«Ketemin men Segizinshi Aspanǵa...». Osylai dep jyrlaǵan Ámirhan aqyn da aramyzda joq. Odan beri birneshe kóktem, birneshe kúz ótti. Jaidarly jazdy da kórgen joq. Qaharly qystyń salqynyn da sezinbedi. Ámirhan-muń. Ámirhan erekshe tylsym sekildi kórinedi de turady bizge.
***
– Aspanda Ai jalǵyz áli kún,
Jalǵyzdyq sharshatty meni de.
Sol jumbaq Aiymnyń jaryǵyn,
Jyr qylyp tarttym men elime.
Itteri tasadan urǵan kóp,
Aqyn dep tanydy aimaǵym.
Men biraq ol kezde bilgem joq,
Jerde de qol jetpes Ai baryn.
Ámirhan Balqybektiń ólmeitin, óshpeitin óleńi bar. Ámirhan aqyndy izdegender óleńnen jubanysh tabatyny anyq. Odan bólek, «Aqyn apologiiasyn» paraqtap shyǵady. «Qasqyr Qudai bolǵan kezi» de kóńildi demeidi. «Óleń týraly eshkim óleńnen artyq aita almaidy». Ámirhan týraly da aqynnyń ózinen artyq eshkim aita almas. Sol sebepti de, aqynnyń muraǵatyna, artynda qalǵan qymbat murasyna úńilgimiz kelgen. Qymbat qazynany kóziniń qarashyǵyndai saqtap otyrǵan aiaýly jary Marhabat Shoibekova Ámirhan aǵanyń eshqaida, esh jerde jariialanbaǵan sezimge toly syrlaryn qolymyzǵa ustatty. «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til». Júrek qylyn shertetin bul hattar óz iesine jetpegen de siiaqty.
* * *
Marjan, (esimi ózgertilip alyndy. – G.B.) bul hat aýyshtyń sandyraǵy siiaqty bolyp kóriner. Aqyryna sheiin oqyrsyń, oqymassyń, ol jaǵy da meni qatty oilandyrmaidy. Sezimmen jazylǵan hatqa túsinikteme berip jatýdyń qajeti joq desedi ǵoi. Áiteýir, bir baiqaǵanym, men tańdaǵan jol meni túbi bir orǵa jyǵatyn siiaqty. Meniń maqsatym – qaitken kúnde de ainalyp ótý bolyp otyr. Ózim úshin, túsinesiń be, ózim úshin. Bul dúniede mahabbat bar ma, joq pa, men ony bilmeimin. Biraq tek aqyldyń ǵana emes, sezimińniń de qaiǵysy bar ekeni anyq. Gete Verterdi óltirmegende, «ózi óletin edi» desedi bireýler. Meniki de sol ispettes jaǵdai bolyp otyr. Qalaida qutylý kerek, túsinesiń be, qalaida qutylý kerek.
Sen oilaityn shyǵarsyń. Ámir men týraly oidan shyǵardy dep. Joq, bul eshqandai da oidan shyǵarylǵan oqiǵa emes. Bolǵan oqiǵa. Ol kezde bizdiń úi aýyldyń shetinde turatyn. Men tórt-besterdemin. Kórshimizdiń qyzy boldy. Esimi – Rahima. Keremet kórikti qyz bolatyn. Aýyldyń adamdary ol týraly qazir de eske alyp otyrady. Sol qyz meniń anama kelip kómektesip turatyn. Bizdi jýyndyryp, kiindirýshi edi. Keide anam bolmaǵanda, bizge qarap ta qalatyn. Ertegiler aityp beretin. Júzi jyly edi, jymiysy keremet-tin. Ózi menen on jastai úlken bolatyn.
Sen keshe suradyń ǵoi, «meni emes, sol qyzdy jaqsy kóretin shyǵarsyń» dep. Iá, men ol qyzdy jaqsy kórdim. Biraq sábi sezimmen jaqsy kórdim. Qazir de jaqsy kóremin. Biraq qansha jaqsy kórgenmen, ol endi maǵan qalyńdyq bola almaidy ǵoi. Onyń moinynda qaly bolatyn, oń jaq moinynda. Meń degen noqat ispetti bolady ǵoi, bette bolady. Al qal odan úlken, kózge kórinip turady.
Rahima erte qaitys boldy. Qaitys bolýyna sebep, ákesiniń maskúnemdigi shyǵar. Kúnige iship kelip, úi-ishiniń berekesin alatyn. Bala-shaǵasyn áielimen qosa kóshege qýyp shyǵýshy edi. Aýyl áielderiniń qanshalyqty kónbis ekenin bilmeisiń ǵoi, al olar shydaityn. Jylap júrip tózetin edi.
Birde ákesi iship kelip, áielin bólmege qamap alyp sabaidy. Qolynda myltyǵy bar, atam dep qorqytatyn bolsa kerek. Rahima osynyń bárin syrtta, esik aldynda estip turǵan. Sheshesine kómekteskisi kelip, esikti ary soqqan, beri soqqan, asha almai, aqyry kireberiske kelip, talyp qulaǵan. Kórgen jurt búkil denesin qara daq basyp ketken desedi. Bir aptadan soń, emhanada qaitys boldy. Súiegin aýyl shetindegi qorymǵa qoidy. Inileri jylap júrdi. Rahima qaitys boldy ǵoi, endi ol joq qoi. Al men olarǵa qosylyp, jylai alǵanym joq. Jubatýdy da aita almadym. Tek keýde tusymda áldene syzdap jatty. Álde ókinish, álde saǵynysh. Bálkim, ekeýi de shyǵar?! Men ony óldi degenge sengenim joq. Qazir de senbeimin. Kórshilerdiń iti bolatyn. Aty bálkim, Quttóbet, bálkim, Qutjol. Denesi iri it edi. Áne, sol it, it emes, tóbet qoi, kúnige tús aýa qorym jaqqa, qyzdyń qabirine ketip bara jatatyn. Tóbettiń ketip bara jatqanyn kórip, qyzdyń sheshesi jylaýshy edi. Men de jylaitynmyn, biraq ishtei jylaitynmyn. Ýaqyt óte kele bári kómeskilenedi ǵoi, ony umytqandai da bolǵanmyn. Al seniń moinyńdaǵy qaldy kórgende bári qaita bastaldy. Ǵajap uqsastyq. Qal degeniń, meń emes qoi, basqadaiyn kórinip turady. Meniń qatelesýim múmkin emes. Qazirde nan ustap, ant ishe alamyn. Odan beri de bir jarym jyl ýaqyt ótti. Biraq sol sýret dál qazir de kóz aldymda, dál sondaǵydai. Kelesi kirgenimde qalyń joq eken, birtúrli tań qaldym. Esime tóbettiń taǵdyry qaita tústi. «Jaqsy it óligin kórsetpeidi» deidi, ol aqyry qyz qabiriniń basynda jatyp, jan tapsyrdy. Óziń sengen, óziń murat tutqan nársege adal bolýdy meniń sanama sol tóbettiń is-áreketi sińirgen shyǵar. Qazir senimen áńgimelesýge barǵanda, men ózimdi adamnan góri sol tóbetke kóbirek uqsatamyn. Qalai degenmen de, ittiń adaldyǵy degen uǵym kieli uǵym ǵoi. Jany aýyryp jatqan ittiń iesinen kómek surap jylaǵanyn da kórgenmin. Aýyr sýret. Qiial qýyp ketti dep sóge kórme, itpen meni bailanystyratyn taǵy bir oqiǵa bar. Tilim kesh shyqqan ǵoi. Atam meni tilsiz qalmasyn dep itaiaqtan sý ishkizgen eken. Qazaqta sondai yrym bar desedi. Ol týraly meniń óleńim de bar. Qiial qýyp ketti dep sóge kórme, mazmuny mynadai:
– Jutańdaýmyn, demek biraq jarlymyn,
Baba yrym, álegi emes jarǵynyń.
Qyzyl tildi sózge iiltý úshin de,
Itaiaqpen sýdy da ishken bar kúnim.
Itaiaqtan sýdy da ishkem, sókpegin,
Aiyptarǵa ózge kúnám kóp meniń.
Yrzyǵymdy tabam qazir eńbekpen,
Tildi biraq iemdendim tep-tegin.
Itaiaqtan sýdy da ishken bar shaǵym,
Kez emesti ol kóńil kúpti, adal muń.
Sen sharshadyń sándi qýyp, men baiǵus,
Baba yrymǵa baǵa tappai sharshadym.
Itaiaqtan sýdy da ishkem.
Babanyń Yrymyna minezi jat qalanyń.
Kóshesinde kóp-kórikti qyzben de,
Qyzyp ketsem, yryldasyp qalamyn.
Osy boldy-aý, zamananyń óleńi,
Kóp bolǵan soń kór sezimi kóp edi,
Isi tilge ilikpegen tilderge,
Itaiaqtan tamaq bergim keledi.
Qudai saqtasyn!
Qandai tóbet ekenimdi túisindiń be, túisinbediń be, ol jaǵyn bilmeimin.
Áiteýir, men yryldasatyndardyń ishinde sen joqsyń. Biraq pikirles te bola almaitynyń anyq. Óitkeni meni oilandyratyn nárseler men seni oilandyratyn dúnieler tym alshaq. Bálkim, bir-birine kereǵar dúnieler shyǵar. Meniń sol baiaǵy tóbettei tilime adal bolǵym kelgeni, ázirge tilim aldynda kúnáǵa bata qoimaǵandyǵym anyq. Al seniń aldyńda kúnálimin be, joq pa, ol jaǵyn aita almaimyn. Áiteýir, esimińdi ejiktetkenim aqiqat. Seniń esimiń týraly óleń de jazǵanmyn:
– Ǵaiyptan ǵajaiyp bop kezikkenim,
Men seni qiialda da qushqanym joq,
Tek essiz esimińdi ejiktedim,
Qiyn-aý tabyspaǵan, qaryshtaǵan.
Qiialdan qajyp ketip kózim jumsam,
Jumaqta elesteidi tanys qalam.
Basymnan qys kóshirdim, jaz keshirdim,
Jumbaǵyn sheshsem dedim peshenemmen.
Osynaý esimdi alǵan sazdy esimniń,
Bildim men jyr eterin kim ekenin.
Babyldan qalǵan kitap aityp berdi,
Qudaidyń júz atynyń biri ekenin,
Buny bilip, kóńilim jatyr túlep,
Qudaidyń júz atynyń birin bilgen.
Taǵy aitqan sol kitapta baqytty dep,
Baqyttan bas ainaldy, mas ta boldym.
Erinim kezergende ernińdi ańsap,
Janardan tamyp ketken jas ta boldym.
Qup-quittai júregimen halyqqa alań,
Seniń sol aspan tústes esimińdi,
Áldekim qatty aitsa da, talyp qalam.
Aiyra almaituǵyn baqtan nuryn.
Áýmeser áperbaqan qaidan bilsin,
Qudaidyń atyn atap jatqandyǵyn.
Áne, sodan beri seniń esimiń maǵan kieli esimge ainaldy. Shamasy men shynynda da, sen aitpaqshy, qiiali shyǵarmyn. Bir aqyn aǵamyzdyń men týraly «ne ýaqytyn ótkizip alǵan, ia ýaqyttan ozyp ketken» degeni bar. Qalai degenmen de, bir ómir úshin ekeýi de qiyn nárse ǵoi. Eń bastysy, ózimniń ne úshin júrgenimdi, ne jasaýym kerek ekenin ishtei túisinemin. Áneýkúni Lermontovtyń «Bizdiń zamannyń qaharmanyn» oqyp otyrǵanmyn. Onda da meń týraly derek bar eken. Keiin «JZL»-dan ómirin oqyp, sol meńniń Lermontov úshin qanshalyqty qymbat bolǵanyn jazǵan jerin keziktirdim. Esime sen tústiń. Qal týraly áńgime tústi. Bir jerden Lermontov basqa ǵalamnan kelgen adam degendi oqyǵanym bar. Alaida bireýler kúnderdiń kúni solai dep júretin shyǵar. Áiteýir, seniń qalyń (sen mende qal bolǵan joq deisiń ǵoi báribir) meni qaita shatastyrǵany anyq. Biraq men seni qalyńmen bol, qalsyz bol, báribir jaqsy kóremin. Men seni eki ret ólimnen alyp qalǵanyń úshin de syilap ótýge barmyn. Sen bul jaily endi eshteńe bilmeisiń. Óitkeni bul meniń ómirim ǵoi. Qolyma qalam alyp, qaǵaz túrtpektegenimmen, meniń qiialym Djoistan da, Úndistannan da asyp túsetin sekildi. Keide dostarym Kókte Táńir, jerde Ámir dep mazaqtaidy. Shyn peiilderinen aitatyn shyǵar. Áiteýir, meniń aqyn úshin taptyrmaityn qiial qalasyna kirip ketkendigim anyq. Aqyn degen sóz baiaǵy bir kezderde kóripkel, boljaǵysh, paiǵambar degen maǵynalardy bildirgen ǵoi. Meniń qiialym sol biikke áli kótere almai jatqan shyǵar.
Anadaǵy hatty men jazǵanmen, qaǵazǵa túsirgen Bekjan bolatyn. Temeki izdep júrip, kýrtkamnyń qaltasynan taýyp alypty. Maǵan tileýles bolǵany ǵoi, qaita kóshirip saǵan aparyp berip júrgeni. Al meniń jazý mánerimdi túsiný saǵan tipti qiyn bolatyn shyǵar. Endigi laqtyryp tastamasań, sen qalai qabyldasań da, óz erkiń, áiteýir seniń sezimiń synaqtan ótken sezim ekendigi anyq. Bir kómeide sózdiń eki ret búktetilýi qiyn nárse, múmkin emes nárse.
* * *
Sálemetsiń be, Marjan! (Ekinshi hat oryssha jazylǵan).
Jazýymda azdy-kópti qateler bolsa, aldyn-ala keshirim suraimyn. Óitkeni mende orys tilinde jalǵaý-jurnaq, qosymshadan kemshilikter týyndap jatady.
Sen únemi biz bir-birimizge uqsamaimyz jáne eki túrlimiz dep aitatynsyń. Ókinishke qarai, seniki durys. Biraq men ózim týraly ne aita alamyn? Men, tipti, ózimdi de jetik tańyp úlgermedim.
Men seni súidim be? Árine, súidim. Qazir súiemin be, bilmeimin. Bárine kúmándanýǵa bolady. Men senimen únemi ashyq bola almadym.
Biraq men birinshi kezekte sózdiń paida bolǵanyn bilemin. Injilde solai delingen. Sózben Kúnniń qozǵalysyn toqtatyp, alyp qalalardy qurtýǵa bolady dep jatady. Bul, árine, sezim. Osynyń bárin ne úshin jazyp otyrǵanymdy bilesiń be? Óitkeni men saǵan kópten beri hat jazbadym. Seniń esimiń – men úshin áýezdi áýen. Men seniń álemindi kóp zerttedim.
Álem – jerasty bailyǵy. Ol álem – tek qana qumarlyq beinesi ǵana emes, máńgiliktiń beinesi. Ol álem – jaryq. Ol – qasietti buǵy. Ol – Iýdanyń kógershin qusy.
Men seni osydan úsh jyl buryn alǵash kezdestirgende, qazirgidegidei kúige bólenemin dep oilamadym. Sen ol kezde sondai sulý, ajarly, kórkine aqyly sai arý ediń. Qazir de solai. Men ol kezde osynyń barlyǵyn júregime jaqyn qabyldaǵym kelmedi. Biraq seniń moinyńnan sol meńdi kórgen sátte erekshe kúige bólendim. Men shytyrman álemge tap boldym. Sen meni bir emes, eki ret qutqaryp aldyń. Men reinkarnatsiia degenge senbeimin. Biraq sol ras bolsa, demek men seniń aldynda aiyptymyn. Men odan tez arada qutylýym kerek.
Senen burynyraq Remarktyń «Triýmfalnaia arkasyn» suradym. Sol Erih Remarkty eshqashan oqyǵan emespin. Biraq sol arkada beishara Balzaktyń ne aitqanyn bilemin. Sol sebepti de, qazir «Mahabbat – bailardyń ermegi» degendi túsindim. Romeo men Djýletta – bailar qatarynan. Bizdiń Jibek pen Tólegen de – sol. Demek, men «Tańǵy illiýziia» kitabynyń keiipkerimin. Jáá, Roskolnikov bolmaǵanyna da shúkir. Bizde Sonianyń bolmaǵany ókinishti. Maǵan ózimmen teń Polinany taýyp alýym kerek nemese Marti siiaqty muhitqa batyp ólýim kerek. Biraq oǵan batylymnyń jetpeitini anyq.
Qanshama sóz jazdym. Biraq ne jazǵanymdy ózim de túsinbedim. Shirkin, men Vysotskii bolǵanda ǵoi. Terezeńniń aldynda kúnde án shyrqap, túrli óleńderdi bir ózińe arnar edim.
Senen taǵy da grammatikalyq, fonetikalyq, tehnikalyq qatelikter úshin keshirim suraimyn.
Baqytty bol!
Sálemmen Ámir!
* * *
Tamsantqan tús emes, óńimde,
Eriksiz aiyryp erkimnen.
Bir ǵajap qubylys kórdim de,
Qudaidyń baryna sendim men.
Tańdaiyn qaqsa da san ǵumyr,
Kórmegen esh aqyn álemi.
Áser bop túiildi janǵa asyl,
Bir beine peiishtei ádemi.
Jany men táni teń jarasym,
Aiqabaq turatyn mundalap.
Gúlimniń qiyla qarasyn,
Jyndymyn, berer em jyrlap-aq.
Sanasyn sezimge jeńdirgen,
Májnún ózim bop bul mańda
Sol qyzǵa baǵymdai sendim men,
Sofydai senetin quranǵa.
Sharapqa mas bolǵan kezimde,
Jyrmenen náshtegen quranyn.
Esimde boi uryp sezimge,
Qudai da aqyn dep turǵanyn.
Peiishti bylǵaǵan pendedei,
Belsheden battym da kúnáǵa.
Kettim men óńdi de óńdemei,
Ol bar dep men kórer jumada.
Tartatyn taýqymet kóp meili,
Tym qatal jáne eń izgi.
Ol jaily oi basymnan ketpeidi,
Kesirsiz kóleńkem tárizdi.
Daiyndaǵan Gúlzina BEKTAS,
"Aiqyn" gazeti
