Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeitilgen otyrysyn ótkizdi, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Jiynǵa Premer-Ministr Asqar Mamin, Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev, Prezident Ákimshiliginiń Basshysy Erlan Qoshanov, Úkimet músheleri, oblystardyń jáne Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynyń ákimderi, ortalyq memlekettik organdardyń jáne ulttyq kompaniialardyń basshylary qatysty.
Memleket basshysy óz sózinde Úkimettiń basty mindeti ekonomikalyq ósimdi qalpyna keltirý, investitsiia tartý jáne qazaqstandyqtardyń tabysyn arttyrý ekenin atap ótti. Prezident pandemiia men shekteý sharalarynan, sondai-aq, saýda bailanystarynyń úzilýinen aitarlyqtai zardap shekken shaǵyn jáne orta biznesti qoldaýdyń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy.
– Biyl shaǵyn jáne orta bizneske qoldaý kórsetý eń basty nazarda bolýǵa tiis. Úkimetke «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip, bir aidyń ishinde osyǵan qajetti is-sharalar toptamasyn ázirleýdi tapsyramyn. «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy – halyqty jumyspen qamtýdyń negizgi quraly. Onyń «Bastaý-biznes» baǵyty boiynsha 150 myńnan astam adam oqyp shyqty. Biraq tek 10 paiyzy nesiege, 19 paiyzy grantqa ie boldy. 100 myńnan astam adam memleket qoldaýynan tys qaldy. Ásirese, baǵdarlamanyń aýyldaǵy túlekterine qarjy jetpei jatyr. Sondyqtan baǵdarlamanyń qarjy kólemin ǵana emes, ony júzege asyrý ustanymdary men tetikterin qaita qaraýymyz kerek. Halyqqa beriletin shaǵyn nesielerdiń stavkasy 6 paiyzdan aspaýǵa tiis, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev Úkimet músheleri men ákimderdiń satyp alýdaǵy jergilikti ónimderdiń úlesin arttyrý boiynsha júrgizilgen jumystaryn synǵa aldy. Byltyr 9 aida taýarǵa, jumysqa jáne qyzmet kórsetýge qatysty satyp alýlardy retteýdiń jalpy kólemi 12,5 trillion teńgeni qurady. Jergilikti taýarlar men qyzmet kórsetýge bar bolǵany 6,4 trillion teńge nemese qarjynyń 52 paiyzy bólingen. Ekonomikaǵa atalǵan qarajattyń jartysyna jýyǵy jumsalmaǵan.
– Biýdjettiń trilliondaǵan qarjysyn importqa jumsaýǵa qaqymyz joq. Sondyqtan biýdjettiń ákimshileri tikelei jaýap beretin bolady. Bul oraida bizge «semiz» tsifrlar qajet emes. Mańyzdysy – durys esepteý. Qazaqstanda tirkelgen zańdy tulǵanyń kez kelgen ónimi jii esepke alynatyny týraly aqparat bar. Ol óziniń taýaryn jetkize me, álde importtan ákele me, ony baqylap otyrǵan eshkim joq. Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrligine berilgen tsifrlardy bekitilgen ádistemege sáikes qaita tekserýdi tapsyramyn, – dedi Prezident.
Halyqty jumyspen qamtý máselesi boiynsha da berilgen esep pen jasalǵan jumystardyń arasynda aitarlyqtai aiyrmashylyqtar bar. Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn júzege asyrýǵa 1 trillion teńge bólindi. Bul qarjynyń 98,2 paiyzy igerilgen. Baǵdarlama halyqty jumyspen qamtýda jáne iskerlik belsendilikti qoldaýda mańyzdy ról atqardy. Biraq ondaǵan, júzdegen myń jumys oryndarynyń ashylǵany týraly málimetti tekserý kezinde aiyrmashylyq bar ekeni anyqtaldy.
– Azamattardy qaǵaz júzinde ǵana jumysqa ornalastyrý beleń alyp otyr. Biryńǵai aqparattyq júiege bir adam týraly málimet qaita-qaita engiziledi. Dál osyndai 15 myń jaǵdai tirkelgen. Jumysqa ornalasty degen adamdardyń úshten biri zeinetaqy qoryna qarjy aýdarmaǵan bolyp shyqty. Mundai jaǵdai, ásirese, Túrkistan (79%), Qyzylorda (43%) jáne Jambyl oblystarynda (36%) anyqtalyp otyr. Jalpy, eńbekpen qamtylǵandardyń 40 paiyzǵa jýyǵy «kóleńkede» qalyp qoiǵan. Jumyspen qamtýdyń jol kartasyna bólingen 1 trillionnan nebári 5,5 milliard teńge salyq tólengen. Bul – jarty-aq paiyz degen sóz! Memlekettik kiriske jaýapty organdar máseleni qatań baqylaýǵa alýy kerek. Qajet bolsa, quqyq qorǵaý organdaryn da osy jumysqa tartamyz, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke salyqtyq-biýdjettik saiasatty jetildirý jóninde usynystar ázirleý tapsyrdy. Byltyr salyq jáne keden salasynan túsken qarjynyń kiris kólemi 47 paiyzǵa qysqarǵan. Áitse de, aldyńǵy jyly bul kórsetkish 65 paiyzǵa jetken. Kedendik tólemderdiń jinaqtyq deńgeii tómen ekeni baiqalady. Tek Qytaimen aradaǵy shekarada 50 myńǵa jýyq jalǵan deklaratsiia toltyrylǵany týraly derek anyqtaldy. Qytaimen aradaǵy ashyq statistika boiynsha aiyrmashylyq 5 milliard dollardan astam qarjyny quraidy.
Prezident jalǵan kásiporyndar men ádeii salyq tólemeitinderge qarsy jumysty júieli túrde kúsheitýdi talap etti. Resmi baǵalaýlar boiynsha ishki jalpy ónimniń tórtten birine, al Dúniejúzilik banktiń derekteri boiynsha 40 paiyzǵa jýyǵy «kóleńkeli» aimaqta eken. «Kóleńkeli» ekonomikaǵa qarsy kúres jónindegi sharalardy júzege asyrý úshin Ekonomikalyq qylmystarmen kúres agenttigi qurylady.
– Ortalyq memlekettik organdar basshylarynyń avtoparkin ustap turý úshin aitarlyqtai biýdjet qarajaty jumsalady. Bir ǵana avtomobil úshin ortasha eseppen jylyna 6 million teńgeden astam qarjy shyǵyndalady. Birqatar elde jeke qyzmettik kóliktiń ornyna aqshalai ótemaqy tóleý tájiribesi engizilgen. Bul tájiribe bizdiń elde de, naqty aitqanda elorda ákimdiginde qoldanylǵan. Mundai ádis «Samuryq-Qazyna» qorynda aprobatsiiadan sátti ótti. Bul qyzmettik kólikterdiń sanyn edáýir qysqartýǵa jáne ákimshilik shyǵyndardy 1,5 milliard teńge kóleminde azaitýǵa múmkindik berdi. Úkimetke Prezidenttiń Is Basqarmasymen birlesip, memlekettik organdardyń basshylaryn qyzmettik kóliktermen qamtamasyz etýdiń jańa jobasy boiynsha usynystar engizýdi tapsyramyn. Bul jumys naqty qysqartýdy qajet etedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Premer-Ministrdiń jańadan taǵaiyndalǵan orynbasary – Syrtqy ister ministrine aqpan aiynyń sońyna deiin investitsiialardy basqarý júiesin reformalaý jóninde naqty usynystar engizýdi tapsyrdy. Árbir erkin ekonomikalyq aimaqtardyń laiyqtylyǵyna taldaý jasap, olardyń jańa jumys modelderin ázirleý qajet.
– Ózderiniń Arnaiy ekonomikalyq aimaqtaryn naqty damytýmen ainalyspaityn ákimderdiń jaǵdaiy qyl ústinde turǵanyn atap ótkim keledi. Biz ondai aimaqtardy jabamyz jáne olarǵa biýdjet qarjysyn shyǵyndamaimyz. Biz bul problemany tez arada sheshýimiz kerek. Ekonomikany qaita qalpyna keltirýdegi investitsiianyń ekinshi kózi – bankterdiń nesieleri jáne qor naryǵy. Biraq ol da aqsap tur. Infliatsiianyń ornyqty tómendeýi, infliatsiia men devalvatsiianyń turaqtanýy – aqsha-kredit saiasatyn jumsartýdyń mańyzdy sharty. Sondyqtan Úkimet pen Ulttyq bank infliatsiiany 2021-2022 jyldary 4-6 paiyzǵa qaitaryp, 2025 jyly 3-4 paiyzǵa deiin tómendetýi kerek. Qarjy sektorynyń ornyqtylyǵy – ekonomikany damytýdyń anyqtaýshy faktory, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń pikirinshe, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý asa mańyzdy mindet bolyp otyr. Ótken jyly halyqtyń tabysy azaiǵan kezde azyq-túlik baǵasy arzandai túsýdiń ornyna, kerisinshe, qymbattaǵan. Memlekettik organdar tarapynan baǵalardy ustap turý, onyń ishinde saýda jelilerin jeńildikpen nesieleý jáne saýda ústemelerin ornatý siiaqty qabyldanǵan sharalar oń nátije bergen joq. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik baǵasy 11 paiyzǵa ósti. Onyń jalpy infliatsiiaǵa qosqan úlesi 60 paiyzdan asty. Úkimet joǵaryda atalǵan máselelerdi sheshý barysynda naryq tetikterin negizge ala otyryp, is-qimyl jiyntyǵyn ázirleýi tiis.
Sonymen qatar Prezident Jer kodeksiniń keibir normalaryna jariialanǵan moratoriidiń biyl aiaqtalatynyna nazar aýdardy. Osyǵan bailanysty Úkimetke Jer komissiiasynyń jumysyn qaita jandandyrýdy jáne qarasha aiyna deiin túzetýlerdi qabyldaýdy tapsyrdy. Usynystar baiyppen talqylanyp, naqty sheshim qabyldanýy tiis.
– Jaiylymdar máselesine arnaiy toqtalǵym keledi. Bul jerler, eń aldymen, aýyl turǵyndaryna qoljetimdi bolýy kerek. Jergilikti ákimdikter jumysty durys uiymdastyrmai otyr. Sonyń saldarynan, aýyl turǵyndary mal jaiatyn jaiylym tappai qinalýda. Ásirese, Almaty, Túrkistan oblystarynan aryz-shaǵymdar kóp túsýde. Jaiylymdardyń 99 paiyzy sharýa qojalyqtarynyń ieliginde. Alaida, onyń 36 paiyzynda ǵana mal jaiylady. Qalǵan 46 million gektar jaiylymdyq jer bos jatyr. Úkimetke Bas prokýratýramen birlesip, biylǵy jyldyń sońyna deiin osyndai jaiylymdardy qaitaryp alýdy tapsyramyn. Ony aýyl turǵyndarynyń igiligine bergen jón, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident sý resýrstaryn saqtap, tiimdi paidalanýdy ulttyq qaýipsizdik pen ornyqty damýdyń kepili ekenin aitty. Osyǵan orai memlekettik organdardyń aldynda sý resýrstaryn basqarý jónindegi ulttyq jobany qabyldap, qarjylandyrýdy jedeldetý mindeti tur. Ekologiia máselesi Úkimet pen qoǵamnyń udaiy baqylaýynda bolýy kerek.
– Qoǵamdyq baqylaý quraly retinde interaktivti karta daiyndaý qajet. Sol arqyly ekologiia salasynda atqarylyp jatqan jumystardyń barysy men tiimdiligin qadaǵalaýǵa bolady. Úkimetke 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan «Jasyl Qazaqstan» Ulttyq jobasyn ázirleýdi tapsyramyn. Ásirese, qorshaǵan ortany qorǵaý isine qajetti barlyq kórsetkishterdi tsifrlandyrý – mańyzdy mindetterdiń biri, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy qazaqstandyqtardyń baspana máselesin sheshý úshin zeinetaqy jinaqtaryn paidalaný jónindegi bastamaǵa da toqtaldy. Endigi kezekte turǵyn úi naryǵyndaǵy dúrmek pen baǵalardyń ósýine jol bermeý úshin naqty sharalar qabyldaý qajet.
Prezidenttiń pikirinshe, memlekettik organdar turǵyndar men qurylys kompaniialarynyń basshylaryna túsindirme jumystaryn júrgizip, naryqtaǵy alyp-satarlyq operatsiialarǵa shekteý qoiýy kerek. Úkimetke eki apta ishinde turǵyn úi saiasatyn jetildirý boiynsha jańa usynystar toptamasyn engizý jóninde tapsyrma berildi.
Densaýlyq saqtaý salasyn damytý máselesi erekshe baqylaýda. Pandemiia kezinde atalǵan júie kúrdeli synaqtan ótip, saladaǵy barsha olqylyqtar aiqyn kórindi. Ótken jyly 156 ana ólimi tirkelip, ólim-jitim 2,8 esege artqan.
– Úkimetke oblys ákimdikterimen birlesip jáne kásibi qaýymdastyq múshelerin tarta otyryp, barlyq densaýlyq saqtaý uiymdarynda inventarizatsiia júrgizýdi tapsyramyn. Bul rette, bosandyrý jáne jansaqtaý bólimderine, olardyń meditsinalyq jabdyqtarmen, dári-dármekpen, qajetti buiymdarmen qamtamasyz etilýine basymdyq berý kerek. Bas Prokýratýraǵa osy másele boiynsha iriktelgen tekserý jumystaryn júrgizý tapsyryldy. Onyń qorytyndysy boiynsha kináli adamdarǵa qatysty shara qabyldaý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aitýynsha, búgingi jaǵdaidan sabaq alýymyz kerek. Pandemiianyń bastalǵanyna bir jyl boldy. Jinaqtalǵan tájiribeni eskere otyryp, áreket etý qajet. Úkimetke «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasymen birlese otyryp, bir aidyń ishinde epidemiiaǵa qarsy sharalarǵa teńdestirilgen tásildi qamtamasyz etý maqsatynda immýndyq mártebe týraly aqparat qamtylatyn QR kodtardy engizý máselesin pysyqtaý tapsyryldy.
– Árine, jappai vaktsinatsiialaý daǵdarysty eńserýdiń naqty ári júieli sharasy bolyp otyr. Ony sapaly ótkizý úshin barlyq jaǵdai jasalýy qajet. Daiyndyq jumystaryn zertteý kezinde vaktsinany saqtaýǵa arnalǵan tońazytqysh jabdyqtarynyń qajetti kólemi jetispeitini anyqtaldy. Batys Qazaqstan, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystarynda asa kúrdeli jaǵdai qalyptasyp otyr. Úkimetke ákimdermen birlesip, daiyndyq jumystaryn tolyq qamtamasyz etip, 1 aqpannan bastap jappai vaktsinatsiialaýǵa kirisýdi tapsyramyn. Otandyq vaktsinanyń testileýi oń qorytyndy beredi dep úmittenemiz. Osy rette, ózim otandyq ekpe ektiremin, – dedi Prezident.
Memleket basshysy oqýshylardyń bilim sapasynyń halyqaralyq baǵalaýyna da nazar aýdaryp, mektepterdegi bilim sapasynyń júieli túrde nasharlaǵanyn aitty. Sondyqtan bul salaǵa túbegeili ózgeris kerek.
– Búginde oqý baǵdarlamasyna jańa pánder engizý jóninde usynystar óte kóp. Sońǵy on jylda 9 pán engizilgen. Bilim berý – tájiribe alańy emes. Munyń bári negizgi pánderge bólingen saǵattyń qysqarýyna ákep soǵady. Sonyń ózinde elimizde oqytý júktemesi tym joǵary – 67 saǵat. Al Finiliandiia men Ońtústik Koreiada oqytý júktemesi – 39 saǵat, AQSh-ta – 55 saǵat. Shákirtterdi oqytý men basqa da damytý sharalarynyń arasynda tepe-teńdik bolýy asa mańyzdy. Álemdik úderisterdi eskere otyryp, matematika, til meńgerý jáne informatika sekildi pánderge erekshe basymdyq bergen jón, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Qazaqstan tarihy jáne Dúniejúzi tarihy pánderi boiynsha biryńǵai oqýlyq ázirlep, ony engizý kerek. «Nur Otan» partiiasynyń sailaýaldy tujyrymdamasynda 2025 jylǵa deiin jańa 800 mektep salýǵa ýáde berilgen. Prezident osy jumysqa shuǵyl kirisýdi jáne biyl 200 jańa mektep salýdy tapsyrdy.
Sondai-aq Qasym-Jomart Toqaev «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy boiynsha azamattardyń ótinishterimen jumys jasaýdy qaita jańǵyrtý mańyzdy dep sanaidy. Ótinish berýshilermen jumys jasaýdyń sapasyn arttyrý úshin «E-ótinish» jańa aqparattyq júiesin jáne «Nátije» ortalyqtaryn ashý tapsyryldy. 1 shildege deiin júie barlyq memlekettik organdarda iske qosylýy tiis.
Qasym-Jomart Toqaev sóziniń sońynda eń basty mindet – azamattardyń ómir sapasyn jaqsartyp, tabystaryn arttyrý ekenin taǵy da atap ótti. Memlekettik organdardyń árbir sheshimi, árbir áreketi ekonomikany damytýǵa jáne halyq igiligine baǵyttalýǵa tiis.
