«Bolashaqpen» oqyp kelgenderdiń aldy qazir bilik tizginin ustai bastady. Məselen, Ulttyq ekonomika ministri Qýandyq Bishimbaev 2001 jyly AQSh-tyń Dj.Vashington atyndaǵy ýniversitetinde biznes-basqarý mamandyǵynyń magistratýrasyn təmamdaǵan.
Ədilet ministri Marat Beketaev 2000 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha London ekonomika jəne saiasi ǵylymdar mektebinde oqyǵan. Almaty qalasynyń əkimi Baýyrjan Baibek 1995 jyldan 2002 jylǵa deiin Germaniiada dəris alǵan. Batys Qazaqstan oblysynyń əkimi Altai Kólginov te «Bolashaqtyń» túlegi. Shymkent qalasynyń əkimi Ǵabidýlla Əbdirahymov 1997-99 jyldary Germaniiada memlekettik basqarý mamandyǵyn oqypty. Belgili boksshy Serik Səpiev Londondaǵy Briýnel ýniversitetine túsip, sporttyq menedjment mamandyǵyn oqyp shyqty. «Bolashaq» arqyly bilim jetildirip qaitqandardyń arasynda bilikti ǵalymdarymyz da az emes. Al asyldyń synyǵy, bankir Maǵjan Əýezov «Bolashaq» halyqaralyq stipendiiasynyń stipendiattary qaýymdastyǵy keńesiniń múshesi eken. Resmi məlimet boiynsha, «Bolashaq» halyqaralyq stipendiiasy boiynsha əlemniń 35 elindegi 170 úzdik joǵary oqý ornynda oqý úshin 12 myńnan astam qazaqstandyqqa stipendiia taǵaiyndalǵan. Burnaǵy kezde «Bolashaqqa» túsý oryndalmaityn arman siiaqty kórinetin. Óitkeni, óńsheń bai-baǵlannyń balasy oqidy dep estitinbiz. Aǵylshynsha erkin kósilýiń kerek eken. Aýyl mektebinde oqyǵandar oǵan dəmelenýdi jónsiz sanaitynbyz. Tek sońǵy jyldary «biz de tapsyryp kórsek qaitedi?» degen oidyń týǵany ras. Óitkeni, birer jyl buryn Marat Təjin memlekettik hatshy bolyp turǵanda, qudai ońdap jýrnalisterdi synap, «bulardy shetelde daiyndaý kerek» dep pərmen bergen. Sóitip, aiaq astynan «Bolashaqta» «memlekettik qyzmet-ker», «pedagogikalyq qyzmetker», «óner qyzmetkeri» degen kategoriialarmen birge «BAQ redaktsiiasynyń qyzmetkeri» degen sanat ashyldy. Demek, jýrnalisterge de jeńildetilgen talaptarmen oqýǵa múmkindik týdy. Ol qandai jeńildik? Kóptegen shetel ýniversitetteri IELTS-ten jiǵan balyńyz 6,5-7-den tómen bolsa, oqýǵa qabyldamaidy. Al «Bolashaq» byltyr – 4, biyl 5 balmen shetelge oqýǵa túsire bastady. Túsirgende, qajetti 1,5-2 baldy jinaý úshin seniń aǵylshynshańdy kóterýdi óz moinyna alady.
Múmkindikterimizdi saraladyq. Eńbek ótili, diplom kórsetkishi, taǵy da basqa talaptaryna saimyz. Ustatpai turǵany – IELTS. Buryn da aǵylshyn tilin oqyǵymyz keletin. Ne úshin? Mysaly, búkil Gollivýd aýzyn ashyp tamsanatyn Rodjer Eberttiń maqalalaryn oqý úshin. Toǵyz sózden turatyn sóilemdegi segiz sózdi sózdikten shoqyǵan soń Ebertke degen qyzyǵýshylyq ədirem qaldy. Kýrsqa barýǵa erteńiń bitpeitin erinsheksiń. Demek, basqa maqsat kerek. Kann festivaline baryp, aǵaiyndy Dardenndermen suhbattasamyz dedik. Nemese «Oskardyń» tapsyrylý rəsiminde Al Pachino men Kventin Tarantino, Robert De Niro men aǵaiyndy Koendermen pikirlesý. Jaqsy maqsat. Biraq kýrsqa jelkelep əketpeidi. Óitkeni, Kaliforniiaǵa biletiń daiyn turǵan joq.
Birinshi aialdama.
ÝNIVERSITET TAŃDAÝ
Sóitip júrgende «Bolashaqtyń» shəkirtaqysy týraly oilandyq. Eń aldymen qaida, ne oqyǵyń keletinin anyqtap alý kerek. Sheteldiń de sheteli bar. Oqýdyń da oqýy bar. Birinshi qadam, bolashak.gov.kz saitynan «Bolashaq» usynǵan mamandyqtar tizimin sholyp shyqtyq. «Jýrnalistika jəne kommýnikatsiialyq menedjment» grafasynda qyryq shaqty mamandyq bar. Kez kelgenin tańda. Sosyn «Bolashaqtyń» «basymdyq bergen» JOO tizimine kirip, ózimizdi qyzyqtyratyn eki memleket, Amerika men Ulybritaniianyń ýniversitetter tizimine kóz júgirttik. Ər ýniversitettiń saitynan, bilimimizge səikes mamandyqtar izdedik. Aqyrynda eki eldegi oqý júiesiniń aiyrmashylyqtary belgili bola bastady. Ekeýi deqyzyq, ərine. Biraq bizge ambitsiiasy kóp amerikalyqtardyń ortasynan góri mədeniettiń besigi bolǵan Eýropadaǵy Tumandy Albion tartymdy kórindi. Qai ýniversitette, qandai departament, ol departamentte (bizshe fakýltet) kimder sabaq beredi, qandai modýlder (pənder) usynady, qaida ornalasqan, mədeni ortalyqtarǵa alys-jaqyndyǵy, bərin saralap shyǵyp, úsh-tórt ýniversitetti nazarǵa aldyq. Bul da, aǵylshynshamyzdyń aqsap turǵanyn esepke almaǵanda, edəýir ýaqytty, zeiindi talap etetin jumys.
Ekinshi aialdama. IELTS
Kóz aldymyzda sol ýniversitetter turdy, qolyńdy sozsań, sondasyń. Tek «Bolashaq» talabynan ótetin tórt baldy alý kerek. Osy maqsat úshin aǵylshynǵa shyndap kirisý kerek boldy. Ne kerek, sanadan óshken erejelerdi oiattyq. Buryn basqatyrǵysh bolyp kórinetin aǵylshyn shaqtarynyń logikasyn túsindik. Intermediatqa jetip jyǵylyp, «Emtihandy jaqsy tapsyrý úshin IELTS-ke daiyndyq kýrsyn oqý kerek» degen keńeske qulaq astyq. Repetitor tabyla ketip, emtihan tapsyrýdyń quityrqylyqtaryna qanyqtyq. IELTS degen, rasynda, bólek əlem eken. Jaqsy tapsyrý úshin sol júiemen tanys bolý kerek. Mysaly, sóilesý sektsiiasynda neǵurlym erkin, beiresmi sóileýiń kerek. Jazba sektsiiasyndaǵy eki esseń akademiialyq stilde bolýǵa tiis. Demek «jaqsy, jaman, ədemi, kóriksiz» emes, «kóz tartar kórkem, jan túrshiktirer surqai». Birinshi essede júz elý, ekinshi essede eki júz elý sóz jazýǵa tiissiń. Odan kem emes. Artyq bolmasa ózińe jaqsy. Birdi aityp birge ketý, oidy bastap aiaǵyna jetkizbeý – keshirilmeitin «kúnəlar». Kirispe men qorytyndy, negizgi aitar ideialaryń da qysqa-nusqa, anyq, dəleldi-dəiekti bolý kerek. Jəne munda ǵalamdyq jylyný, bilim berý, əleýmettik qamtý, gendik injeneriia, óner, sport saiasaty, ǵylymi tehnologiia siiaqty túrli taqyryptardyń túrli aspektilerin taldaýyń suralýy múmkin. Sondyqtan olardyń ərqaisysyna degen óz kózqarasyń bolý kerek jəne ony saýatty jetkize bilý mańyzdy. Oqý sektsiiasynda beriletin mətinderdi shemishkeshe shaǵý úshin akademiialyq sózdik qoryńyz ben azdaǵan logika, jyldam oqý qabiletiń bolmasa taǵy bolmaidy.
Tyńdaý sektsiiasynda qinalý zańdy. Óitkeni aǵylshyndardyń sóilegeni biz kitaptan oqyǵandai emes. Sózderdi biriktirip, aiaǵyn jutyp, botqa qylyp jiberedi, sózdikke qarap jattaǵan əp-ədemi sózińdi tanymai qalasyń. Endeshe ne isteý kerek? Tyńdaý kerek. Ən tyńdaǵan jaqsy, kino kórgen jaqsy, biraq National Geographic siiaqty arnalardyń derekti filmderin qaraǵan tipti paidalyraq. Olar kóbine ǵylymi kópshilik tildi, demek, sizge kerekti akademiialyq sózdikti paidalanady. Olardyń bərin iýtýbtan tabýǵa bolady, sýbtitrlaryn da qosýǵa bolady. Biraq sonymen birge ororo.com siiaqty saittarda azdaǵan tólemge jaqsy kontent taba alasyz. Sosyn IELTS bir men IELTS onǵa deiingi testterdiń tapsyrmalary da internette bar. Olardy tyńdaý tipti paidaly bolady. Birer apta úzbei tyńdasań, qulaǵyń ashylady. Buryn estimegen sózdi estitin bolasyń, buryn túsinbegen sózdi túsinetin bolasyń. Bul da az olja emes. Demek, til oqýdaǵy eń basty ereje – jattyǵý. Kún saiyn. Úzbei. Sonda ǵana nətije bolady. Əitpese bir ai oqyp, úsh jyl umytyp ketetin tanystarymyz kóp, odan esh nətije joq. Ekinshi ereje. Stimýl durys bolý kerek. Osyǵan deiin buidasyn bermei júrgen shetel tili naqty maqsatpen kiriskende bir-eki aidyń ishinde yrqymyzǵa kóne bastady. Demek, kózge kórinetin maqsatty alǵa qoiý kerek.
Ne kerek, British Council-dyń kezekti emtihanyna júregimiz dúrsildep kirip, tarsyldap shyqtyq. Bul emtihandy birinshi ret tapsyrǵan biz, olardyń baǵalaý shkalasynan beihabar edik. Mejeli tórt ball alamyn ba, almaimyn ba?.. Abyroi bolǵanda, «Bolashaq» talap etken-nen edəýir joǵary ball alyppyz. Kóńilde toiym bar ma, «budan joǵarysyn alýǵa tiis edim» dep ózińdi qamshylaisyń.
Bul «Bolashaqtyń» qujat qabyldaý kezeńi aiaqtalýǵa bir apta qalǵan kún. Tezdetýge týra keldi: diplomdaryńdy, eńbek kitapshańdy notariýspen bekitý, jumys ornynan anyqtama alý. Eń bastysy, 082 degen formadaǵy meditsinalyq anyq-tama qajet. VICh-ke qan ótkizý, psihodispanserden anyqtama alý kerek.
Úshinshi aialdama. QAZTEST
Ne kerek, qujat qabyldaityn sońǵy kúni baryp, kezekke turyp, abyroi bolǵanda keshke deiin úlgerip, tapsyryp shyqtyq. Tańǵalýdyń qajeti joq, Qazaqstanda bəri ózimiz siiaqty, eń sońǵy kúni júgiredi. Araǵa bir ai salyp, «Bolashaqtyń» qyzmetkerleri habarlasady. Qai kúni qazaq tilinen emtihan tapsyratynyńdy aitady. «Qaz-testti» tapsyrý úshin Astanaǵa kelý mindetti. Bul, ərine, IELTS emes, odan tili de, tapsyrmasy da jeńildeý. Biraq osyndai emtihanda qazaq tiliniń talap etilýiniń ózi mereiińdi tasytady. Jasyratyn nesi bar, «kórdiń be, qazaq tilin bilý kerek» degendei, bir jasap qalasyń. Bul testiń nətijesi sol kúni-aq keshke shyǵady, odan ótkender (kópshiligi ótedi) kelesi kezeńge – psihotestke jiberiledi.
Tórtinshi aialdama.
PSIHOTEST
Psihotest ədette birneshe sektsiiadan turady. Top qylyp úlken aýditoriiaǵa kirgizedi de, erejelerdi túsindirip, tórt saǵatqa qamaidy. Sosyn aldyńa alaqandai qylyp suraq kitapshasy men jaýap qaǵazynjaiady. Eń aldymen «Ótirik aitatyn kezińiz bola ma?», «Keide óz oiyńyzdan ózińiz shoshynatyn sətter bola ma?» degen siiaqty psihologiialyq suraqtardan bastaidy. Basty ereje – ótirik aitpaý, demek, ara-tura ótirik aityp turatynyńdy ashyq moiyndaý. Birtindep logikańyzdy, intellektińizdi, keńistikte oilaýyńyzdy, matematikalyq qabiletińizdi, kezdeisoq qatardanzańdylyqtardy tabý múmkindigińizdi, taǵy da basqa jaittardy tekseretin suraqtar bolady. Sosyn sizdiń tabiǵatyńyz qai mamandyqqa jaqyn ekenin anyqtaidy. Izin ala kommýnikatsiialyq, kóshbasshylyq qasietterińizdi anyqtaityn suraqtar legi aqtarylady. Test qurastyrýshylardyń logikasy túsinikti. Olardyń yǵyna jyǵylyp, ózińizdi kez kelgenmen til tabysyp ketetin ekstravert, kez kelgen ortany úiirip əketetin lider, sheshen adammyn dep kórsetýińizge bolady. Shynaiy jaýap berseńiz de erkińiz. Biz barynsha shynaiy jaýap berdik, keide ortany ańsasaq, keide jalǵyz qalyp jumys istegendi jaqsy kóremiz, barlyq ortada jarqyldap ashyq əńgime aitpaimyz, jurtty túgel aýzyma qaratyp otyrmaimyz degendei, bar bolmysymyzdy jasyryp qalmadyq. Munyń bəri sizdiń oqýǵa qabyldanýyńyzǵa sonshalyqty keri əser etýi neǵaibyl. Biraq, eń mańyzdy sektsiia – stresske shydamdylyq. Eger intellektińiz joǵary bolyp turyp, stresske shydamaitynyńyzdy sezdirip qoisańyz, esik jabyldy dei berińiz. Osynyń bərin ólshep-pisken psihotestten ótkender (tapsyrǵandardyń toqsan paiyzy ótedi) kelesi, sońǵy konkýrsqa jiberiledi. Ol – Ulttyq komissiianyń aldyndaǵy emtihan.
Besinshi aialdama.
AÝYZShA EMTIHAN
«Bolashaqtyń» prezidenti bastaǵan onshaqty adamnan turatyn komissiia úmitkerlerdi kezekpen shaqyrady. Kóbine Konstitýtsiia, Qazaqstan zańdarynan, Qazaqstan tarihynan, jańa zaman tarihynan suraqtar qoiady. Təýekel hannyń qai jyldary basqarǵanyn nemese sot biligi men zań shyǵarýshy biliktiń aiyrmashylyǵyn uiqydan oiatyp alsa da aityp berem dep senimdi bolsańyz, daiyndyqsyz bara berińiz. Əitpese… óz elińizdiń búgini men ótkeni jaily bilimińizdi jańǵyrtýǵa týra keledi. Biraq, eń mańyzdy məsele sizdiń bolashaq oqýyńyz. Tańdaýyńyz. Nege magistratýra, nege doktorantýra (emes)? Nege Ulybritaniia, nege AQSh (emes)? Nege Stenford ýniversiteti, nege Nottingem (emes)? Nege osy mamandyq, nege osy departament? Onda qandai muǵalimder, professorlar sabaq beredi, qandai modýlder usynady? Olar sizdi nesimen qyzyqtyrdy? Bul bilim sizdiń bolashaǵyńyzǵa qalai əser etedi? Sizdiń maman retinde qunyńyz nege artady? Odan Qazaqstanǵa qandai paida? Osy suraqtarǵa naqty jaýap bolýy kerek. Komissiia sizdiń jaýaptan ózińizge naqty ne kerektigin biletinińizdi estise, oń sheshim qabyldaý yqtimaldyǵy artady. «Bolashaqtyń» stipendiiasyn jeńip alý – memlekettiń aqshasyna qydyryp qaitý emes, ózińizdiń anyq maqsatyńyzǵa jetkizetin jol dep qaraý kerek.
Altynshy aialdama.
NƏTIJE. KEPIL QUJATY
Birer ýaqyttan keiin nətije shyǵady. Ózińizden jyldam dostaryńyz sizdiń esimińizdi tizimnen («Bolashaq» saitynda jariialanady) kórip, súiinshi suraýy múmkin. Bolmasa «Bolashaq» qyzmetkerleri habarlasady. Siz stipendiatsyz.
Endi eń qiyny bastalady. «Bolashaq» boiynsha oqyǵan azamat Qazaqstanǵa qaityp kelýge jəne munda bes jyl eńbek etýge mindetti. Al sizdiń shetelde qalyp qoimaýyńyzdy kepildeý úshin Qazaqstandaǵy jyljymaityn múlikti kepilge qoiasyz. Múlik sizdiki bolýy shart emes, iesi kez kelgen Qazaqstan azamaty bolýy múmkin, tek ruqsaty bolsa bolǵany. Ekijaqty (úmitker ózin ózi usynǵan jaǵdaida Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy AQ («Bolashaq») pen sizdiń arańyzda) nemese úshjaqty (kategoriia boiynsha tapsyrǵan jaǵdaida jumys berýshińiz, siz jəne «Bolashaqtyń» arasynda) kelisimshart jasalady. Bəri: ər ərip, ər útir tekseriletinin aitýdyń qajeti joq shyǵar. Bir býma qaǵaz jinaisyz, otbasyńyz, ózińiz, úiińizdiń jaǵdaiy, baǵasy, taǵy da basqa qujattar rəsimdelip bitkende baryp tereń tynystaisyz. Endi sizden oqý ǵana talap etiledi. Ózge ýaiymnyń bərin memleket óz moinyna alady.
Qyrdan qytailar, jon asyp japondar, oidan orystar Eýropaǵa baryp oqidy. Bəri de óz aqshasyna. Nemese əke-sheshesiniń aqshasyna. Memleketi tólepti degendi estigemiz joq. Bul az deseńiz, sońǵy jyldary «Bolashaq» baǵdarlamasy aýyl mektepteriniń muǵalimderine arnaiy kvotalar berip otyr. Shynynda da, aqyldy saiasat. Qurǵaq kórsetkishterdi ǵana emes, aýyldyń, demek aýyldaǵy qazaqtyń erteńin oilaǵan kóregen saiasat. Óitkeni «Bolashaqpen» birge aýylǵa bilim ǵana kelmeidi, kózqaras keledi. Ǵalamdyq masshtabta oilaityn tulǵalardy ósire alatyn potentsial keledi. Bizde patriottyq týraly, qazaqty jaqsy kórý týraly kóp aitylady. Aityla-aityla jaýyr bolady, aqyrynda qurǵaq sózden júrek aini bastaidy. Bizdiń oi bylai deidi: Elińe jaqsylyq jasaǵyń kelse, óz isińniń mamany bol, óz isińde nómiri birinshi bol, odan artyq eshteńeniń de keregi joq. Al «Bolashaq» baǵdarlamasy soǵan septesemin deidi.
Ásiia Baǵdáýletqyzy
«Aq jelken» jýrnaly
