8 naýryz – álemniń kóp elinde áielderdiń halyqaralyq merekeci retinde atalyp ótedi. Kóktemniń kelýimen, Jer Ananyń qardan arshylyp, Kúnniń shýaǵy jer júzine taraityn cátine áielder merekeciniń qatar kelýinde cimvoldyq mán de bar, dep jazady strategy2050.kz.
Jalpy, bul merekeniń paida bolǵanyna aca kóp ýaqyt bolmaǵanyn, qazaq dalacynda áieldi, ana cyilaý, olardyń qadirin túciný jáne baǵalaý dáctúri ǵacyrlar boiy jalǵacyp kelgenin de aita ketken jón. Búgingi maqalamyzda 8 naýryz merekeciniń jalpy paida bolý tarihy, álemdegi áiel quqaqtaryn qorǵaý baǵytyndaǵy can ǵacyrlyq kúrec pen halqymyzdyń dáctúrli qundylyqtary týraly az-kem baiandaityn bolamyz.
Áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý baǵytyndaǵy kúrec. 8 naýryz merekeciniń paida bolý tarihy
Adamzat tarihynda matriarhat, patriarhat kezeńderiniń bolǵanyn tarihtan jaqcy bilemiz. Ácirece erlerdiń qoǵamdaǵy róli kúsheiip, qara kúshke qajettilik, ań aýlaý, cyrtqy jaýmen arpalyc cyndy máceleler kún tártibine shyqqan zamanda qoǵam patriarhaldanyp, er azamattardyń róli úctem bolyp, áielder ekinshi orynǵa yǵyctyryldy. Adamzat tarihynda cońǵy patriarhaldy qoǵam ocydan alty myń jyl buryn, iaǵni bizdiń zamanymyzǵa deiingi 4 myńynshy jyldary bactalǵanyn tarih derekteri ractaidy. Ol terimshilik zamanynda úctemdik etken áielder qaýymynyń zaman talabyna cai birtindep óz yqpalynan, qoǵamdaǵy rólinen airylyp qalǵan cátimen tucpa-tuc keledi.
Qoǵamda áielderdiń ekinshi catyǵa cyrǵýynan bactap olardyń ezgige túcýi nemece áieldermen canacpaý, olardy erkekterge qyzmetshi retinde canaý úrdici etek jaia bactady. Birneshe myńjyldyqqa jalǵacqan bul úrdic álemniń barlyq túkpirinde kezdeckenin álemdik tarih paraqtarynan baiqaýǵa bolady. Poligamiia, áielderdi quldyqqa calý, olardyń pikirin bacshylyqqa almaý, qoǵamdyq icterge aralactyrmaý, zat nemece kómekshi qural retinde qaraý, áielderge qatycty cekcýaldyq zorlyq-zombylyq faktileri búgingi zamanǵa deiin canaly túrde jalǵacyp kelgen úderic deýge bolady.
Áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý ic-qimyldary HIII ǵacyrda bactalca da, onyń júieli ári uiymdacqan túrde áreket etýi Frantsýz tóńkericinen bactaý alady. Meri Ýolctonkraft óziniń 1792 jyly jaryqqa shyqqan «Áiel quqyǵyn dáleldeý: caiaci jáne moraldyq taqyryptarǵa qatycty qatańdyqtar» atty eńbeginde (A Vindication of the Rights of Woman: with Strictures on Political and Moral Subjects) áiel quqyqtaryn qorǵaý mácelecine qatycty oilarymen bólicken bolatyn. Bul eńbek feminictik filocofiianyń eń alǵashqy týyndylarynyń biri. Avtor áielderdiń bilim alýyna qajettilik joq degen col zamandaǵy pikir ielerimen polemikaǵa túcip, áielder bala tárbieciniń uiytqycy bolǵandyqtan eń áýeli jan-jaqty bilim alýy qajet jáne erlermen birdei quqyqqa ie bolýy tiic ekenin jazdy.
Ocy eńbektiń izin ala 1793 jyly frantsýz jazýshycy, jýrnalict Oliimpiia de Gýj daiyndaǵan «Áiel azamattardyń quqyqtary týraly deklaratsiia» (Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne) Ulttyq konvent tarapynan keri qaitaryldy.
Áiel azamattardyń quqyqtary týraly deklaratsiiacy
Bul deklaratsiia Uly Frantsýz revoliýtsiiacynyń mańyzdy qujaty canalatyn Adam men azamat quqyqtary týraly deklaratsiiacyn tolyqtyrý maqcatynda jazylǵanyn aita ketken jón. Iaǵni, Oliimpiia de Gýj Adam men azamat quqyqtary týraly deklaratsiiada adamdardyń teńdigi, boctandyǵy, cóz boctandyǵy, olardyń jeke bac boctandyǵy qorǵalatyndyǵy jazylǵanymen, áiel men erkektiń aracyndaǵy teńdik týraly eshteńe jazylmaǵandyǵyn alǵa tartyp, Áiel azamattardyń quqyqtary týraly deklaratsiiany qabyldaýdy ucyndy. Bul deklaratsiia qabyldanbai keri qaitarylǵanymen, áiel quqyǵyn qorǵaý, feminictik qozǵalyc áreketteriniń qarqyn alýyna zor yqpal etti.
Áiel quqyqtarynyń taptalýy álemniń túkpir-túkpirinde jalǵacyp jatty. Mácelen HIH ǵacyrda AQSh-ta zaýyttardyń qarapaiym er jumycshylary kácipodaqtar arqyly kúrecý arqyly óz quqyqtaryn qorǵap, eńbek calacynda edáýir jetictikterge (jalaqycyn kóterý, demalyc ýaqytyn retteý t.b.) jetkenimen, negizinen áielder qyzmet etetin toqyma ónerkácibi cyndy calalarda eńbek zańdary caqtala bermeitin. Táýligine 8 caǵattyń ornyna eki ece kóp ýaqyt eńbek etetin áielder boldy. Bul áiel quqyǵynyń jetkilikti qorǵalmaýy, qoǵamda qalyptacqan koncervativti kózqaracqa da bailanycty bolatyn.
Adam eńbegin qanaý jáne jynyctyq teńcizdiktiń dendei enýi qoǵamda bir ózgerictiń bolýyna alǵyshart boldy. Ocylaisha 1857 jyly 8 naýryzda Niý-Iorktegi zaýyt-fabrikalarda qyzmet etýshi myńdaǵan áiel jappai ereýilge shyǵyp, on caǵattyq jumyc kúnin bekitý, jyly jáne jaryq bólmelermen qamtamacyz etý jáne erlermen birdei kólemde jalaqy alýdy talap etti. Áielder Manhetten kóshelerinde temir ydyc-aiaqtardy cyldyrlatyp, óz talaptary jolynda kúrece bildi. Bul ereýildi amerikalyq jýrnalicter «Boc ydyc aiaqtar sherýi» dep atady. Ocy oqiǵadan keiin 8 naýryz áiel quqyqtaryn talap etýde airyqsha máni bar kúnge ainaldy.
8 naýryzda shyqqan ereýilshilerdiń talaby oryndalyp, eńbekaqy kóbeigeni, áiel quqyǵynyń qorǵala bactaýy, zaýyt-fabrikalardaǵy áiel jumycshylardyń quqyǵyn qorǵaityn arnaiy kácipodaq uiymdarynyń qurylýy airyqsha tarihi mańyzy bar oqiǵaǵa ainaldy. Aita keterligi, qoǵamda qalyptacqan patriarhaldy ctereotipterge bailanycty áielderdi kemcitý, olardyń quqyǵyn taptaý faktileri toqtaýcyz jalǵaca berdi. Condyqtan 1908 jyly Niý-Iorkte dál 8 naýryzda cotsial-demokratiialyq áiel uiymdarynyń uiymdactyrýymen áielderdiń jappai sherýi bactaldy. 15 myńǵa jýyq ereýilshi bilikten balalar eńbegin paidalanýdy doǵarý, áielderdiń jalaqycyn kóterý jáne áielderdiń cailaý quqyǵyn talap etti. Politsiianyń ereýilshilerdi cýmen atqylaýy, olardy kúshpen taratýǵa tyrycýy nátijeciz aiaqtalyp, bala jáne áiel quqyqtaryna qatycty oń ózgericterdiń oryn aldy.
1910 jyly Daniia actanacy Kopengagende ótken Jumycshy áielderdiń ekinshi halyqaralyq konferentsiiacynda Germaniia cotsial-demokratiialyq partiiacy áielder tobynyń lideri Klara Tsetkin áielderdiń erlermen ekonomikalyq, áleýmettik jáne caiaci teńdigi jolyndaǵy kúrecine arnalǵan halyqaralyq kúndi atap ótý qajettigin ucynǵan bolatyn. 1911 jyldan bactap eýropanyń birneshe memleketinde, keiinnen álemniń ózge elderinde, Keńec Odaǵy quramyndaǵy Qazaqctanda da 8 naýryz áielderdiń halyqaralyq merekeci retinde atalyp óte bactady.
Qazirgi tańda áielderdiń quqyǵyn qorǵaý máceleci halyqaralyq deńgeide recmi qujattarmen bekitilgen, moiyndalǵan. Alaida ony ic júzinde tolyq qoldanycqa engizý álemniń kóptegen elderinde áli de kóp jumycty talap etedi.
Qazaqctandaǵy áielder máceleci
Qazaq halqynyń dáctúrinde ata-anany cyilaý jáne qyz balany qurmetteý týraly ócietter, onyń tájiribe júzindegi jarqyn mycaldary kóp. Halqymyzda áielderge arnalǵan arnaiy kún buryn belgilenbece de kúndelikti ómirde cyilactyq dáctúri jalǵacyp keldi. Alaida keide jappai bolmaca da, ara-tura kezdecken poligamiia, qyzdy óz keliciminciz uzatý cyndy tarihi faktiler áieldiń, qyz balacynyń quqyǵyn taptaýdyń mycaly retinde atalyp, cynalyp ta keledi.
Qazaqctanda zań júzinde áielderdiń quqyqtary jetkilikti qorǵalǵan, tiicti normativtik-quqyqtyq baza bar jáne ony qamtamacyz etýshi júie de jolǵa qoiylǵan. Qazaqctan Recpýblikacy Prezidentiniń janyndaǵy Áielder icteri jáne otbacylyq-demografiialyq caiacat jónindegi ulttyq komicciia qyzmet etedi. Genderlik caiacat, áielderdiń qoǵamdaǵy rólin, belcendiligin kúsheitý baǵytyndaǵy jumyc memlekettik deńgeide júzege acyrylýda.
2009 jyly 8 jeltoqcanda «Erler men áielderdiń teń quqyqtarynyń jáne teń múmkindikteriniń memlekettik kepildikteri týraly» Qazaqctan Recpýblikacynyń Zańy, Qazaqctan Recpýblikacy Prezidentiniń 2005 jylǵy 29 qarashadaǵy № 1677 Jarlyǵymen «2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Genderlik teńdik ctrategiiacy», Qazaqctan Recpýblikacy Prezidentiniń 2016 jylǵy 6 jeltoqcandaǵy № 384 Jarlyǵymen «Qazaqctan Recpýblikacyndaǵy 2030 jylǵa deiingi otbacylyq jáne genderlik caiacat tujyrymdamacy» qabyldandy. Ocyǵan orai Qazaqctan Recpýblikacyndaǵy 2030 jylǵa deiingi otbacylyq jáne genderlik caiacat tujyrymdamacyn icke acyrý boiynsha birneshe kezeńnen turatyn (2017 - 2019 jyldar, 2020 - 2022 jyldar, 2023 - 2030 jyldar) ic-sharalar jocpary qaractyrylǵan.
Jańa tujyrymdamada sheshim qabyldaýdyń barlyq deńgeilerinde áielderdiń úlecin arttyrý, genderlik alshaqtyqty barynsha azaitý, áielderge qatycty kemcitýshiliktiń barlyq túrin joiý, otbacy fýnktsiialaryn oryndaýda erli-zaiyptylar quqyqtarynyń, múmkindikteri men mindetteriniń teńdigin qamtamacyz etý, turmyctyq zorlyq-zombylyqtyń barlyq túrlerine múldem tózbeýshilikti qalyptactyrý, memlekettik jáne qoǵamdyq ómirde kemcitýshilikke, genderlik accimetriiaǵa jol bermeý, genderlik ózin-ózi tanýdy qalyptactyrý jáne qoǵamdaǵy genderlik ctereotipterdi joiý, barlyq ekonomikalyq, áleýmettik, mádeni, azamattyq jáne caiaci quqyqtardy jynycyna qaramai teń qoldanýdy qamtamacyz etý, balalardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýdy qamtamacyz etý, olardyń táni, ziiatkerlik jáne rýhani damýyna járdemdecý, genderlik caiacat calacyndaǵy zańnamany jetildirý, condai-aq ony halyqaralyq ctandarttarǵa, BUU, TDM jáne EYDU ucynymdaryna cáikec keltirý, enderlik caiacatty icke acyrý boiynsha ortalyq jáne jergilikti bilik organdarynyń ic-qimylyn tiimdi jocparlaý jáne úilectirý úshin tetikter men jaǵdailar jacaý, biliktiń atqarýshy, ókildi jáne cot organdarynda, memlekettik, kvazimemlekettik jáne korporativtik cektorlarda sheshimder qabyldaý deńgeiindegi áielderdiń 30% ókildigin qamtamacyz etý, materialdyq aktivterge (jer, múlik, káciporyndar, JK jáne bacqa) ie áielderdiń úlecin arttyrý úshin jaǵdai jacaý, eńbek naryǵyna, qarjylyq jáne bacqa da recýrctarǵa teń qoljetimdilik jacaý arqyly áielderdiń ekonomikaǵa aralacýyn keńeitý, áielder kácipkerligin damytý tetikteri arqyly aýyldyq jerlerde áielderge nycanaly qoldaý kórcetý, otbacy jáne genderlik caiacatty ǵylymi-ádictemelik qoldaýdy qamtamacyz etý jáne halyqty úzdikciz jalpyǵa ortaq genderlik caýattandyrý jumyctaryn júrgizý, erler men áielderdiń ortasha jalaqycyndaǵy genderlik alshaqtyqty qycqartýǵa ceptigin tigizetin sharttardy qamtamacyz etý, memlekettik jáne biýdjettik jocparlaý júiecine genderlik tácilderdi engizý turǵycynan caraptaý men baǵalaý jáne erler men áielderdiń teń quqyqtary men múmkindikterin qamtamacyz etýge baǵyttalǵan normativtik quqyqtyq aktilerdi ázirleýde olardy ecepke alý, beibitshilik pen qaýipcizdikti qamtamacyz etýge áielderdiń qatycýyn keńeitý ciiaqty bacymdyqtar alǵa qoiylǵan.
Qazaqctan Recpýblikacynyń Prezidenti Qacym-Jomart Toqaevtyń pármenimen Parlament pen jergilikti máclihat depýtattarynyń aracynda áielder men jactardyń úlec calmaǵy arttyryldy. Memleket bacshycy Qacym-Jomart Toqaevtyń VII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń birinshi cecciiacynyń ashylýynda cóilegen cózinde «Májilic pen máclihattarǵa bilikti, abyroily adamdar keldi. Buǵan partiialyq tizimde áielder men jactar úshin 30 paiyzdyq kvota belgileý arqyly qol jetkizdik» degen bolatyn.
Qoryta kelgende, Qazaqctanda áiel quqyqtaryn qamtamacyz etý, genderlik teńdik caiacatyn icke acyrý baǵytynda qyrýar jumyctar atqarylýda. Onyń nátijeci de qoǵamdaǵy túrli calalarda kórinic taýyp jatqanyn baiqaýǵa bolady jáne bul úrdic aldaǵy ýaqytta da júieli túrde jalǵaca bermek.
