Kaspii mańy memleketteri basshylarynyń qatysýymen ótken besinshi Aqtaý sammitiniń kommiýnikesi jariialandy, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
2018 jylǵy 12 tamyzda Aqtaýda Besinshi Kaspii sammiti ótti, oǵan Ázerbaijan Respýblikasynyń Prezidenti Ilham Áliev, Iran Islam Respýblikasynyń Prezidenti Hasan Rýhani, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaev, Resei Federatsiiasynyń Prezidenti Vladimir Pýtin, Túrikmenstan Prezidenti Gýrbangýly Berdimuhamedov qatysty.
Ashhabadta (2002), Tegeranda (2007), Bakýde (2010) jáne Astrahanda (2014) ótken Kaspii sammitteriniń sheshimderin damytý úshin Kaspii teńizi óńirindegi besjaqty yntymaqtastyqtyń neǵurlym mańyzdy máselelerin talqylaý, halyqaralyq ózekti taqyryptar boiynsha pikir almasý dástúrli dostyq, senim jáne tatý kórshilik jaǵdaiynda ótti.
Bes memleket kóshbasshylarynyń bátýalastyq jáne barlyq taraptardyń múddelerin ózara esepke alý negizinde tujyrymdalǵan bazalyq halyqaralyq shartqa - Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiiaǵa qol qoiýy joǵary deńgeidegi kezdesýdiń basty oqiǵasy boldy. Osy negiz qalaýshy qujat zamanaýi talaptarǵa sai keletin jáne jaǵalaý mańyndaǵy elderdiń jan-jaqty ózara is-qimylyn odan ári qarqyndatýǵa baǵyttalǵan Kaspii teńiziniń jańa quqyqtyq rejimin qurady.
Kaspii teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konventsiiany tiimdi oryndaý jáne Kaspiidegi yntymaqtastyqtyń ártúrli aspektilerine sholý jasaý maqsatynda prezidentter syrtqy ister ministrlikteriniń qamqorlyǵymen syrtqy ister ministrleriniń orynbasarlary/Kaspii mańy memleketteriniń ókiletti ókilderi deńgeiinde turaqty besjaqty konsýltatsiialar tetigin qurý jáne Konventsiiaǵa qol qoiylǵan kúnnen bastap alty aidan keshiktirmei alǵashqy konsýltatsiialar ótkizý týraly sheshim qabyldady. Birinshi kezektegi tártippen tikelei bastapqy jelilerdi belgileý ádistemesine qatysty kelisim jobasyn ázirleýge jáne kelisýge kirisý tapsyryldy.
Besinshi Kaspii sammitinde jaǵalaý mańyndaǵy memleketterdiń ónerkásiptik, saýda, energetikalyq, kóliktik-logistikalyq, innovatsiialyq, týristik, aqparattyq jáne múddelilik tanytatyn basqa da salalardaǵy ózara is-qimylyn odan ári nyǵaitýǵa jáne damytýǵa yqpal etetin Kaspii mańy memleketteriniń úkimetteri arasyndaǵy saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge jáne Kaspii mańy memleketteriniń úkimetteri arasyndaǵy kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoiý tereń qanaǵattanýshylyq sezimmen qabyldandy. Osy kelisimderdi iske asyrý úshin Kaspii mańy memleketteriniń quzyretti vedomstvolarynyń kezdesýleri turaqty negizde ótkiziletin bolady. Bes eldiń kásipkerleri men biznes-qurylymdary arasyndaǵy bailanystardy damytý maqsatynda 2019 jyly Túrikmenstanda birinshi Kaspii ekonomikalyq forýmyn ótkizý usynyldy.
Kaspii teńizinde teńiz kóligi salasynda tiimdi jáne ózara paidaly yntymaqtyq jasaý maqsatynda jaǵalaý mańy memleketteri teńiz ákimshilikteriniń besjaqty turaqty ózara is-qimylyn uiymdastyrý mańyzdylyǵy basa kórsetildi. Kaspiidegi teńiz kóligi salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly besjaqty kelisimdi daiyndaý qajettiligi atap ótildi.
Sammit barysynda Kaspii teńizindegi oqys oqiǵalardyń aldyn alý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoiý memleketterdiń ózara is-qimylynyń bazalyq qaǵidattaryn - egemendikti, aýmaqtyq tutastyqty qurmetteýdi, bir-biriniń qaýipsizdigine nuqsan keltirmeýdi, áskeri qyzmet salasyndaǵy kelisilgen senim sharalaryn saqtaýdy óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaitý jónindegi ortaq kúsh-jigerge sáikes boljamdylyq jáne transparenttilik rýhynda iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
Jaǵalaý mańy memleketteriniń qaýipsizdik salasyndaǵy múddelerin qamtamasyz etý maqsatynda prezidentter Kaspiide teńizdegi áskeri qyzmet salasyndaǵy kelisilgen senim sharalaryn ázirleý jáne qabyldaý qajettigin rastady.
Prezidentter 2010 jylǵy 18 qarashadaǵy Kaspii teńizindegi qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge ózekti syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerge qarsy is-qimyl jasaýǵa, sondai-aq quqyqqa qarsy qyzmettiń jolyn kesýge baǵyttalǵan terrorizmge, uiymdasqan qylmysqa qarsy kúres salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly, shekara vedomstvolarynyń ózara is-qimyly týraly hattamalarǵa qol qoiýdy quptady.
Kóshbasshylar Kaspiidegi qorshaǵan ortanyń jai-kúii máselelerine erekshe nazar aýdardy. 2018 jylǵy 20 shildede Máskeýde 2003 jylǵy 4 qarashadaǵy Kaspii teńiziniń teńiz ortasyn qorǵaý jónindegi negizdemelik konventsiiaǵa qorshaǵan ortaǵa transshekaralyq turǵydan jasalatyn áserdi baǵalaý jónindegi hattamaǵa qol qoiý Kaspii mańy memleketteriniń osy baǵyttaǵy kúsh-jigeriniń asa mańyzdy qorytyndysy bolǵany atap ótildi. Oǵan qabyldanǵan hattamalardyń kúshine enýi úshin qajetti memleketishilik rásimderdi, sondai-aq Konventsiia Hatshylyǵyn Kaspii mańy memleketteriniń aýmaǵyna rotatsiialyq negizde ornalastyrý protsesin aiaqtaý tapsyryldy.
Memleket basshylary 2014 jylǵy 29 qyrkúiektegi Astrahan sammitinde qol qoiylǵan sý biologiialyq resýrstaryn saqtaý jáne utymdy paidalaný týraly, tótenshe jaǵdailardyń aldyn alý jáne olardy joiý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly, sondai-aq gidrometeorologiia salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimderdiń kúshine enýin quptady. Osy qujattardy praktikalyq iske asyrý Kaspii teńiziniń tabiǵi jáne tehnogendik sipattaǵy qaýip-qaterlerden qorǵalýyn arttyrýǵa, onyń biregei teńiz ortasy men biologiialyq ártúrliligi úshin táýekelderdi azaitýǵa yqpal etedi.
Prezidentter Kaspii teńiziniń birlesken sý biologiialyq resýrstaryn ornyqty damytý jónindegi sharalar keshenin júzege asyrýdy qamtamasyz etýge arnalǵan Sý biologiialyq resýrstaryn saqtaý, utymdy paidalaný jáne olardyń birlesken qorlaryn basqarý jónindegi úkimetaralyq komissiia jumysynyń bastalǵanyn qanaǵattanǵanýshylyq sezimmen atap ótti.
Prezidentter 2010 jylǵy 18 qarashadaǵy Kaspii teńizindegi qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi iske asyrý maqsatynda Kaspiidiń balyq qorlarynyń saqtalýyna járdemdesýge jáne brakonerlikke qarsy is-qimyl jasaýǵa arnalǵan biologiialyq resýrstardyń zańsyz kásipshiligine qarsy kúres salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly hattamany, sondai-aq teńizde júzý qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly hattamany kelisýdi aiaqtaý qajettigin atap ótti. Esirtki quraldarynyń psihotroptyq zattar men olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz ainalymyna qarsy kúres týraly hattamany pysyqtaý tapsyryldy.
Memleket basshylary teńiz ben onyń jaǵalaý mańy aimaǵynyń eleýli mádeni jáne rekreatsiialyq áleýetin eskere otyryp, Kaspii óńirinde ekonomikanyń týristik segmentin damytý mańyzdylyǵyn atap ótti. Tiisti organdarǵa Kaspiidegi týrizm taqyryby boiynsha besjaqty konsýltatsiialar ótkizý tapsyryldy.
Prezidentter óńirlik deńgeidegi bailanystardy, mádeni almasýlardy, media-forýmdardy, jastar sletterin, sporttyq jarystardy jáne basqalaryn qosa alǵanda, Kaspii mańy memleketteriniń ártúrli formattardaǵy yntymaqtastyǵyn jandandyrýǵa qoldaý bildirdi.
Prezidentter Kaspii teńiziniń beibitshilik, kelisim, tatý kórshilik jáne tiimdi halyqaralyq yntymaqtastyq teńizi bolyp tabylatyndyǵyn erekshe atap ótip, barlyq Kaspii mańy memleketteriniń arasyndaǵy dástúrli dostyq bailanystardyń odan ári nyǵaiatynyna jáne damitynyna senim bildirdi.
Besinshi Kaspii sammitin joǵary deńgeide uiymdastyrǵany jáne kórsetken qonaqjailylyǵy úshin Qazaqstan Respýblikasyna rizashylyq bildirildi.
Kelesi Kaspii sammiti kelisilgen merzimde Túrikmenstanda ótedi.
