaev) Germaniiadaǵy, alys emes jerlerde radikaldy islam ideialarymen tanysqan. kóbinese olardyń jaqyndary men dostary radikaldanǵan. Ekinshi orynda - meshitter, odan keiin Internet, mektepter jáne túrmelerdiń tizimi.
Eger qoǵam men memleket ekstremisterdiń kez-kelgen áreketine jaýap berse, ekstremizm men radikalizatsiiaǵa qarsy turýǵa bolady. Iaǵni, mysaly, natsister basqa etnikalyq toptardyń ókilderin óltirýge shaqyrsa, basqalardyń kinási bolmas úshin tez jáne demonstratsiialyq sot qajet. Degenmen ekstremizm migranttar arasynda emes, kedeilik, tártipsizdik jáne memlekettik biliktiń álsiz ókimeti ornyqqan jerde jetilip keledi. Sondyqtan, gettalar men depressiialyq aimaqtardyń - ekstremizmniń qunarly negiziniń paida bolýynyń aldyn alý úshin qala qurylysy óte mańyzdy.
Aigúl Orazhan
