Búgin Nazarbaev Ýniversitetinde Birikken Ulttar Uiymynyń Damý Baǵdarlamasy (BUUDB) «Ýrbanizatsiia inkliýzivti jáne turaqty damýdyń tezdetkishi retinde» atty ulttyq baiandamany usyndy, dep habarlaidy QazAqparat.
Is-sharaǵa memlekettik organdardyń, halyqaralyq uiymdardyń, ǵylymi jáne saraptamalyq qoǵamdastyqtardyń 100-ge jýyq ókilderi qatysty. Olar Qazaqstandaǵy ýrbanizatsiianyń negizgi máseleleri men múmkindikterin, sodai-aq adam damýynyń indikatorlaryn joǵarylatý úshin qala áleýetin qalai paidalaný kerektigin talqylady.
Ýrbanizatsiianyń turaqty saiasaty halyqtyń ál-aýqatyn edáýir joǵarylata otyryp, áleýmettik jaǵdaidy qorshaǵan ortany jáne ekonomikany jaqsartýǵa múmkindik beredi. Zertteýlerge sáikes, ekonomikalyq, ekologiialyq jáne áleýmettik siiaqty turaqtylyqtyń úsh ólshemi arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý basty shart bolyp tabylady.
«Tiimdi basqarý men durys jobalaýdyń arqasynda ýrbanizatsiia Qazaqstannyń turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge kómektesedi. Jaqsy oilastyrylǵan saiasat ekonomikany ártaraptandyrýǵa, jumys oryndaryn qurýǵa, ónimdilikti arttyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar kirister teńsizdigi, turǵyn úige qol jetimdilik, kólik pen qorshaǵan ortanyń lastanýy siiaqty ýrbanizatsiia qaýipterin azaitady», - dedi Iakýp Berish, BUUDB-nyń Qazaqstandaǵy turaqty ókili.
Esepte eki indeks paidalanylady: Qazaqstannyń barlyq óńirleri úshin eseptelgen ýrbanizatsiiaǵa (ADI) sáikes adam damýy indeksi jáne eldiń 30 iri qalasy úshin qurastyrylǵan tirshilik orta indeksi (ISO).
BUUDB-nyń 2019 jyly jariialanǵan Adami damý boiynsha jahandyq baiandamasyna sáikes, Qazaqstan 189 eldiń ishinde 50-shi oryndy ielenip, adami damýy óte joǵary deńgeigdegi elderdiń qataryna endi. Bul azamattardyń densaýlyǵy, bilimge qol jetimdiligi men ómir súrý deńgeiiniń jaqsy kórsetkishteriniń arqasynda múmkin boldy. Alaida, barlyq aimaqtarda antropogendik ortanyń, onyń ishinde ǵimarattardyń, infraqurylymnyń, joldardyń, kólik júieleri men qoǵamdyq oryndardyń sapasy tómen bolyp shyqty. Sondyqtan, antropogendik ortany jaqsartý adamnyń damýy men qalalyq jerlerde adamnyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.
Sonymen birge adam damýynyń joǵary kórsetkishteri eldiń oblystary men qalalary arasynda birkelki emes. Mysaly, Nur-Sultan, Almaty qalalary jáne Pavlodar oblysynda kórsetkishter joǵary bolsa, Aqmola, Soltústik jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń qalalyq aýdandarynda múmkindikter tómen deńgeide.
Oǵan qosa, Qazaqstannyń eń damyǵan qalalarynyń ózderi múmkindikterin tolyq paidalanbaidy. Qalalar negizgi qyzmetterdiń, ásirese aýyz sýdyń, sanitariia men jylýdyń sapasyn joǵarlatý arqyly adam damýynyń kórsetkishterin jaqsarta alady. Qoǵamdyq kóliktiń jetispeýshiligi azamattardy jeke kólikterdi qoldanýǵa májbúr etkizedi, bul keptelister men aýanyń lastaný deńgeiine teris áser etedi. Internetke qol jetkizý, halyqtyń tyǵyzdyǵy men jasyl aýmaqtardyń kólem kórsetkishteri barlyq 30 qalada álemdik deńgeiden edáýir tómen.
Sonymen qatar, baiandamada qalalardy damytýdyń turaqty saiasaty týraly usynystar eńgizilgen. Solardyń ishinde halyqty eskeretin basqarý modelin ilgeriletý, qalalardyń ósýi men kishireiýýine bailanysty ártúrli basymdyqtardy tańdaý sekildi usynystar bar.
Búgingi is-sharada baiandamanyń jetekshi avtory, BUUDB-nyń shtab-páterindegi Adami damý boiynsha baiandama bóliminiń direktory Pedro Konseisaonyń qatysýymen « Tabystardan tys, ortasha deńgeiden tys, búginnen tys: 21-shi ǵasyrdaǵy adam damýyndaǵy teńsizdik» atty jahandyq baiandama da usynyldy.