.jpg)
2025 jylǵy 6-7 shildede Rio-de-Janeiroda BRIKS elderi basshylarynyń 17-shi kezdesýi sátti ótti. QHR nyń QR daǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Han Chýnlin óz maqalasynda BRIKS formatyn keńeitý jáne jahandyq Ońtústik elderiniń rólin kúsheitý aiasynda Beijiń men Astana arasyndaǵy strategiialyq yntymaqtastyqty tereńdetýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti, dep habarlaidy Ult.kz.
Bul joǵary deńgeidegi kezdesý BRIKS – ke jańa múshe-Indoneziia, sondai-aq 10 seriktes el qosylǵannan keiingi alǵashqy sammit boldy. Sammitke kóptegen basqa damýshy naryqtar men elderdiń, sondai-aq halyqaralyq jáne aimaqtyq uiymdardyń ókilderi shaqyryldy. Kezdesý "neǵurlym inkliýzivti jáne turaqty basqarý úshin jahandyq Ońtústiktiń yntymaqtastyǵyn nyǵaitý" uranymen ótti jáne talqylaý alty negizgi taqyrypqa baǵyttalǵan: jahandyq densaýlyq saqtaý, saýda jáne qarjy, klimattyń ózgerýi, jasandy intellektti basqarý, Halyqaralyq qaýipsizdik arhitektýrasyn reformalaý jáne institýtsionaldyq damý. Kezdesý qorytyndysy boiynsha BRIKS elderiniń biryńǵai ustanymyn bekitetin "Rio-de-Janeiro deklaratsiiasy", "BRIKS kóshbasshylarynyń jasandy intellektti jahandyq basqarý týraly málimdemesi" jáne "BRIKS elderi kóshbasshylarynyń Klimattyq qarjylandyrý jónindegi negizdemelik deklaratsiiasy" siiaqty birqatar qujattar qabyldandy.
QHR Memlekettik keńesiniń Premer-ministri Li Tsian BRIKS-tiń 17-shi sammitiniń plenarlyq sessiiasynda sóilegen sózinde bir ǵasyr ishinde buryn-sońdy bolmaǵan ózgeristerdi jedeldetý, halyqaralyq erejeler men tártipti eleýli túrde buzý, kópjaqty mehanizmderdiń bedeli men tiimdiligin álsiretý jaǵdaiynda, Tóraǵa Si Tszinpin usynǵan keń konsýltatsiialarmen, birlesken úlestermen jáne ortaq artyqshylyqtarmen sipattalatyn jahandyq basqarýdyń kózqarasy barlyq onyń ózektiligi men praktikalyq mańyzdylyǵyn rastaidy. BRIKS elderi jahandyq Ońtústiktiń jetekshi kúshi retinde jahandyq basqarý reformasyn ilgeriletýde Avangard bolýǵa umtylyp, Táýelsizdik pen ózin-ózi qamtamasyz etýdi qoldaýy kerek. BRIKS-tiń keńeitilgen formaty sheńberindegi yntymaqtastyq kópjaqtylyqty qorǵaýǵa jáne iske asyrýǵa, ashyq álemdik ekonomikany qalyptastyrýǵa, halyqaralyq qarjylyq yntymaqtastyq deńgeiin arttyrýǵa jáne ekonomikalyq ósýdiń jańa kózderin ashýǵa tiis. Óndiristik-ótkizý tizbekteriniń turaqtylyǵy men úzdiksizdigin qamtamasyz ete otyryp, ýnilateralizm men protektsionizmge batyl jáne birjaqty qarsy turý qajet.
2006 jyly jahandyq Ońtústiktiń ujymdyq Órleý tolqynynda paida bolǵannan beri BRIKS yntymaqtastyq mehanizmi jahandyq Ońtústik elderiniń ózara is-qimylynyń avangardyna jáne teń jáne rettelgen kóp poliarlyqty, sondai-aq jan-jaqty jáne inkliýzivti ekonomikalyq jahandanýdy ilgeriletetin tirek kúshke ainaldy. Ol "jahandyq Ońtústiktiń" birtutastyǵy men yntymaqtastyǵynyń qýatty Kúshterin odan da keń aýqymda biriktirip, barlyq taraptardyń ortaq bolashaǵyna jol ashady.
BRIKS-tiń keńeitilgen formatyndaǵy yntymaqtastyq aýqymnyń artyqshylyǵyna ie. 2025 jyldyń qańtarynda Indoneziia – ASEAN-nyń eń iri ekonomikasy jáne eń kóp qonystanǵan eli resmi túrde qosylǵannan beri BRIKS-tiń keńeitilgen formaty álem halqynyń jartysyna jýyǵyn biriktiredi, bul álemdik JIÓ-niń úshten birinen astamyn quraidy jáne onyń álemdik ekonomikanyń ósýine qosqan úlesi 50% - dan asady. Ol álemdik ekonomikany qalpyna keltirý jáne damytý isinde jahandyq Ońtústikti bildiretin mańyzdy kúshke ainala otyryp, jahandyq óndiris tizbekteriniń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn saqtaýda mańyzdy ról atqarady. Sandardaǵy bul ózgerister BRIKS bastaǵan Jahandyq Ońtústik elderiniń shetki aimaqtan halyqaralyq arenanyń ortalyǵyna jedel qozǵalysyn kórsetedi.
BRIKS-tiń keńeitilgen formaty sheńberindegi yntymaqtastyq tujyrymdamalar salasynda artyqshylyqqa ie. BRIKS elderi shynaiy mýltilateralizmdi júzege asyrýǵa, BUU-nyń ortalyq róli bar halyqaralyq júieni qorǵaýǵa, "jabyq bloktar" men "tar toptardy"qurýǵa qarsy bola otyryp, DSU bazasynda kópjaqty saýda júiesin qoldaýǵa jáne nyǵaitýǵa umtylady. BRIKS elderi birjaqty sanktsiialar men kúsh qoldaný qaýpin joqqa shyǵaryp, dialog pen keńes berý arqyly halyqaralyq jáne aimaqtyq ystyq núktelerdegi daýlardy sheshýge biraýyzdan shaqyrady. BRIKS jahandyq basqarý júiesine kóbirek inkliýzivtilik, ádilettilik pen zańdylyqty ákelý arqyly qoldanystaǵy halyqaralyq júieni reformalaýdy syndarly túrde ilgeriletýge umtyla otyryp, saiasi úilestirý men ustanymdardy úilestirýdi qoldaidy.
BRIKS-tiń keńeitilgen formaty sheńberindegi yntymaqtastyq damý salasynda artyqshylyqqa ie. Keibir elder ekonomika men saýda máselelerin saiasattandyryp, qarýǵa ainaldyryp, "bailanystar men tizbekterdi úzýdi" (jahandanýdy) belsendi túrde qoldanyp, "joǵary tarifter taiaqshasyn" jelbiretip, jahandyq ekonomikalyq qalpyna keltirýge jasandy kedergiler jasasa, BRIKS elderi "damý men qaita órleý jolyndaǵy pikirles adamdar"bolý jolyn nyq tańdaidy. Kóshbasshylar kezdesýleriniń jetekshiligimen jáne iskerlik forým jáne saýda ministrleriniń kezdesýi siiaqty ministrler deńgeiindegi kezdesýlerdiń qoldaýymen BRIKS yntymaqtastyq mehanizmi jahandyq Ońtústiktiń múddelerin bildiretin praktikalyq jáne turaqty, sondai-aq tiimdi ózara árekettesýdiń uzaq merzimdi platformasyna ainaldy. Taraptar ekonomikalyq jahandaný úrdisterine súiene otyryp, valiýta-qarjy salasy, saýda jáne investitsiialar, energetika jáne resýrstar, infraqurylym siiaqty salalardaǵy yntymaqtastyqty dáiekti túrde tereńdetýde. Bul ekonomikalyq jahandanýdy qorǵaýdaǵy jáne saýda men investitsiialar salasyndaǵy protsedyqtandyrý men protsedýralardy jeńildetýdegi jahandyq Ońtústik elderiniń kúshti kúshin kórsetedi.
BRIKS-tiń keńeitilgen formaty sheńberindegi yntymaqtastyq basqarý salasynda artyqshylyqqa ie. BRIKSTIŃ yntymaqtastyq mehanizminiń máni-ol gegemoniiaǵa, kúshke jáne artyqshylyqtarǵa negizdelgen eski basqarý úlgilerin jeńedi jáne "keń konsýltatsiialar, birlesken jarnalar jáne ortaq artyqshylyqtar"jańa tujyrymdamasyn jasaidy. BRIKS elderi dialog pen keńes berý jáne jahandyq syn-qaterlerge birlesip qarsy turý arqyly máselelerdi sheshýdi qoldaidy. Ekonomikalyq salada BRIKS elderi óz ustanymdaryn belsendi túrde jariialaidy, al saiasat pen qaýipsizdik salasynda dáiektilik pen yqpaldyń artyp kele jatqanyn kórsetedi. "BRIKS+" yntymaqtastyq modeli jáne seriktestik bailanystardy keńeitý arqyly BRIKS tetigi jahandyq basqarý júiesine halyqaralyq saiasat pen ekonomikanyń damý shyndyqtaryna neǵurlym barabar sáikes kelýge múmkindik bere otyryp, jahandyq basqarýdy talqylaý men praktikaǵa kóbirek elderdi tartýǵa yqpal etedi.
Qytai keńeitilgen BRIKS formatyndaǵy yntymaqtastyqta negizgi qozǵaýshy jáne baǵyttaýshy ról atqarady. BRIKS pen jahandyq Ońtústik yntymaqtastyǵynyń negizgi qatysýshysy retinde qytai syrtqy álemge ashyqtyqtyń joǵary deńgeii arqyly jahandyq ashyq yntymaqtastyqty ilgeriletý arqyly tarihtyń oń jaǵynda turaqty tur. Qytai álemge óziniń damýynyń jańa kezeńi arqyly ósý men múmkindikterge jańa serpin berýdi jalǵastyrýda, bul barlyq elderdiń halyqtaryna odan da kóp paida ákeledi. Qytai birinshi bolyp BRIKS+ yntymaqtastyq modelin usyndy, BRIKS elderi men basqa da damýshy ekonomikalar arasyndaǵy dialogty alǵa tartty jáne BRIKS yntymaqtastyǵynyń sheńberin múshe elderden jahandyq Ońtústiktiń keń álemine deiin keńeite otyryp, kóp qabatty seriktestik jelisin sátti qalyptastyrdy. Qytai tarapy "beibit BRIKS", "innovatsiialyq BRIKS", "jasyl BRIKS", "ádil BRIKS" jáne "mádeni BRIKS" qurý tujyrymdamasyn usyndy, bul BRIKSTI jahandyq Ońtústiktiń birligi men yntymaqtastyǵynyń negizgi arnasyna, sondai-aq jahandyq basqarýdy reformalaýdaǵy ozyq kúshke ainaldyrý baǵytyn kórsetti. Qytai usynǵan adamzattyń birtutas taǵdyry qaýymdastyǵyn qurý tujyrymdamasy jáne úsh jahandyq bastamalar jahandyq syn-qaterlerdi jeńý úshin júielik sheshimdi usyna otyryp, BRIKS rýhyna tolyq sáikes keledi.
BRIKS sheńberindegi yntymaqtastyqty tereńdetý Qytai men Qazaqstan úshin shynaiy mýltilateralizmdi ustanýda sózsiz tańdaý bolyp tabylady. Biyl qytai halqynyń japon basqynshylaryna qarsy soǵystaǵy jeńisi men Dúniejúzilik antifashistik soǵystaǵy jeńisiniń 80 jyldyǵy, sondai-aq BUU qurylǵanyna 80 jyl tolady. Degenmen, álem áli de tynyshtyqtan alys, geosaiasi qaqtyǵystar birinen soń biri órship tur. Soǵystan keiingi halyqaralyq tártipti saqtaý jáne beibitshilik pen turaqtylyqty birlesip qamtamasyz etý halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ortaq úndeýi jáne Qytai men Qazaqstannyń ortaq umtylysy bolyp tabylady. Qazaqstan resmi túrde BRIKS-tiń áriptes eline ainaldy. Qazaqstandyq taraptyń kirýi jahandyq Ońtústiktiń birlesken damýynyń jańa betin asha otyryp, BRIKS-tiń keńeitilgen formaty sheńberindegi yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitady jáne keńeitedi. Qytai tarapy Qazaqstan tarapymen birge eki memleket basshylary qol jetkizgen mańyzdy ýaǵdalastyqtardy belsendi túrde iske asyrýǵa, BRIKS sheńberindegi yntymaqtastyqty úzdiksiz nyǵaitýǵa, BUU-nyń ortalyq róli bar halyqaralyq júieni jáne halyqaralyq quqyqqa negizdelgen halyqaralyq tártipti berik qorǵaýǵa, sondai-aq damýshy elderdiń keń aýqymynyń ortaq múddelerin batyl jáne birjaqty qorǵaýǵa daiyn.
Qytai árqashan jahandyq Ońtústiktiń ajyramas bóligi boldy, bolady jáne damýshy elderdiń qatarynda qalady. Halyqaralyq jaǵdaidaǵy ózgeristerge qaramastan, Qytaidyń jahandyq Ońtústikpen birge bolýǵa degen alǵashqy umtylysy ózgerissiz qalady jáne onyń jahandyq Ońtústiktiń damýy men jandanýyn qoldaý mindettemesi toqtap qalmaidy. Qytai tarapy kóshbasshylardyń osy kezdesýin shekara retinde paidalana otyryp, "BRIKS rýhyn" ustanýdy jalǵastyrady jáne Qazaqstanmen jáne BRIKS basqa seriktesterimen birge BRIKS elderiniń yntymaqtastyq tetigin udaiy tereńdetip jáne keńeitip, jahandyq basqarýdy neǵurlym ádil, utymdy, tiimdi jáne rettelgen baǵytta damytýǵa yqpal etetin bolady. Bul beibit damýǵa, ózara tiimdi yntymaqtastyqqa jáne birlesken órkendeýge negizdelgen "jahandyq Ońtústikti" jańǵyrtýdy júzege asyrý, sondai-aq adamzattyń birtutas taǵdyry qaýymdastyǵyn qurýdy ilgeriletý úshin kúsh-jigerdi nyǵaitýǵa múmkindik beredi.
