«El bolamyz, Qazaqstanda turamyz, urpaǵymyzdy tárbieleimiz degen adamdar balalaryn qazaq mektebine, qazaq balabaqshalaryna berip jatyr». Bul – meniń sózim emes, prezident N.Nazarbaevtyń 2017 jyly 20 sáýirdegi belgili qalamgerlermen kezdesýindegi sózi. Iá, aqyldy bul sózdiń aqiqaty óz táýelsizdigin jariialaǵanyna 26 jyl bolǵan Qazaq eliniń turǵyny úshin dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma.
Búginde orys mektebinde balasyn kimder oqytady? Orys mektebinde bolashaǵyn Qazaq elimen emes, soltústik kórshimen bailanystyratyn qaýym oqytady, onyń kóbisi tarihi Otanyna qaitqysy keletin orys ultynyń ókilderi men azdaǵan jatyrynan jeringen qarakózderimiz. Basqa birde-bir qaýym orys mektebine balasyn bermeidi, ony sálden keiin sandar sóilegende baiqarsyz.
«Balańdy qazaq mektebine ber!» Bul – kezinde zamananyń zaryna, qaimana qazaqtyń qaiǵysyna ainalyp, oqytqysy kelse de, qazaq mektebin taba almai áýrege túsken, qazaq mektebin ashtyrý úshin aitylǵan ótken zamandaǵy uran, al búgin paryz. Paryz deimiz-aý, erteń balasyn Qazaq elinde úlken tabysqa jetsin deitin qaýymda odan basqa tańdaý joq.
Kezinde orys tilinen ábden taiaq jegen, orys tilin bilmegendikten kóp armany oryndalmai qalǵan ata-ana balasyn orys mektebine súiredi, orystyń tilin bilý maqsatqa jetýdiń jalǵyz joly bolsa, búgin zaman keri ainaldy. Búgin bazbireý qansha moiyndaǵysy kelmese de, tarih óz degenin jasaityndyǵyn dáleldedi. Tuǵyrly táýelsizdigimiz turǵan sátte endi, bálkim, on jylda, bálkim, odan da buryn Qazaqstanda qazaq tilin bilmeitin adamǵa tabysqa jetetin aýa joq. Bul – qazaq qoǵamynyń siz qalamasańyz da qalyptasatyn aqiqaty.
Bálkim, balańyzdy orys mektepterine berýdegi maqsatyńyz, oiyńyz basqa shyǵar, biraq biz sizge emes, balańyzǵa janymyz ashidy. Sizdiń oiyńyzdan jasap alǵan ertegilerińizden aýytqyp shyndyqpen qarap, balańyzdy qazaq synybyna aparmasańyz, barmaq shainaitynyńyzdy oilasam, talantty balańyzǵa qastandyǵyńyzdy qolyńyzben, jaramsyz oiyńyzben jasaitynyńyzǵa kúiemin.
Já, jaqsy, kóp sóilemeiik, dáleldi sózge júginelik.
Birinshi sebep – Qazaqstan demografiiasy, qazaq úlesi. Qazaqstan Respýblikasynda 1989 jylǵy halyq sanaǵynda 16 199,2 myń adam, onyń 6 534,6 myńy, iaǵni 41 paiyzy qazaq ulty edi. Al orys ulty 6 227,5 myń, iaǵni 38 paiyzyn ustaityn edi. Al qazir she? Búgingi kórsetkish boiynsha Qazaqstan halqynyń sany – 18 million 22 myń 500 adam, onyń ishinde 12 million 780 myń adam, iaǵni 71 paiyz qazaqtar, 3 million 710 myń adam, iaǵni 20,6 paiyz orystar, 613 myń adam, iaǵni 3,4 paiyzy ózbekter. Bul sandy málimetter esti adamdy oilandyrsa kerek. Qazaq sanynyń kún sanap artýy men Qazaqstandaǵy orys ulty sanynyń kún sanap kemýi Qazaqstandaǵy orys tiliniń qalasa da, qalamasa da quldyraýy ekeni aqiqat.
Qazaq tili memlekettik til mártebesine 100 paiyz kóterilmese de, qazaq topyraǵyndaǵy qazaq ultynyń sandyq úlesi artýyna bailanysty memlekettik deńgeidegi taǵyna báribir otyrady.
Ekinshi sebep – orys tiliniń álemdik aiasynyń tarylýy. Keńestik kezeńderde álemniń 400 millionǵa jýyq adamy orys tilin resmi qoldansa, búginde bul kórsetkish 200 millionǵa jetpeidi. Negizinen, jalǵyz Reseidiń memlekettik tili. Bul – halyqaralyq tilder tobyndaǵy orys tiliniń eshqandai da álemdik ornynyń joq ekeniniń dáleli. Ne ózi turatyn eldiń memlekettik tili emes, ne álemdik orny joq, quldyrap bara jatqan tildegi mektepke balasyn berý balasynyń bolashaǵyna jasalǵan qiianat demeske shara joq.
Úshinshi sebep – qazaq mektepteriniń bilim sapasynyń artýy. Kezinde alǵash mektepke baryp júrgen kezde qazaq mektepterinde bilim joq, orys mektepteri jaqsy bilim beredi degen qoldan jasalǵan ertegi bar edi. Biraq ýaqyt onyń da ótirik ekenin dáleldedi. Sandar sóilesin...
2016 jyly Ulttyq biryńǵai testileýde 125 tolyq balyn jinaǵan 19 oqýshynyń bári tek qazaq synybynyń túlegi, respýblika boiynsha joǵary kórsetkish kórsetken 10 mekteptiń 8-i taza qazaq mektebi, biri orys, biri aralas mektep.
2017 jyly 139 ball jinaǵan Tasan Saiat Eltaiuly qazaq mektebiniń túlegi, 2017 jylǵy úzdik kórsetkish te qazaq mektepteriniń enshisinde.
Sońǵy bes jylda UBT nátijesi boiynsha da, jalpy reiting boiynsha da qazaq mektepteri oq boiy ozyq tur. Mysaly, Astana qalasynyń úzdik 10 mektebiniń qataryndaǵy 8-i taza qazaq mektebi.
Álemdik pándik olimpiadada oza shaýyp altynnan alqa taǵynyp, eldiń atyn shyǵaryp júrgender de qazaq mektepteriniń oqýshylary nemese qazaq-túrik litseileriniń túlekteri (qazaq-túrik litseiinde orys synyby degen túsinik atymen joq) ekeni jasyryn emes.
Bilim salasyndaǵy qandai básekede de basty básekeles qazaq mektepteriniń arasynda júretin búgingi sala mamandaryna jasyryn emes.
Tórtinshi sebep – bilim granttarynyń bólinýi. Qazaqstan Respýblikasy joǵary bilim granttary 2014 jyly 65 paiyz qazaq toby, 35 paiyz orys tobyna, 2015 jyly 75 paiyz qazaq toby, 25 paiyz orys tobyna, 2016 jyly da 75 paiyz qazaq toby, 25 paiyz orys tobyna bólingen. Al biyl, 2017 jyly joǵary oqý ornyna túsý úshin UBT-ǵa qatysýǵa 92 827 túlek ótinish berip, olardyń 67 627-si (76,3 paiyz) qazaq tilinde jáne 20 968-i (23,6 paiyz) orys tilinde tapsyrýǵa ótinish bergen. Bul kórsetkishter biz qansha saqtap qalýǵa tyrysqanmen de, joǵary oqý ornyndaǵy orys toptary kóp ótpei jabylatyndyǵynyń dáleli. Onyń ústine sońǵy jyldary elimizdiń joǵary oqý oryndarynda orys toptarynyń ornyna aǵylshyn tili toptary ashylyp jatqany anyq. Endi orys mektebine bergen balańyzdy bolashaqta qalamasańyz da Reseige aparyp oqytasyz, áitpese qazaq synybyna jetekteisiz... Basqa tańdaý joq. Men orys synybyna baryp, bolashaqta joǵary oqý ornynda qinalatyn balaǵa janym ashidy, ata-anasyna aqyl kesh kire me dep...
Al tómengi býynda da sol jaǵdai, mysaly Nazarbaev ziiatkerlik mektepterine tapsyrýshy túlekterdiń úlesine qaraiyq. Máselen, Astana qalasyndaǵy eki Nazarbaev ziiatkerlik mektebine 1185 oqýshy qazaq synybyna, 520 oqýshy orys synybyna ótinish bergen. Bul ziiatkerlik mektepterdiń de birtindep taza qazaq mektepteri qataryna ótetini anyq.
Besinshi sebep – mektep-terdegi qazaq synyptarynyń úlesi. Qazir elimiz boiynsha 83 paiyz bala qazaq synyptarynda, 16 paiyzǵa jýyq bala orys synybynda, 1 paiyzǵa jetpeitin bala ózge tildi mektepterde bilim alady. Al ótken jyly, 2016 jyly 1-synypqa barǵandardyń 89 paiyzy qazaq synybyna, 10 paiyzdan asar-aspasy orys synybyna barǵanyn eskersek, bolashaqta orys synyptaryn bitirýshiler qazirgi ózge tildi mektepti bitirýshiler sekildi Ulttyq biryńǵai testileýdi qazaq tilinde tapsyrýǵa májbúr ekeni anyq. Sebebi ózi 10 paiyzǵa jetpeitin orys synyptary balalarynyń jartysynan kóbi Qazaq elinde oqymaityn etnikalyq orystar ekenin esersek, bolashaqta joǵary oqý ornyna túsýge tapsyrýshylardyń orystildi úlesi 5 paiyzǵa jetpeitini eshqandai da qupiia emes.
Tarih tek alǵa jyljidy, ony keri shegerý eshkimniń qolynan kelmeitini aqiqat. Qazaq tiliniń órkendeýi, qazaq qoǵamynyń kóterilýi de dál solai. Orystildi qaýym qansha janyn sala qorǵasa da, tyrashtansa da, bolashaqta Qazaq eli úshin №1 til – qazaq tili. Qazaq tili tek zańda emes, ómirde, ekonomikada, qoldanysta, qattyraq aitqanda, Qazaqstanda nan taýyp jeýde, ómir súrýde bilmese bolmaityn til bolary anyq. Ony bilik jasamaidy, ony qazaq ultynyń kúsheiýi men tarih ózi jasaidy. Sol kezde balańyz kópten bólinip qalmasyn deseńiz, tabysqa jetsin deseńiz, onda búgin oilanbasqa shara joq.
Altynshy sebep – úsh tildi oqytý júiesiniń ornaýy. Shynyn aitqanda, eshqandai úsh tildi baǵdarlama joq, onyń aty úsh tildi oqytý bolǵanymen, zaty qos tildi oqytý baǵdarlamasy ekeni baǵdarlamanyń júiesin kórip júrgen bizge túsinikti. Maǵan senbeseńiz, prezident N.Nazarbaevtyń 2017 jylǵy halyqqa arnaǵan joldaýynda: «...atap aitqanda, úsh tildi oqýǵa kezeń-kezeńimen kóshý máselesi boiynsha usynystar ázirlensin. Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady. Onyń ári qarai damýyna zor kóńil bólinedi. Sonymen qatar búginde aǵylshyn tili – jańa tehnologiia, jańa indýstriia, jańa ekonomika tili. Qazirgi kezde 90 paiyz aqparat aǵylshyn tilinde jariialanady, 2019 jyldan bastap 10-11 synyptarda keibir pánderdi aǵylshyn tilinde oqytatyn bolamyz. Bul máseleni tiianaqty oilanyp, aqylmen sheshý qajet», – deidi.
Mine, endi prezidenttiń sózine mán bersek, úsh tilde bilim berýge kezeń-kezeńimen kóshemiz, biraq qazaq tiline basymdylyq saqtalady, tipti ary qarai damidy dep ashyq aitylyp otyr. Al qazaq tiliniń basymdylyǵy saqtalsa, onyń ústine dami tússe, qazirgi úshinshi til bolyp turǵan aǵylshyn tili qai tildiń esebinde damýy kerek, árine, orys tiliniń oryn bosatýynan degen sóz. Renjimeńizder, bul – meniń sheshimim emes, prezidenttiń sheshimi.
N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda da: «Biz aldaǵy birneshe jylda gýmanitarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boiynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúniejúzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasaimyz. 2018-2019 oqý jylynyń ózinde stýdentterdi osy oqýlyqtarmen oqyta bastaýǵa tiispiz», – dedi. Qarańyz, orys tiline emes, qazaq tiline aýdarylady. Bul úrdis Qazaqstanda bolashaqta áldeneshe esege damidy, sebebi «orys tili – ǵylym tili» degen qoldan jasalǵan qiial-ǵajaiyp ertegige eshkim de senbeidi, ǵylymdy tikelei aǵylshyn tilinen alý múmkindigi turǵanda, eshkim orys shovinizmi aralasqan orystildi oqý quraldaryna júginbeidi.
Jetinshi sebep – orystildi sapaly maman tapshylyǵy. Birde Shymkent qalasynyń ákimi Ǵabidolla Ábdirahymovtyń orys mektepteri úshin muǵalimderdi Resei men Ýkrainadan aldyrýdy usynyp, kúlkige qalǵany bárimizdiń esimizde bolar. Orys mektebine sabaq beretin sapaly muǵalim azaidy, bul úrdis aýyrlamasa, ońalmaidy. Oǵan jáne bir dálel, 2017 jyly 4 shilde kúni Astana qalasy bilim basqarmasynyń baspasóz qyzmeti Facebook-taǵy paraqshasynda: «Qazirgi tańda orys synyptaryna sabaq beretin bastaýysh mamandarynyń tapshylyǵyna bailanysty 1-shi orys synyptaryna qujattar ýaqytsha qabyldanbaidy. Muǵalim alǵan kúni qabyldaý boiynsha aqparat jariialaimyz», – degen habar taratty. Mine, endi orys synybyna sapaly maman tabý túgil, mamandyq iesin tabýdyń ózi úlken másele.
Osy úrdispen shynaiy qarasaq, bolashaqta tipti orys mektebi degen túsinik joǵalatyn kún de alys emes. Qarapaiym mysal, Astana qalasyna kóship kelgennen beri birde-bir taza orys mektebi ashylmady, orys tilinde bilim berip kelgen mektepterdiń birazy aralas mektepke, tipti taza qazaq mektepterine ainalyp úlgergenin kórip otyrmyz.
Búginde qazaq mektepteriniń túlekteri álemniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda, Eýropanyń tórinde, AQSh-tyń úzdik ýniversitetteriniń aiasynda bilim alyp júrgeni eshkimge de jasyryn emes. Al orys synybyn bitirgen bala ary ketse Máskeýden turaq tabar...
Oilanyńyz!
Táýelsizdiktiń shirek ǵasyryn qorytyndylaǵan el úshin búginde jańa qundylyqtar boi kóterdi. Ýaqyt pen tarihtyń ózi kóp dúnieni retteitini túsinikti kúige jetti. Basqasyn aitpaǵanda, orystildi aqparattyq ortanyń eshqandai kúshi qalmaǵany, qazaq basylymdarynyń kúsh alǵany, ornynyń nyǵaiǵany anyq.
Basqasyn aitpaǵanda, áleýmettik jeliniń ózinde orys tilinde kóterilgen máselege jurt nazar aýdarmaidy da. Al dál sol másele qazaq tilinde kóterilse, myńdaǵan jurt talqyǵa salady. Osyǵan deiin «bizden basqa kim bar» dep keýdesin qaǵyp kelgen orys saittarynyń ózi jappai qazaq tiline den qoiyp, qazaqsha maqala jazýǵa kóshti. Bul – áleýmettik ortanyń qazaq ortasyna yǵysýy.
«Balańdy qazaq mektebine ber!» Bul – kezinde ultty saqtaý úshin aitylǵan uran bolsa, bul kúnde urpaqqa jany ashyǵannan aitylatyn aqyl. Siz balańyzdy joǵary belesten kórgińiz kele me, aldaǵy oqý jylynda balańyzdy qazaq mektebine aýystyryńyz, qazaq mektebine berińiz, muny qazaq «esiń barda elińdi tap» deidi. Sizder de esterińiz barda elderińizdi tabyńyzdar...
«Balam erteń qoǵamnan oqshaýlanyp qalmasyn» deseńiz, onda búgin oilanyńyz, eskertý bizge paryz.
Aiatjan Ahmetjan. Respýblikalyq «KAZBILIM» ortalyǵy direktory,
"Jas Alash" gazeti
