فوتو: martebe.kz
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ تٸلٸن ەركٸن قولدانۋعا قارسى ەرەكەتتەرگە قاتاڭ توسقاۋىل قويىلاتىنىن مەلٸمدەدٸ. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ مەمەلەكەتتٸك تٸل مەن ٶزگە تٸلدەردٸ مەڭگەرۋ تۋرالى ەلٸمٸزدەگٸ ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەل الدىندا جٷرگەن ازاماتتارىمەن تٸلدەسٸپ كٶردٸ.
استانادا ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ VIII سەزٸنٸڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا پرەزيدەنت كەيبٸر مەملەكەتتەردە ەسٸرە ۇلتشىلدىق پەن جالعان پاتريوتيزمنٸڭ كٷن ساناپ بەلەڭ الۋىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ.
«قالىپتاسقان تٷسٸنٸكتەردٸڭ كٶز الدىمىزدا ٶزگەرۋٸ جاستاردى اداستىرادى. بٸر جاعىنان بٸز قۇقىقتىق كونسەرۆاتيۆتٸ جەنە ليبەرالدى يدەولوگييالاردىڭ قاقتىعىسىنا كۋەمٸز. بۇل بٸرقاتار ەلدٸ ساياسي تۇراقسىزدىققا ەكەلەدٸ», – دەدٸ توقاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان وسى تەكتەس جاھاندىق پروبلەمالاردى جٸتٸ باقىلاپ وتىرادى.
«بۇل – ٸشكٸ ساياساتىمىزدىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ. تٷرلٸ ەتنوس, دٸن جەنە ۇلت ٶكٸلدەرٸ اراسىندا تولەرانتتىلىق پەن ٶزارا قۇرمەت ساياساتىن جٷرگٸزۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. «بٸرلٸگٸمٸز – ەر الۋاندىقتا» ۇستانىمىنا زييان كەلتٸرٸپ, وعان كٷيە جاققىسى كەلەتٸن, سونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جەنە قوعامدىق ورىندا ەلٸمٸزدٸ تۇراقتى مەكەن ەتەتٸن حالىقتاردىڭ تٸلٸن ەركٸن قولدانۋعا قارسى ەرەكەتتەرگە قاتاڭ توسقاۋىل قويىلادى. وعان «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتىنا ساي قۇقىقتىق باعا بەرٸلەدٸ», – دەدٸ توقاەۆ.
مەملەكەتتٸك تٸل – ۇرپاق بولاشاعىنىڭ كەپٸلٸ
«ۋيگۋر اۆازي» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى ەرشات ەسمەتوۆتىڭ سٶزٸنشە, پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸ – ويلى, ەلەمگە تانىمال ساياساتكەردٸڭ سالماقتى پٸكٸرٸنەن تۋعان تۇجىرىم.
«بۇل باستاما جاستاردىڭ تٸل ٷيرەنۋٸنە ەشقانداي كەدەرگٸ بولمايدى دەپ سەنەمٸن. قايتا, كەرٸسٸنشە, ىنتالاندىرادى. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ جاس بۋىن ٶتە زەرەك, ويى ۇشقىر, كرەاتيۆتٸ ەرٸ دامۋعا قۇشتار. ولاردىڭ بٸرنەشە تٸلدٸ قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە مەڭگەرٸپ الۋعا قابٸلەتٸ جەتەدٸ.
مەسەلەن, بەسٸنشٸ سىنىپتا ۇيعىر تٸلٸندە بٸلٸم الىپ جٷرگەن نەمەرەم قازاق تٸلٸندە ەركٸن سٶيلەيدٸ, ورىسشاسى دا جاقسى, ال اعىلشىن تٸلٸن دە ٷيرەنٸپ جاتىر. قازاقتىڭ ٶلەڭدەرٸن, ەندەرٸ مەن بيلەرٸن جاقسى بٸلەدٸ. ەسٸرەسە مۇقاعاليدىڭ جىرلارىن سٷيٸپ وقيدى, قازاق تٸلٸندە تٷرلٸ بايقاۋلارعا قاتىسىپ, جوعارى نەتيجەلەر كٶرسەتٸپ جٷر. ٶيتكەنٸ بالانىڭ ساناسى – تاپ-تازا اق پاراق. سول پاراققا ٸزگٸ بٸلٸم مەن تٸلدٸ ەركٸن جازۋعا بولادى. مەنٸڭ ارمانىم – كەلەشەك ۇرپاق ٶز انا تٸلٸن ساقتاپ, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ تەرەڭ مەڭگەرٸپ, سونىمەن بٸرگە بٸرنەشە شەتەل تٸلٸن يگەرگەن ازامات بولىپ قالىپتاسۋى.
قازاقستاندا ەربٸر ازامات انا تٸلٸن قۇرمەتتەپ, مٸندەتتٸ تٷردە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەتٸك بٸلگەنٸ ابزال», – دەيدٸ ەرشات ەسمەتوۆ.
ونىڭ سٶزٸنشە, ەر ەتنوستىڭ ٶز تٸلٸن ساقتاۋىمەن قاتار مەملەكەتتٸك تٸلگە قۇرمەتپەن قاراۋىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ٷلەسٸ زور.
«مەسەلەن, بٸز, ۇيعىرلار ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرۋ قيىن ەمەس. سەبەبٸ ۇيعىر مەن قازاق تٸلدەرٸنٸڭ تٷبٸرٸ, دىبىستالۋى, سٶزدٸك قورى ٶتە جاقىن. تٸپتٸ كەيبٸر سٶزدەرٸمٸز اينا-قاتەسٸز بٸردەي. قازٸر ۇيعىرشا سٶيلەيتٸن كەز كەلگەن بالا قازاق تٸلٸن ەركٸن تٷسٸنٸپ, تٸلدەسە الادى. ۋاقىت ٶتە كەلە مۇنىڭ جەمٸسٸ بۇدان دا ايقىن كٶرٸنەدٸ دەپ ويلايمىن.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە اسسامبلەيا مٷشەلەرٸنٸڭ 99 پايىزى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرٸپ وتىر. بٸز ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن ٷزبەي جٷرگٸزۋدەمٸز. ٶزٸم باسقاراتىن «ۋيگۋر اۆازي» گازەتٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولداۋعا ارنالعان ارنايى بەت بار. وقىرماندارىمىز ول ارقىلى قازاق تٸلٸندە جاڭالىقتارمەن تانىسىپ, قوسىمشا تٸلاشار الا الادى. ەر نٶمٸردە بٸز ون سٶزدٸ تٶرت تٸلدە – ۇيعىر, قازاق, ورىس جەنە اعىلشىن تٸلٸندە ۇسىنامىز. ويلاپ قاراساڭىز, ەر شىعارىلىمنان ون سٶزدەن ٷيرەنگەن وقىرمان بٸرتٸندەپ مەملەكەتتٸك تٸلدە ەركٸن سٶيلەيتٸن دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ», – دەيدٸ ەرشات ەسمەتوۆ.
قازاق تٸلٸ ترەندكە اينالدى
ال تەلەجٷرگٸزۋشٸ اللا گاۆرينانىڭ ايتۋىنشا, ەركٸندٸك تٸل مەسەلەسٸندە دە ايقىن سەزٸلەدٸ. قازٸر جاستار دا, جالپى قازاقستاندىقتار دا شەت تٸلدەرٸن ٷيرەنۋگە قۇشتار.
«بٸز – ەركٸن ەلدٸڭ ازاماتتارىمىز. ٶز جەرٸمٸزدە ەمٸن-ەركٸن ٶمٸر سٷرٸپ, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ سىيلاپ, اعايىنداي ارالاسىپ كەلەمٸز. بۇل ەركٸندٸك تٸل مەسەلەسٸندە دە ايقىن سەزٸلەدٸ. قازٸر جاستار دا, جالپى قازاقستاندىقتار دا شەت تٸلدەرٸن ٷيرەنۋگە قۇشتار. بۇل – ٶتە جاقسى قۇبىلىس. ٶيتكەنٸ كٶپ تٸل بٸلگەن ۇتىلمايدى.
ٶز تەجٸريبەمنەن ايتار بولسام, مەن 6-7 تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرگەن ادامداردى بٸلەمٸن. ولار ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشىلىپ, تىڭ كٶكجيەكتەرگە جول سالىنادى. مەسەلەن, بٸز قازٸر قىتايلىق ەرٸپتەستەرٸمٸزبەن بٸرلەسكەن تەلەۆيزييالىق جوبانى تٷسٸرٸپ جاتىرمىز. سول الاڭدا قىتاي تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرگەن قازاق جاستارى اۋدارماشى رەتٸندە بٸزگە ٷلكەن كٶمەك بەرۋدە. بۇل – ولاردىڭ كەسٸبي تەجٸريبەسٸ ەرٸ نەپاقاسى. ەڭ باستىسى, ولاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دە جەتٸك مەڭگەرگەن. قازاق تٸلٸن بٸلگەن ادام قاشاندا قۇرمەتكە يە. قازاق حالقى – سٶز قادٸرٸن تەرەڭ تٷسٸنەتٸن حالىق. بٸزدٸڭ ماقالداپ, ناقىلداپ سٶيلەۋٸمٸزدٸڭ ٶزٸندە ٷلكەن مەن بار. «تٸلٸ بٸردٸڭ – تٸلەگٸ بٸر» دەيمٸز. كٶپتەگەن تٸركەستەردٸ قازاق تٸلٸندە عانا ەسەرلٸ جەتكٸزۋگە بولادى. مەسەلەن, ماعان ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي, باۋىرىم دەپ» دەگەن ٶسيەتٸ ەرەكشە ەسەر ەتەدٸ. باسقا تٸلدەرگە اۋدارۋعا بولار, بٸراق قازاقشاداعى ەۋەزدٸلٸگٸ بٶلەك. قازاقتىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىن وقىعاندا دا ەرەكشە سەزٸمگە بٶلەنەسٸڭ. قۇددى بٸر كينو لەنتاسى سەكٸلدٸ كٶز الدىڭنان اتا-بابامىزدىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ ٶتٸپ جاتقانداي ەسەر قالدىرادى», – دەيدٸ اللا گاۆرينا.
سونىمەن قاتار تەلەجٷرگٸشۋزٸ قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋدەگٸ ٶز تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸستٸ. ايتۋىنشا, وڭاي بولماعان, بٸراق كٶپ قولداۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرٸپ شىعىپتى.
«ٶزٸمە قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋ وڭاي بولعان جوق. مەكتەپ تابالدىرىعىنان باستاپ ٷيرەندٸم, تالاي قيىندىق كٶردٸم. بٸراق ۇستازدارىم قولداپ, باعىت-باعدار بەردٸ. ەڭ العاش تٷسٸنٸپ وقىعان شىعارمام – بەردٸبەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنٸڭ اتىم قوجا» پوۆەسٸ ەدٸ. ونى تٷسٸنٸپ وقىعان سەتٸمدە قاتتى قۋاندىم. ٶيتكەنٸ ەربٸر سۋرەت كٶز الدىما ەلەستەپ, قازاق تٸلٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸم ارتا تٷستٸ.
بٷگٸندە قازاق تٸلٸ – مەنٸڭ ٶمٸرٸمنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ. يە, ورىس تٸلٸندە سٶيلەي بەرۋگە دە بولار ەدٸ, بٸراق قازاق تٸلٸنسٸز ٶمٸرٸمدٸ ەلەستەتە المايمىن. قازاق تٸلٸن ەلٸ مەڭگەرمەگەن جاندارعا ايتارىم: ەگەر ٷيرەنسەڭٸزدەر, سٸزدەر ٷشٸن جاڭا, ەدەمٸ بٸر ەلەم اشىلادى. بۇل تٸلدە بٷكٸل ەلەمدٸ قۇشاعىنا سىيعىزا الاتىن كەڭدٸك بار. باۋىرىم دەپ جاقىن تارتىپ تۇراتىن قازاق حالقىنىڭ قاسيەتٸ تٸلٸندە دە كٶرٸنٸس تاپقان.
قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىنا جىلدار بويى كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. قازٸر سول ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸ انىق بايقالادى. قازاق تٸلٸ – شىنىمەن دە ترەندكە اينالدى», – دەيدٸ اللا گاۆرينا.
تٸل – ۇلتتى ۇيىستىراتىن قۇندىلىق
ال باتىس قازاقستان وبلىسى بٶكەي ورداسى اۋداننىڭ جəڭگٸر حان اتىنداعى جوببم-نٸڭ ۇستازى الفييا اكسەنوۆا بۇل باستاما حالقىمىزدىڭ دوستىعىن, تاتۋلىعىن ارتتىراتىنىنا سەنەدٸ.
«الدىمەن ٶزگە ۇلت ٶكٸلٸ رەتٸندە جەنە قازاقستاندىق ازامات رەتٸندە پرەزيدەنتٸمٸزگە وسىنداي شەشٸم قابىلداعانى ٷشٸن, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنە ٶز تٸلدەرٸندە ەركٸن سٶيلەۋگە, ەركٸن بٸلٸم بەرۋگە, ساۋدا جاساۋعا نەمەسە قارىم قاتىناس جاساۋعا, قىزمەتتە بولسىن, ٶز تٸلٸندە سٶيلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەنٸنە العىس ايتقىم كەلەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ تەك مەملەكەتتٸك تٸل عانا ەمەس, ٶزگە ۇلتتىڭ تٸلٸن دە قۇرمەتتەۋگە شاقىرادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
بٸر شاڭىراقتىڭ استىنداعى حالقىمىزدىڭ دوستىعى, ٶزارا تٷسٸنٸستٸگٸ ودان ەرٸ جالعاسىپ, ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتارالىق تاتۋلىق ەردايىم بەرٸك بولىپ, قاشاندا ىنتىماق, بٸرلٸك مەڭگٸ جاساي بەرسٸن», دەيدٸ الفييا اكسەنوۆا.
سونىمەن قاتار, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوستاناي وبلىسىنداعى مٷشەسٸ انەل پيميچەۆا كٶپ ورتادا ٷشتٸلدٸلٸك كٶرٸنٸس تاپقانى قۋانتاتىنىن ايتادى.
«قازاقستان – كٶپ ۇلتتى مەملەكەت. بٸزدٸڭ ەلدە ەر حالىقتىڭ تٸلٸ قاتار قولدانىلادى. قازاقشا دا, ورىسشا دا, اعىلشىنشا دا بٸلٸم الىپ جاتقان جاستار از ەمەس. كٶپ ورتادا ٷشتٸلدٸلٸك كٶرٸنٸس تاپقانى قۋانتادى.
مەن قوستاناي تەلەارناسىندا «ۆرەميا گوۆوريت» اتتى اۆتورلىق باعدارلامامدى جٷرگٸزٸپ كەلەمٸن. بۇل جوبا العاش 2023–2024 جىلدارى ەفيرگە شىققان ەدٸ, بيىل جاڭا ماۋسىمدا جالعاسىن تاپتى. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – تٷرلٸ ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ قازاق تٸلٸن قانشالىقتى مەڭگەرگەنٸن كٶرسەتۋ, كٶرەرمەنگە موتيۆاتسييا سىيلاۋ. سونىمەن بٸرگە بٸز جاڭا سٶزدەردٸ ٷيرەتٸپ, گرامماتيكالىق مەسەلەلەردٸ تٷسٸندٸرەمٸز. ەر شىعارىلىم كٶرەرمەن ٷشٸن پايدالى بٸلٸم مەن قىزىقتى تەجٸريبە ۇسىنۋعا باعىتتالعان.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە «مىنا تٸلدە سٶيلە, انا تٸلدە سٶيلەمە» دەپ ايتۋ – دۇرىس ەمەس ەرەكەت. ٶيتكەنٸ كونستيتۋتسيياعا سەيكەس, بٸز ەركٸن حالىقپىز. ەركٸمنٸڭ قاي تٸلدە سٶيلەۋٸنە قۇقىعى بار. بۇل – قازاقستاننىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ ەرٸ بايلىعى. بٸز بٸرتۇتاس قازاقستاندىقپىز, ال ەتنوس ٶكٸلدەرٸ – وسى بٸرلٸكتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ.
قاي تٸلدە سٶيلەسەك تە, ول بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدٸ, دامىعانىمىزدى, جان-جاقتىلىعىمىزدى كٶرسەتەدٸ. بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدٸ دەرٸپتەپ, تٸلدەگٸ امانداسۋ, قوشتاسۋ سەكٸلدٸ قاراپايىم ەلەمەنتتەردٸ بٸلۋ دە باۋىرلاستىقتى ارتتىرا تٷسەدٸ.
جاستاردىڭ تٸل ٷيرەنۋگە دەگەن ىنتاسى ٶتە جوعارى. مۇندا ەڭ ەۋەلٸ مۇعالٸمنٸڭ رٶلٸ زور. ەگەر ۇستاز ساباقتى قىزىقتىرا بٸلسە, بالا دا سول پەنگە تارتىلادى. سونداي-اق اتا-انانىڭ قولداۋى قاجەت. «تٸل – سەنٸڭ بولاشاعىڭ» دەپ باعىت بەرسە, جاس ۇرپاقتىڭ دا تالپىنىسى ارتادى», – دەيدٸ انەل پيميچەۆا.
قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى – تٸلدەر مەن مەدەنيەتتەردٸڭ الۋان تٷرلٸلٸگٸ. وسى بايلىقتى ساقتاۋ – ەرقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
