بريكس كەڭەيتٸلگەن فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىق جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ ورتاق بولاشاعىنا جول اشادى

2025 جىلعى 6-7 شٸلدەدە ريو-دە-جانەيرودا بريكس ەلدەرٸ باسشىلارىنىڭ 17-شٸ كەزدەسۋٸ سەتتٸ ٶتتٸ. قحر نىڭ قر داعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ حان چۋنلين ٶز ماقالاسىندا بريكس فورماتىن كەڭەيتۋ جەنە جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ اياسىندا بەيجٸڭ مەن استانا اراسىنداعى ستراتەگييالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى Ult.kz.

بۇل جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋ بريكس – كە جاڭا مٷشە-يندونەزييا, سونداي-اق 10 سەرٸكتەس ەل قوسىلعاننان كەيٸنگٸ العاشقى سامميت بولدى. سامميتكە كٶپتەگەن باسقا دامۋشى نارىقتار مەن ەلدەردٸڭ, سونداي-اق حالىقارالىق جەنە ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ شاقىرىلدى. كەزدەسۋ "نەعۇرلىم ينكليۋزيۆتٸ جەنە تۇراقتى باسقارۋ ٷشٸن جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ" ۇرانىمەن ٶتتٸ جەنە تالقىلاۋ التى نەگٸزگٸ تاقىرىپقا باعىتتالعان: جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ, ساۋدا جەنە قارجى, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, جاساندى ينتەللەكتتٸ باسقارۋ, حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك ارحيتەكتۋراسىن رەفورمالاۋ جەنە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ. كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا بريكس ەلدەرٸنٸڭ بٸرىڭعاي ۇستانىمىن بەكٸتەتٸن "ريو-دە-جانەيرو دەكلاراتسيياسى", "بريكس كٶشباسشىلارىنىڭ جاساندى ينتەللەكتتٸ جاھاندىق باسقارۋ تۋرالى مەلٸمدەمەسٸ" جەنە "بريكس ەلدەرٸ كٶشباسشىلارىنىڭ كليماتتىق قارجىلاندىرۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزدەمەلٸك دەكلاراتسيياسى" سيياقتى بٸرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى.

قحر مەملەكەتتٸك كەڭەسٸنٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ لي تسيان بريكس-تٸڭ 17-شٸ سامميتٸنٸڭ پلەنارلىق سەسسيياسىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە بٸر عاسىر ٸشٸندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ٶزگەرٸستەردٸ جەدەلدەتۋ, حالىقارالىق ەرەجەلەر مەن تەرتٸپتٸ ەلەۋلٸ تٷردە بۇزۋ, كٶپجاقتى مەحانيزمدەردٸڭ بەدەلٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸن ەلسٸرەتۋ جاعدايىندا, تٶراعا سي تسزينپين ۇسىنعان كەڭ كونسۋلتاتسييالارمەن, بٸرلەسكەن ٷلەستەرمەن جەنە ورتاق ارتىقشىلىقتارمەن سيپاتتالاتىن جاھاندىق باسقارۋدىڭ كٶزقاراسى بارلىق ونىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ مەن پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعىن راستايدى. بريكس ەلدەرٸ جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ جەتەكشٸ كٷشٸ رەتٸندە جاھاندىق باسقارۋ رەفورماسىن ٸلگەرٸلەتۋدە اۆانگارد بولۋعا ۇمتىلىپ, تەۋەلسٸزدٸك پەن ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋدٸ قولداۋى كەرەك. بريكس-تٸڭ كەڭەيتٸلگەن فورماتى شەڭبەرٸندەگٸ ىنتىماقتاستىق كٶپجاقتىلىقتى قورعاۋعا جەنە ٸسكە اسىرۋعا, اشىق ەلەمدٸك ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا, حالىقارالىق قارجىلىق ىنتىماقتاستىق دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا جەنە ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ جاڭا كٶزدەرٸن اشۋعا تيٸس. ٶندٸرٸستٸك-ٶتكٸزۋ تٸزبەكتەرٸنٸڭ تۇراقتىلىعى مەن ٷزدٸكسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ۋنيلاتەراليزم مەن پروتەكتسيونيزمگە باتىل جەنە بٸرجاقتى قارسى تۇرۋ قاجەت.

2006 جىلى جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ ۇجىمدىق ٶرلەۋ تولقىنىندا پايدا بولعاننان بەرٸ بريكس ىنتىماقتاستىق مەحانيزمٸ جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ اۆانگاردىنا جەنە تەڭ جەنە رەتتەلگەن كٶپ پوليارلىقتى, سونداي-اق جان-جاقتى جەنە ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكالىق جاھاندانۋدى ٸلگەرٸلەتەتٸن تٸرەك كٷشكە اينالدى. ول "جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ" بٸرتۇتاستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ قۋاتتى كٷشتەرٸن ودان دا كەڭ اۋقىمدا بٸرٸكتٸرٸپ, بارلىق تاراپتاردىڭ ورتاق بولاشاعىنا جول اشادى.

بريكس-تٸڭ كەڭەيتٸلگەن فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىق اۋقىمنىڭ ارتىقشىلىعىنا يە. 2025 جىلدىڭ قاڭتارىندا يندونەزييا – اسەان-نىڭ ەڭ ٸرٸ ەكونوميكاسى جەنە ەڭ كٶپ قونىستانعان ەلٸ رەسمي تٷردە قوسىلعاننان بەرٸ بريكس-تٸڭ كەڭەيتٸلگەن فورماتى ەلەم حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن بٸرٸكتٸرەدٸ, بۇل ەلەمدٸك جٸٶ-نٸڭ ٷشتەن بٸرٸنەن استامىن قۇرايدى جەنە ونىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸنە قوسقان ٷلەسٸ 50% - دان اسادى. ول ەلەمدٸك ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە دامىتۋ ٸسٸندە جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸ بٸلدٸرەتٸن ماڭىزدى كٷشكە اينالا وتىرىپ, جاھاندىق ٶندٸرٸس تٸزبەكتەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇراقتىلىعىن ساقتاۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ساندارداعى بۇل ٶزگەرٸستەر بريكس باستاعان جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ شەتكٸ ايماقتان حالىقارالىق ارەنانىڭ ورتالىعىنا جەدەل قوزعالىسىن كٶرسەتەدٸ.

بريكس-تٸڭ كەڭەيتٸلگەن فورماتى شەڭبەرٸندەگٸ ىنتىماقتاستىق تۇجىرىمدامالار سالاسىندا ارتىقشىلىققا يە. بريكس ەلدەرٸ شىنايى مۋلتيلاتەراليزمدٸ جٷزەگە اسىرۋعا, بۇۇ-نىڭ ورتالىق رٶلٸ بار حالىقارالىق جٷيەنٸ قورعاۋعا, "جابىق بلوكتار" مەن "تار توپتاردى"قۇرۋعا قارسى بولا وتىرىپ, دسۇ بازاسىندا كٶپجاقتى ساۋدا جٷيەسٸن قولداۋعا جەنە نىعايتۋعا ۇمتىلادى. بريكس ەلدەرٸ بٸرجاقتى سانكتسييالار مەن كٷش قولدانۋ قاۋپٸن جوققا شىعارىپ, ديالوگ پەن كەڭەس بەرۋ ارقىلى حالىقارالىق جەنە ايماقتىق ىستىق نٷكتەلەردەگٸ داۋلاردى شەشۋگە بٸراۋىزدان شاقىرادى. بريكس جاھاندىق باسقارۋ جٷيەسٸنە كٶبٸرەك ينكليۋزيۆتٸلٸك, ەدٸلەتتٸلٸك پەن زاڭدىلىقتى ەكەلۋ ارقىلى قولدانىستاعى حالىقارالىق جٷيەنٸ رەفورمالاۋدى سىندارلى تٷردە ٸلگەرٸلەتۋگە ۇمتىلا وتىرىپ, ساياسي ٷيلەستٸرۋ مەن ۇستانىمداردى ٷيلەستٸرۋدٸ قولدايدى.

بريكس-تٸڭ كەڭەيتٸلگەن فورماتى شەڭبەرٸندەگٸ ىنتىماقتاستىق دامۋ سالاسىندا ارتىقشىلىققا يە. كەيبٸر ەلدەر ەكونوميكا مەن ساۋدا مەسەلەلەرٸن ساياساتتاندىرىپ, قارۋعا اينالدىرىپ, "بايلانىستار مەن تٸزبەكتەردٸ ٷزۋدٸ" (جاھاندانۋدى) بەلسەندٸ تٷردە قولدانىپ, "جوعارى تاريفتەر تاياقشاسىن" جەلبٸرەتٸپ, جاھاندىق ەكونوميكالىق قالپىنا كەلتٸرۋگە جاساندى كەدەرگٸلەر جاساسا, بريكس ەلدەرٸ "دامۋ مەن قايتا ٶرلەۋ جولىنداعى پٸكٸرلەس ادامدار"بولۋ جولىن نىق تاڭدايدى. كٶشباسشىلار كەزدەسۋلەرٸنٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جەنە ٸسكەرلٸك فورۋم جەنە ساۋدا مينيسترلەرٸنٸڭ كەزدەسۋٸ سيياقتى مينيسترلەر دەڭگەيٸندەگٸ كەزدەسۋلەردٸڭ قولداۋىمەن بريكس ىنتىماقتاستىق مەحانيزمٸ جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ مٷددەلەرٸن بٸلدٸرەتٸن پراكتيكالىق جەنە تۇراقتى, سونداي-اق تيٸمدٸ ٶزارا ەرەكەتتەسۋدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ پلاتفورماسىنا اينالدى. تاراپتار ەكونوميكالىق جاھاندانۋ ٷردٸستەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ۆاليۋتا-قارجى سالاسى, ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالار, ەنەرگەتيكا جەنە رەسۋرستار, ينفراقۇرىلىم سيياقتى سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى دەيەكتٸ تٷردە تەرەڭدەتۋدە. بۇل ەكونوميكالىق جاھاندانۋدى قورعاۋداعى جەنە ساۋدا مەن ينۆەستيتسييالار سالاسىنداعى پروتسەدىقتاندىرۋ مەن پروتسەدۋرالاردى جەڭٸلدەتۋدەگٸ جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸنٸڭ كٷشتٸ كٷشٸن كٶرسەتەدٸ.

بريكس-تٸڭ كەڭەيتٸلگەن فورماتى شەڭبەرٸندەگٸ ىنتىماقتاستىق باسقارۋ سالاسىندا ارتىقشىلىققا يە. بريكستٸڭ ىنتىماقتاستىق مەحانيزمٸنٸڭ مەنٸ-ول گەگەمونيياعا, كٷشكە جەنە ارتىقشىلىقتارعا نەگٸزدەلگەن ەسكٸ باسقارۋ ٷلگٸلەرٸن جەڭەدٸ جەنە "كەڭ كونسۋلتاتسييالار, بٸرلەسكەن جارنالار جەنە ورتاق ارتىقشىلىقتار"جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاسايدى. بريكس ەلدەرٸ ديالوگ پەن كەڭەس بەرۋ جەنە جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بٸرلەسٸپ قارسى تۇرۋ ارقىلى مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸ قولدايدى. ەكونوميكالىق سالادا بريكس ەلدەرٸ ٶز ۇستانىمدارىن بەلسەندٸ تٷردە جارييالايدى, ال ساياسات پەن قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا دەيەكتٸلٸك پەن ىقپالدىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. "بريكس+" ىنتىماقتاستىق مودەلٸ جەنە سەرٸكتەستٸك بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ارقىلى بريكس تەتٸگٸ جاھاندىق باسقارۋ جٷيەسٸنە حالىقارالىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ دامۋ شىندىقتارىنا نەعۇرلىم بارابار سەيكەس كەلۋگە مٷمكٸندٸك بەرە وتىرىپ, جاھاندىق باسقارۋدى تالقىلاۋ مەن پراكتيكاعا كٶبٸرەك ەلدەردٸ تارتۋعا ىقپال ەتەدٸ.

قىتاي كەڭەيتٸلگەن بريكس فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىقتا نەگٸزگٸ قوزعاۋشى جەنە باعىتتاۋشى رٶل اتقارادى. بريكس پەن جاھاندىق وڭتٷستٸك ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگٸزگٸ قاتىسۋشىسى رەتٸندە قىتاي سىرتقى ەلەمگە اشىقتىقتىڭ جوعارى دەڭگەيٸ ارقىلى جاھاندىق اشىق ىنتىماقتاستىقتى ٸلگەرٸلەتۋ ارقىلى تاريحتىڭ وڭ جاعىندا تۇراقتى تۇر. قىتاي ەلەمگە ٶزٸنٸڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ ارقىلى ٶسۋ مەن مٷمكٸندٸكتەرگە جاڭا سەرپٸن بەرۋدٸ جالعاستىرۋدا, بۇل بارلىق ەلدەردٸڭ حالىقتارىنا ودان دا كٶپ پايدا ەكەلەدٸ. قىتاي بٸرٸنشٸ بولىپ بريكس+ ىنتىماقتاستىق مودەلٸن ۇسىندى, بريكس ەلدەرٸ مەن باسقا دا دامۋشى ەكونوميكالار اراسىنداعى ديالوگتى العا تارتتى جەنە بريكس ىنتىماقتاستىعىنىڭ شەڭبەرٸن مٷشە ەلدەردەن جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ كەڭ ەلەمٸنە دەيٸن كەڭەيتە وتىرىپ, كٶپ قاباتتى سەرٸكتەستٸك جەلٸسٸن سەتتٸ قالىپتاستىردى. قىتاي تاراپى "بەيبٸت بريكس", "يننوۆاتسييالىق بريكس", "جاسىل بريكس", "ەدٸل بريكس" جەنە "مەدەني بريكس" قۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى, بۇل بريكستٸ جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگٸزگٸ ارناسىنا, سونداي-اق جاھاندىق باسقارۋدى رەفورمالاۋداعى وزىق كٷشكە اينالدىرۋ باعىتىن كٶرسەتتٸ. قىتاي ۇسىنعان ادامزاتتىڭ بٸرتۇتاس تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋ تۇجىرىمداماسى جەنە ٷش جاھاندىق باستامالار جاھاندىق سىن-قاتەرلەردٸ جەڭۋ ٷشٸن جٷيەلٸك شەشٸمدٸ ۇسىنا وتىرىپ, بريكس رۋحىنا تولىق سەيكەس كەلەدٸ.

بريكس شەڭبەرٸندەگٸ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ قىتاي مەن قازاقستان ٷشٸن شىنايى مۋلتيلاتەراليزمدٸ ۇستانۋدا سٶزسٸز تاڭداۋ بولىپ تابىلادى. بيىل قىتاي حالقىنىڭ جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى جەڭٸسٸ مەن دٷنيەجٷزٸلٸك انتيفاشيستٸك سوعىستاعى جەڭٸسٸنٸڭ 80 جىلدىعى, سونداي-اق بۇۇ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولادى. دەگەنمەن, ەلەم ەلٸ دە تىنىشتىقتان الىس, گەوساياسي قاقتىعىستار بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ٶرشٸپ تۇر. سوعىستان كەيٸنگٸ حالىقارالىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋ جەنە بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى بٸرلەسٸپ قامتاماسىز ەتۋ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ورتاق ٷندەۋٸ جەنە قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ورتاق ۇمتىلىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسمي تٷردە بريكس-تٸڭ ەرٸپتەس ەلٸنە اينالدى. قازاقستاندىق تاراپتىڭ كٸرۋٸ جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ بٸرلەسكەن دامۋىنىڭ جاڭا بەتٸن اشا وتىرىپ, بريكس-تٸڭ كەڭەيتٸلگەن فورماتى شەڭبەرٸندەگٸ ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتادى جەنە كەڭەيتەدٸ. قىتاي تاراپى قازاقستان تاراپىمەن بٸرگە ەكٸ مەملەكەت باسشىلارى قول جەتكٸزگەن ماڭىزدى ۋاعدالاستىقتاردى بەلسەندٸ تٷردە ٸسكە اسىرۋعا, بريكس شەڭبەرٸندەگٸ ىنتىماقتاستىقتى ٷزدٸكسٸز نىعايتۋعا, بۇۇ-نىڭ ورتالىق رٶلٸ بار حالىقارالىق جٷيەنٸ جەنە حالىقارالىق قۇقىققا نەگٸزدەلگەن حالىقارالىق تەرتٸپتٸ بەرٸك قورعاۋعا, سونداي-اق دامۋشى ەلدەردٸڭ كەڭ اۋقىمىنىڭ ورتاق مٷددەلەرٸن باتىل جەنە بٸرجاقتى قورعاۋعا دايىن.

قىتاي ەرقاشان جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولدى, بولادى جەنە دامۋشى ەلدەردٸڭ قاتارىندا قالادى. حالىقارالىق جاعدايداعى ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان, قىتايدىڭ جاھاندىق وڭتٷستٸكپەن بٸرگە بولۋعا دەگەن العاشقى ۇمتىلىسى ٶزگەرٸسسٸز قالادى جەنە ونىڭ جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸڭ دامۋى مەن جاندانۋىن قولداۋ مٸندەتتەمەسٸ توقتاپ قالمايدى. قىتاي تاراپى كٶشباسشىلاردىڭ وسى كەزدەسۋٸن شەكارا رەتٸندە پايدالانا وتىرىپ, "بريكس رۋحىن" ۇستانۋدى جالعاستىرادى جەنە قازاقستانمەن جەنە بريكس باسقا سەرٸكتەستەرٸمەن بٸرگە بريكس ەلدەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىق تەتٸگٸن ۇدايى تەرەڭدەتٸپ جەنە كەڭەيتٸپ, جاھاندىق باسقارۋدى نەعۇرلىم ەدٸل, ۇتىمدى, تيٸمدٸ جەنە رەتتەلگەن باعىتتا دامىتۋعا ىقپال ەتەتٸن بولادى. بۇل بەيبٸت دامۋعا, ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىققا جەنە بٸرلەسكەن ٶركەندەۋگە نەگٸزدەلگەن "جاھاندىق وڭتٷستٸكتٸ" جاڭعىرتۋدى جٷزەگە اسىرۋ, سونداي-اق ادامزاتتىڭ بٸرتۇتاس تاعدىرى قاۋىمداستىعىن قۇرۋدى ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەردٸ نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.