Foto: martebe.kz
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanda turatyn halyqtardyń tilin erkin qoldanýǵa qarsy áreketterge qatań tosqaýyl qoiylatynyn málimdedi. Osy oraida Ult.kz tilshisi memelekettik til men ózge tilderdi meńgerý týraly elimizdegi ózge ult ókilderiniń el aldynda júrgen azamattarymen tildesip kórdi.
Astanada álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VIII seziniń plenarlyq otyrysynda prezident keibir memleketterde ásire ultshyldyq pen jalǵan patriotizmniń kún sanap beleń alýyna alańdaýshylyq bildirdi.
«Qalyptasqan túsinikterdiń kóz aldymyzda ózgerýi jastardy adastyrady. Bir jaǵynan biz quqyqtyq konservativti jáne liberaldy ideologiialardyń qaqtyǵysyna kýámiz. Bul birqatar eldi saiasi turaqsyzdyqqa ákeledi», – dedi Toqaev.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan osy tektes jahandyq problemalardy jiti baqylap otyrady.
«Bul – ishki saiasatymyzdyń negizgi ózegi. Túrli etnos, din jáne ult ókilderi arasynda toleranttylyq pen ózara qurmet saiasatyn júrgizý mańyzdy dep sanaimyn. «Birligimiz – ár alýandyqta» ustanymyna ziian keltirip, oǵan kúie jaqqysy keletin, sonyń ishinde memlekettik qyzmette jáne qoǵamdyq orynda elimizdi turaqty meken etetin halyqtardyń tilin erkin qoldanýǵa qarsy áreketterge qatań tosqaýyl qoiylady. Oǵan «Zań jáne tártip» qaǵidatyna sai quqyqtyq baǵa beriledi», – dedi Toqaev.
Memlekettik til – urpaq bolashaǵynyń kepili
«Ýigýr avazi» gazetiniń bas redaktory Ershat Ásmátovtyń sózinshe, Prezidenttiń sózi – oily, álemge tanymal saiasatkerdiń salmaqty pikirinen týǵan tujyrym.
«Bul bastama jastardyń til úirenýine eshqandai kedergi bolmaidy dep senemin. Qaita, kerisinshe, yntalandyrady. Óitkeni búgingi jas býyn óte zerek, oiy ushqyr, kreativti ári damýǵa qushtar. Olardyń birneshe tildi qysqa ýaqyt ishinde meńgerip alýǵa qabileti jetedi.
Máselen, besinshi synypta uiǵyr tilinde bilim alyp júrgen nemerem qazaq tilinde erkin sóileidi, orysshasy da jaqsy, al aǵylshyn tilin de úirenip jatyr. Qazaqtyń óleńderin, ánderi men bilerin jaqsy biledi. Ásirese Muqaǵalidyń jyrlaryn súiip oqidy, qazaq tilinde túrli baiqaýlarǵa qatysyp, joǵary nátijeler kórsetip júr. Óitkeni balanyń sanasy – tap-taza aq paraq. Sol paraqqa izgi bilim men tildi erkin jazýǵa bolady. Meniń armanym – keleshek urpaq óz ana tilin saqtap, memlekettik tildi tereń meńgerip, sonymen birge birneshe shetel tilin igergen azamat bolyp qalyptasýy.
Qazaqstanda árbir azamat ana tilin qurmettep, mindetti túrde memlekettik tildi jetik bilgeni abzal», – deidi Ershat Ásmátov.
Onyń sózinshe, ár etnostyń óz tilin saqtaýymen qatar memlekettik tilge qurmetpen qaraýynda Qazaqstan halqy Assambleiasynyń úlesi zor.
«Máselen, biz, uiǵyrlar úshin memlekettik tildi meńgerý qiyn emes. Sebebi uiǵyr men qazaq tilderiniń túbiri, dybystalýy, sózdik qory óte jaqyn. Tipti keibir sózderimiz aina-qatesiz birdei. Qazir uiǵyrsha sóileitin kez kelgen bala qazaq tilin erkin túsinip, tildese alady. Ýaqyt óte kele munyń jemisi budan da aiqyn kórinedi dep oilaimyn.
Qazirdiń ózinde Assambleia músheleriniń 99 paiyzy memlekettik tildi erkin meńgerip otyr. Biz úgit-nasihat jumystaryn úzbei júrgizýdemiz. Ózim basqaratyn «Ýigýr avazi» gazetinde memlekettik tildi qoldaýǵa arnalǵan arnaiy bet bar. Oqyrmandarymyz ol arqyly qazaq tilinde jańalyqtarmen tanysyp, qosymsha tilashar ala alady. Ár nómirde biz on sózdi tórt tilde – uiǵyr, qazaq, orys jáne aǵylshyn tilinde usynamyz. Oilap qarasańyz, ár shyǵarylymnan on sózden úirengen oqyrman birtindep memlekettik tilde erkin sóileitin deńgeige kóteriledi», – deidi Ershat Ásmátov.
Qazaq tili trendke ainaldy
Al telejúrgizýshi Alla Gavrinanyń aitýynsha, erkindik til máselesinde de aiqyn seziledi. Qazir jastar da, jalpy qazaqstandyqtar da shet tilderin úirenýge qushtar.
«Biz – erkin eldiń azamattarymyz. Óz jerimizde emin-erkin ómir súrip, bir-birimizdi syilap, aǵaiyndai aralasyp kelemiz. Bul erkindik til máselesinde de aiqyn seziledi. Qazir jastar da, jalpy qazaqstandyqtar da shet tilderin úirenýge qushtar. Bul – óte jaqsy qubylys. Óitkeni kóp til bilgen utylmaidy.
Óz tájiribemnen aitar bolsam, men 6-7 tildi erkin meńgergen adamdardy bilemin. Olar úshin jańa múmkindikter ashylyp, tyń kókjiekterge jol salynady. Máselen, biz qazir qytailyq áriptesterimizben birlesken televiziialyq jobany túsirip jatyrmyz. Sol alańda qytai tilin jetik meńgergen qazaq jastary aýdarmashy retinde bizge úlken kómek berýde. Bul – olardyń kásibi tájiribesi ári nápaqasy. Eń bastysy, olardyń barlyǵy memlekettik tildi de jetik meńgergen. Qazaq tilin bilgen adam qashanda qurmetke ie. Qazaq halqy – sóz qadirin tereń túsinetin halyq. Bizdiń maqaldap, naqyldap sóileýimizdiń ózinde úlken mán bar. «Tili birdiń – tilegi bir» deimiz. Kóptegen tirkesterdi qazaq tilinde ǵana áserli jetkizýge bolady. Máselen, maǵan Abaidyń «Adamzattyń bárin súi, baýyrym dep» degen ósieti erekshe áser etedi. Basqa tilderge aýdarýǵa bolar, biraq qazaqshadaǵy áýezdiligi bólek. Qazaqtyń klassikalyq shyǵarmalaryn oqyǵanda da erekshe sezimge bólenesiń. Quddy bir kino lentasy sekildi kóz aldyńnan ata-babamyzdyń turmys-tirshiligi ótip jatqandai áser qaldyrady», – deidi Alla Gavrina.
Sonymen qatar telejúrgishýzi qazaq tilin meńgerýdegi óz tájiribesimen bólisti. Aitýynsha, ońai bolmaǵan, biraq kóp qoldaýdyń arqasynda memlekettik tildi meńgerip shyǵypty.
«Ózime qazaq tilin meńgerý ońai bolǵan joq. Mektep tabaldyryǵynan bastap úirendim, talai qiyndyq kórdim. Biraq ustazdarym qoldap, baǵyt-baǵdar berdi. Eń alǵash túsinip oqyǵan shyǵarmam – Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym Qoja» povesi edi. Ony túsinip oqyǵan sátimde qatty qýandym. Óitkeni árbir sýret kóz aldyma elestep, qazaq tiline degen súiispenshiligim arta tústi.
Búginde qazaq tili – meniń ómirimniń ajyramas bóligi. Iá, orys tilinde sóilei berýge de bolar edi, biraq qazaq tilinsiz ómirimdi elestete almaimyn. Qazaq tilin áli meńgermegen jandarǵa aitarym: eger úirenseńizder, sizder úshin jańa, ádemi bir álem ashylady. Bul tilde búkil álemdi qushaǵyna syiǵyza alatyn keńdik bar. Baýyrym dep jaqyn tartyp turatyn qazaq halqynyń qasieti tilinde de kórinis tapqan.
Qazaq tiliniń damýyna jyldar boiy kóptegen jumystar atqaryldy. Qazir sol eńbektiń nátijesi anyq baiqalady. Qazaq tili – shynymen de trendke ainaldy», – deidi Alla Gavrina.
Til – ultty uiystyratyn qundylyq
Al Batys Qazaqstan oblysy Bókei ordasy aýdannyń Jəńgir han atyndaǵy JOBBM-niń ustazy Alfiia Aksenova bul bastama halqymyzdyń dostyǵyn, tatýlyǵyn arttyratynyna senedi.
«Aldymen ózge ult ókili retinde jáne qazaqstandyq azamat retinde Prezidentimizge osyndai sheshim qabyldaǵany úshin, ózge ult ókilderine óz tilderinde erkin sóileýge, erkin bilim berýge, saýda jasaýǵa nemese qarym qatynas jasaýǵa, qyzmette bolsyn, óz tilinde sóileýge múmkindik bergenine alǵys aitqym keledi.
Ekinshiden, ózge ult ókilderiniń tek memlekettik til ǵana emes, ózge ulttyń tilin de qurmetteýge shaqyrady dep esepteimin.
Bir shańyraqtyń astyndaǵy halqymyzdyń dostyǵy, ózara túsinistigi odan ári jalǵasyp, elimizdegi ultaralyq tatýlyq árdaiym berik bolyp, qashanda yntymaq, birlik máńgi jasai bersin», deidi Alfiia Aksenova.
Sonymen qatar, Qazaqstan halqy Assambleiasynyń Qostanai oblysyndaǵy múshesi Anel Pimicheva kóp ortada úshtildilik kórinis tapqany qýantatynyn aitady.
«Qazaqstan – kóp ultty memleket. Bizdiń elde ár halyqtyń tili qatar qoldanylady. Qazaqsha da, oryssha da, aǵylshynsha da bilim alyp jatqan jastar az emes. Kóp ortada úshtildilik kórinis tapqany qýantady.
Men Qostanai telearnasynda «Vremia govorit» atty avtorlyq baǵdarlamamdy júrgizip kelemin. Bul joba alǵash 2023–2024 jyldary efirge shyqqan edi, biyl jańa maýsymda jalǵasyn tapty. Baǵdarlamanyń basty maqsaty – túrli etnos ókilderiniń qazaq tilin qanshalyqty meńgergenin kórsetý, kórermenge motivatsiia syilaý. Sonymen birge biz jańa sózderdi úiretip, grammatikalyq máselelerdi túsindiremiz. Ár shyǵarylym kórermen úshin paidaly bilim men qyzyqty tájiribe usynýǵa baǵyttalǵan.
Bizdiń elimizde «myna tilde sóile, ana tilde sóileme» dep aitý – durys emes áreket. Óitkeni Konstitýtsiiaǵa sáikes, biz erkin halyqpyz. Árkimniń qai tilde sóileýine quqyǵy bar. Bul – Qazaqstannyń basty ereksheligi ári bailyǵy. Biz birtutas qazaqstandyqpyz, al etnos ókilderi – osy birliktiń ajyramas bóligi.
Qai tilde sóilesek te, ol bizdiń mádenietimizdi, damyǵanymyzdy, jan-jaqtylyǵymyzdy kórsetedi. Bir-birimizdiń mádenietimizdi dáriptep, tildegi amandasý, qoshtasý sekildi qarapaiym elementterdi bilý de baýyrlastyqty arttyra túsedi.
Jastardyń til úirenýge degen yntasy óte joǵary. Munda eń áýeli muǵalimniń róli zor. Eger ustaz sabaqty qyzyqtyra bilse, bala da sol pánge tartylady. Sondai-aq ata-ananyń qoldaýy qajet. «Til – seniń bolashaǵyń» dep baǵyt berse, jas urpaqtyń da talpynysy artady», – deidi Anel Pimicheva.
Qazaqstannyń basty bailyǵy – tilder men mádenietterdiń alýan túrliligi. Osy bailyqty saqtaý – árqaisymyzdyń paryzymyz.
Aqbota Musabekqyzy
