Sársenbi, 16 maýsym kúni Shveitsariianyń Jeneva qalasynda AQSh prezidenti Djo Baiden men Resei prezidenti Vladimir Pýtin kezdesti. Kelissóz tórt saǵatqa jeter-jetpes ýaqytqa ulasyp, artynan eki el basshylary jeke-jeke baspasóz máslihatyn ótkizdi, dep jazady Azattyq.
Sammit Reseide oppozitsiia men táýelsiz baspasóz quraldaryna, úkimettik emes uiymdarǵa degen qysym kúsheigen tusta ótti. Osyǵan deiin sarapshylar kelissózden kóp úmit kútpeitinin, kibershabýyl jáne Ýkraina máseleleri eki eldi tym alshaqtatyp jibergenin aitqan.
Aldyn ala belgili bolǵandai, kelissóz aiaqtalǵanda ortaq baspasóz máslihaty bolǵan joq. Onyń ornyna memleket basshylary jýrnalistermen jeke-jeke kezdesti. Aldymen BAQ ókilderiniń aldyna Vladimir Pýtin shyǵyp, kezdesý konstrýktivti jáne qastyqsyz ótti dedi.
PÝTIN NE DEDI?
Vladimir Pýtin taraptardyń AQSh elshisin Máskeýge, Resei elshisin Vashingtonǵa qaitarý jóninde kelisimge kelgenin málimdedi. Reseidiń AQSh-taǵy elshisi Anatolii Antonov eline úsh ai buryn oralǵan. Oǵan Djo Baidenniń "Pýtin kisi óltirýshi me?" degen suraqq "iá" dep jaýap berýi túrtki bolǵan.
Al eki ai buryn Kreml AQSh-tyń Máskeýdegi elshisi Djon Sallivanǵa Vashingtonǵa oralyp, keńes quryp qaitýdy usynǵan.
Pýtin sondai-aq Máskeý men Vashingtonnyń strategiialyq shabýyl qarý-jaraqtaryn qysqartý shartyn jańartý boiynsha kelissóz ótkizýge keliskenin aitty. Bul eki eldiń kelissóz sońynan jasaǵan ortaq málimdemesinen de kórinis tapty.
"Biz iadrolyq soǵysta jeńimpazdyń bolýy múmkin emes, mundai soǵys eshqashan bolmaýy kerek degen qaǵidany qýattaimyz" delingen qujatta.
NAVALNYI TÝRALY NE AITTY?
Resei basshysy oppozitsiia lideri Navalnyi týraly suraqqa ádettegidei onyń atyn atamai jaýap berdi.
"Júiesiz oppozitsiia men siz atap ótken azamatqa kelsek. Birinshiden, ol adam Resei zańyn buzyp otyrǵanyn bildi. Ol eki márte qylmystyq jaýapqa tartylǵan tulǵa retinde kórinip turýy kerek edi. Ol zańnyń bul talabyn sanaly túrde buza otyryp, shetelge emdelýge shyǵyp ketti. Bilik organdary odan tirkeýge kelýdi talap etpedi. Biraq ol aýrýhanadan shyǵyp, internette video-siýjet jariialaǵan soń, álgi talap qaita kúshine endi. Ol kelgen joq, zań talabyn oryndamady, sosyn oǵan izdeý saldy. Ol ony bile tura keldi. Iaǵni ol osy qadamǵa ustalatynyn bile turyp bardy" dedi Pýtin.
Bilikke jaqyn adamdardyń jemqorlyǵyn áshkerelep, Kremldiń bas qarsylasyna ainalǵan Navalnyi byltyr tamyzda Tomskiden Máskeýge bara jatqan ushaqta esinen tanyp, komaǵa túsken. Eki kúnnen soń ony es-tússiz kúii Germaniiaǵa emdelýge áketken. Eki aptadan keiin ol esin jinady. Osy arada birneshe táýelsiz zertteý Navalnyidyń Sovet odaǵynda ázirlengen "Novichok" ýymen ýlanǵanyn kórsetti. Resei qylmystyq atqarý federaldy qyzmeti aýrýhanadan shyǵyp, ońaltý emin alyp jatqan Navalnyidan elge dereý oralýdy talap etip, kelmegen jaǵdaida 2014 jylǵy "Iv Roshe" isi boiynsha shartty jazasyn túrme jazasyna aýystyratynyn málimdegen. Qańtardyń ortasynda Navalnyi Máskeýge oralǵan kezde ony birden qamaýǵa alyp, artynsha jaza sharty boiynsha belgilenýge kelmedi dep túrmege otyrǵyzdy.
Pýtinniń Navalnyi "shetelge sanaly túrde ketti" degen sózi saiasatkerdiń jaqtastary arasynda narazylyq týdyrdy. Olar ony meditsinalyq kapsýlamen komadan jatqan kúii áketkenin eske saldy. Kreml basshysynyń málimdemesine Navalnyidyń áieli de pikir bildirip úlgerdi.
"Alekseidiń inspektsiiaǵa baryp belgilenip otyrý talabyn qalai sanaly túrde buzǵanyn kórsetetin sýretti estelik retinde saqtap qoidym" dep jazdy Iýliia Navalnaia komadan jatqan Navalnyidy tasymaldaý sátin beineleitin sýretti jariialap.
"Nastoiashee vremia" telearnasynyń siýjetinde Navalnyi advokattarynyń saiasatkerdiń qaida ekeni týraly eskertý hattaryn FSIN-ge jibergeni, tergeý qyzmetiniń bul hattardy iske tirkemegeni aitylady.
ABC arnasynyń tilshisi Reseidiń Aleksei Navalnyi qurǵan uiymdarǵa tyiym salýy Pýtinniń odan qorqatynyn bildirmei me degen suraq qoidy. Pýtin óz jaýabynda Navalnyi jaqtastaryn synap, olardy "Molotov kokteili" retseptin jariialady dep aiyptady.
Pýtinniń bul sózi de eleýsiz qalmady.
9 maýsymda Máskeý qalalyq soty Aleksei Navalnyi negizin qalaǵan "Jemqorlyqpen kúres qory" (FBK) men Navalnyi shtabtaryn "ekstremistik uiym" dep tanyǵan.
Pýtinniń sózinshe, eki tarap Ýkraina máselesin "ústirtin" qamtyǵan, biraq Minsk kelisimi shartyn ustanýǵa kelisken. Budan bólek ol Vashingtonmen tutqyn almasý boiynsha kelisimge kele alatynyn, ol jóninde syrtqy ister ministrleriniń jumys isteitinin aitty.
BAIDEN NE DEDI?
AQSh prezidenti Djo Baiden óziniń baspasóz máslihatyn Pýtinnen keiin ótkizdi. Aq úi iesi Pýtinge AQSh saiasatynyń Reseige qarsy baǵyttalmaǵanyn, biraq Vashingtonnyń adam quqyǵy jónindegi kei máselelerdi eleýsiz qaldyra almaitynyn aittym dedi.
"Prezident Pýtinge adamnyń negizgi quqyqtaryn qozǵai beretinimizdi, óitkeni jaratylysymyzdyń sondai ekenin aittym" dedi ol.
"Navalnyi túrmede kóz jumsa ne bolady?" degen suraqqa Baiden munyń Resei úshin saldary aýyr bolady dep jaýap berdi.
Onyń sózinshe Pýtinniń áreketteri Reseidiń álemdik arenadaǵy rólin álsiretip jatyr.
"Eger ol jasaǵan áreketti biz de jasasaq, onda ne bolady?" dedi Baiden.
KIBER QAÝIPSIZDIK
Baiden Pýtinge kiber shabýylǵa jatpaityn infraqurylymdardyń 16 túrin ataǵanyn, onyń ishinde energiia jáne sý sektorlary baryn aitty. Onyń sózinshe, taraptar bul jóninde qosymsha kelissóz ótkizýge mámile jasaǵan.
Kelissózdiń kún tártibinde kiber qaýipsizdik máselesiniń mańyzdy oryn alýǵa internettiń shabýyldardyń údeiýimen bailanysty. Mamyr aiynda AQSh-tyń eń iri qubyr operlatorlarynyń birine kiber shabýyl jasalyp, eldiń shyǵys jaǵalaýy bir aptaǵa jýyq janarmaisyz qalǵan. AQSh shabýyldy Reseidegi qylmystyq top jasady, al Máskeý shabýyldy tergeý jóninde áriptestik tanytpady dep málimdegen.
"Men oǵan (Pýtinge) kiber áleýetimizdiń zor ekenin, eger olar negizgi normalardy buzsa, kiberlik jolmen jaýap beretinimizdi aittym" dedi Baiden. "Menińshe, ol qyrǵi-qabaq soǵystyń bolǵanyn qalamaidy".
AZAT EÝROPA/AZATTYQ RADIOSY MÁSELESI
Djo Baiden Pýtinmen kezdesýde Azat Eýropa/Azattyq radiosynyń máselesin qozǵaǵanyn aitty.
AQSh Reseidi AE/AR ókildigin "shetel agenti" dep tanyp elden qýmaq dep aiyptaidy. Máskeý Azattyq radiosyn, Amerika daýysyn jáne kóptegen ózge halyqaralyq baspasóz quraldaryn "shetel agenti" dep tanyǵan.
"Men sondai-aq Azat Eýropa/Azattyq radiosynyń jumys istei alýyn, baspasóz jáne sóz erkindiginiń mańyzdylyǵyn kóterdim" dedi Baiden máslihat kezinde.
Sol kúni Eýropanyń adam quqyqtary jónindegi soty AE/AR-dyń Resei úkimetiniń ústinen túsirgen shaǵymyn tyńdaýǵa keliskeni habarlandy.
Kelissóz barysynda AE/AR máselesi talqylanǵanyn Pýtin de aitty. Ol Azattyq radiosy men "Nastoiashee vremia" arnasynyń "shetel agenti" dep tanylýy AQSh-tyń 2017 jylǵy sheshimine qarymta jaýap ekenin aitty. Sol jyly AQSh reseilik Russia Today kompaniiasyn shetel agenti dep tanyǵan.
"Russia Today AQSh organdary men zańdarynyń talabyn oryndap otyrǵanyn atap ótý kerek. Olar talap etilgendei tirkeldi. Ókinishke qarai, amerikalyq media Resei zańdarynyń talaptaryn oryndamai otyr" dedi Pýtin óz baspasóz máslihatynda.
"Nastoiashee vremia" Pýtinniń málimdemelerine faktchek jasap, AQSh pen Reseidiń "shetel agenti" týraly zańdary bir-birine uqsamaidy dedi. Telearna tilshisiniń sózinshe, AQSh zańy ózge eldiń ókimeti tikelei ne janama basqaratyn baspasóz quralyn "shetel agenti" kórse, al Reseide bul tizimge kirý úshin shetel grant alýdyń ózi jetkilikti.
Azattyq radiosy, Amerika daýysy jáne "Nastoiashee vremia" Resei úkimetiniń "shetel agentteri" tizimine 2017 jyly kirgen. Zań boiynsha, bul tizimge kirgen baspasóz quraldarynyń bári ár materialynyń basynda "shetel agenti" ekenin eskertip otyrýy kerek. Azattyq radiosy bul talapty zańsyz dep taýyp, ony oryndaýdan bas tartty. Resei úkimeti buǵan jaýap retinde jalpy somasy 3 million dollardan asatyn aiyppul saldy.
"Shetel agenti" tizimine jaqyn arada Meduza.io basylymy da kirgen. Resei azamattary negizin qalaǵan bul basylym Máskeý talabyn oryndady-aq. Biraq osy jaǵdaidan jarnama berýshilerden qaǵylǵanyn aitty.
Jenevanyń La Granj tarihi villasynda ótken kezdesý Nur-Sultan ýaqytymen 17:25 kezinde bastalyp, 21.00-de aiaqtaldy. Aldymen Baiden men Pýtin syrtqy ister ministrlerimen birge ońasha 1,5 saǵat sóilesti. Odan keiin bir saǵattan asa keńeitilgen quramda kelissóz júrdi.
Kezdesýge Aq úi basshysy uiytqy bolǵan. Djo Baiden Pýtinmen Eýropa týrynyń sońynda kezdesti. Onyń aldynda ol Ulybritaniiada ótken "Úlken jetilik" jiynyna (bul jiynǵa Resei qatyspaidy), Belgiiada ótken NATO sammitine qatysqan. AQSh prezidenti Jenevaǵa Pýtinniń bir kún buryn, 15 maýsymda barǵanymen kezdesý ornyna ádette ylǵi keshigip júretin Pýtinnen keiin keldi.
