Prezident Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhani jańǵyrý: Bolashaqqa baǵdar» baǵdarlamalyq maqalasy jariialanǵaly bir jyl ótti. Álbette, tutas eldiń rýhaniiaty men mádeni murasyna basa mańyz berilgen baǵdarlamany júzege asyrýdaǵy mindettiń salmaqty júgi Mádeniet jáne sport ministrligine artylǵany belgili. Elbasy bastap, eli qoldaǵan baǵdarlamany is júzinde pash etý maqsatynda osy ministrliktiń bir jyldyq jumysynyń nətijesi qandai? «Rýhani jańǵyrý» baǵytyndaǵy onyń kelesi qadamy qandai bolmaq? Osy quralpy birshama suraqtyń jaýabyn bilý úshin QazAqparat agenttigi Mádeniet jáne sport ministri Arystanbek Muhamediulyn sózge tartqan-dy.
- Arystanbek Muhamediuly, Sizdiń basshylyǵyńyzdaǵy ministrlik «Rýhani jańǵyrýdyń» alǵashqy jylyn qalai qorytyndylady?
- Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynda qoiylǵan mindetterdi júzege asyrý - ministrlik jumysynyń basty baǵyttarynyń biri. Bekitilgen jumys baǵyttaryna sai bizdiń ministrlik «Rýhani Qazyna» kishi baǵdarlamasynyń iske asýyna jaýapty organ bolyp belgilengen.
Ótken jyly ministrlik aitarlyqtai aýqymdy jobalardy júzege asyrdy. Máselen, qazan aiynda biz Parijdegi IýNESKO-nyń shtab-páterinde «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń tusaýkeserin ótkizdik. Shara aiasynda «Qazaqstandyq jol jáne Nursultan Nazarbaevtyń úlgisi» halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiiasy, «Qazaqstan - Astana» fotokórmesi, «Altyn adamnyń álem mýzeilerine sherýi» jobasy aiasynda «Uly daladaǵy kóshpendiler tarihy», qazaq aqyndary men jazýshylary kitaptarynyń, belgili qazaqstandyq sýretshilerdiń týyndylaryna arnalǵan kórmeler, «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» atty kartasynyń tusaýkeseri ótti. Sonymen qatar, Qazaqstan jáne Astana týraly biregei derekti filmder kórsetilip, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik akademiialyq halyq aspaptar orkestri, «Astana Balet» teatry, «Astana Opera» teatrynyń jetekshi solisteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Edil Qusaiynov, Dimash Qudaibergen jáne ózge de óner sheberleriniń gala-kontserti uiymdastyryldy.
2017 jyldan bastap ministrliktiń uiymdastyrýymen «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy aiasynda aýqymdy sharalar júzege asyrylýda. Bul jobany tiimdi júzege asyrý maqsatynda arnaiy Jumys toby men Jobalaý keńsesi jáne QR Ulttyq Mýzeii janynan «Qasietti Qazaqstan» ólketanýdy damytý ortalyǵy qurylǵany barshańyzǵa məlim. Osydan keiin «Qasietti Qazaqstan» ortalyǵy janynan ǵylymi-saraptamalyq Keńes qurylyp, onyń jumysyna elimizge belgili ǵalymdar, tarihshylar, arheologtar, qoǵam qairatkerleri, ólketanýshylar tartyldy.
Osyndai tarihi-mádeni muramyzdy aýqymdy túrde júieleýdiń nátijesinde jalpyhalyqtyq mańyzy bar 100 keshenniń jáne óńirlik mańyzy bar 456 nysannyń tizimi jasaldy.
Jalpy, ótken jyly ministrlik birshama iri sharalardy júzege asyrdy. Atap aitqanda, «Qazaqstannyń jalpyulttyq qasietti nysandary», «Qazaqstannyń óńirlik qasietti nysandary» kitaptary jáne «Qasietti Qazaqstan» entsiklopeditsiiasynyń 1-i tomy jaryqqa shyqty. Jalpyulttyq mańyzy bar kieli nysandar boiynsha «Qazaqstannyń qasietti jerleriniń geografiiasy» kópfýnktsionaldy virtýaldy kartasy, óńirlik mańyzy bar obektiler boiynsha interaktivti karta jasaldy.
Budan basqa, ótken jyldan bastap, ministrlik shetelderde zamanaýi qazaqstandyq mádenietimizdiń jetistikterin kórsetý maqsatynda «Jahandaǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniet» baǵdarlamasynyń arnaiy jobasyn júzege asyrýda.
Qazaqstannyń Ulttyq mýzeii Qytaida, Ulybritaniiada jáne Belarýs Respýblikasynda birqatar halyqaralyq jobalaryn júzege asyrdy. 4 sáýirde «Altyn adamnyń álem mýzeilerine sherýi» Halyqaralyq kórme jobasy aiasynda «Uly Dala murasy: zergerlik ónerdiń has týyndysy» kórmesi Máskeýdiń Búkilreseilik halyq óneri men dekorativti-qoldanbaly óner mýzeiinde ashyldy. Kórmede Qazaqstan Respýblikasynyń basty nyshany retinde «Altyn adam» kórermen nazaryna usynyldy.
Atalǵan jobany biyl Ázerbaijannyń ulttyq tarih mýzeiinde, Qytai Halyq Respýblikasy Shensi provintsiiasynyń tarih mýzeiinde, Koreianyń Ulttyq mýzeiinde júzege asyrý josparlanǵan.
Sonymen qatar, «Altyn adamnyń álem mýzeilerine sherýi» jobasy 2019 jyly Japoniia, Grýziia, Ulybritaniia, Ispaniia jáne Túrkiianyń mýzeilerinde, 2020 jyly AQSh, Italiia, Avstriia, Frantsiia, Germaniia mýzeilerinde kórermen nazaryna usynylatyn bolady.
Shetelderde zamanaýi qazaqstandyq mádenietimizdiń jetistikterin kórsetý maqsatynda 2018-2020 jyldary «Abai», «Qyz Jibek», «Birjan-Sara» ulttyq operalardyń Resei, Italiia, Frantsiia, Túrkiia, Qytai, Japoniia, Koreia Respýblikasy, Grýziia jáne t.b. elderde kórsetilimder josparlanýda. Sondai-aq, respýblikalyq teatrlar ulttyq jáne shetel avtorlarynyń úzdik teatr qoiylymdaryn Túrkiia, Resei, Koreia Respýblikasynda usynatyn bolady.
Respýblikalyq mýzeilerdiń qorynan Japoniiada, Qytaida, Majarstanda, AQSh-ta kórmeler ótkiziletin bolady. Budan basqa, Ulybritaniiada, Ázerbaijanda, Reseide, Túrikmenstanda mádeniet pen kino kúnderin ótkizý, sonymen qatar respýblikalyq mádeniet uiymdarynyń Ispaniia, Úndistan, Liýksembýrg, Shveitsariia, Germaniia jáne t.b. elderine issaparlary kózdelgen.
Sonymen qatar, 2017 jyly ministrlik jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń óńirlik máni zor «Týǵan jer» jobasyn iske asyrý jónindegi sharalar qataryn bekitip, júzege asyrdy.
Qoryta aitqanda, bir jylda birshama jumys atqaryldy. Dese de munymen toqtalyp qalmasymyz anyq. Sebebi, əli de alar asýymyz, kózdegen mejemiz aiqyn. Bir sózben túiindesek, eldigimizdi nyǵaitqan da, eńsemizdi tiktegen de - «Rýhani jańǵyrý».
- Ózińiz aitqandai, baǵdarlamanyń basym baǵyttarynyń biri - «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy. Atalǵan joba aiasynda 100 jalpyulttyq jáne 456 jergilikti mańyzdaǵy nysandar men oryndar belgilengenin aityp qaldyńyz. Osy oryndardyń tanymdyq jáne týristik áleýetin arttyrý baǵytynda ministrlik qandai jumystardy júrgizýdi kózdep otyr? Óńirlerde osy joba boiynsha qandai jumystar atqarylýda? Buryn belgisiz bolyp kelgen nemese asa zerttelmegen, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń arqasynda tanymaldyqqa ie bolǵan jerler bar ma?
- «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy aiasynda ótken jyly ǵalymdardyń qatysýymen kieli oryndardy anyqtaý jáne zertteý maqsatynda Qazaqstannyń barlyq óńirine ekspeditsiialar uiymdastyryldy. Ekspeditsiialarǵa óńirlerdiń ǵalymdary men mamandary tartyldy.
Ministrlik byltyr elimiz boiynsha Q.A.Iasaýi, Arystanbab keseneleri, Beket ata, Sisem ata qorymdarynyń nysandary, Kóne Taraz, Kóne Túrkistan, Otyrar, Saýran, Saraishyq qalashyqtary, Abai Qunanbaev memorialdyq kesheni tárizdi 25 tarih jáne mádeniet eskertkishin restavratsiialady. Olardyń kópshiligi halyqqa tanymal kieli oryndarǵa jatady.
Sondai-aq, kieli oryndar kóp shoǵyrlanǵan respýblikalyq «Ulytaý», «Otyrar», «Tańbaly» tarihi-mádeni mýzei-qoryqtarynyń týristik tartymdylyǵyn jaqsartý maqsatynda biyl olardyń Sapar ortalyqtarynyń qurylysyn bastaimyz. Bul Sapar ortalyqtary zamanaýi qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilip, týristerge joǵary deńgeide qyzmet kórsetýge, mádeni-aǵartý, ǵylymi zertteý jumystaryn jandandyrýǵa úlken úles qosady. Bizdiń oiymyzsha, jaqyn jyldary osy sapar ortalyqtar salynǵan aýmaqtarda týrizm jyldam qarqynmen damýy múmkin.
Jaqynda QR Úkimetiniń respýblikalyq «Bozoq», «Botai» jáne «Saraishyq» tarihi-mádeni mýzei-qoryqtaryn qurý týraly qaýlylary shyqty. Osylaisha, buryn eleýsiz bolyp kelgen kieli jerlerdi qorǵaý, nasihattaý jumystary jańa sapaǵa kóteriletin bolady.
Mýzei-qoryqtardy qurý - bolashaq urpaq úshin asa qundy mádeniet eskertkishterin saqtap qalýǵa múmkindik beredi, týristerdi tartýda básekege qabilettilikti arttyrady, ǵylymi-zertteý, konservatsiialaý jáne arheologiialyq sharalardy júzege asyrýǵa serpin beredi.
Jalpy alǵanda, elimizde týristerge qyzyǵýshylyq týdyratyn kieli jerler kóp dep aitar edim. Ásirese, jańa aityp ótkenimdei, Uly Jibek joly boiyndaǵy tarihi eskertkishterdiń daiyndyǵy joǵary. Mysaly, Jambyl oblysyndaǵy Aqyrtas sáýlettik-arheologiialyq kesheni Ortalyq Aziiadaǵy biregei eskertkishterdiń qataryna jatady. Munda azdaǵan bolsa da týristerdi qabyldaýǵa arnalǵan sapar ortalyq salynǵan. 7 sáýirde ministrlik pen Jambyl oblysynyń ákimdigi týrizmdi damytý máseleleri boiynsha BAQ-ókilderine arnalǵan baspasóz konferentsiiasyn ótkizip, «Aqyrtas» keshenin jáne osy óńirdegi ózge de tarih-mádeni mura nysandaryn týristik ortalyqqa ainaldyrý maqsatynda Memorandýmǵa qol qoidy.
Jergilikti atqarýshy organdar tarapynan da joba aiasynda birqatar sharalar atqarylýda. Negizinen óńirlerde kieli jerlerdiń infraqurylym damytý (kógaldandyrý, abattandyrý, joldar salý), ashyq aspan astynda mýzeiler ashý, arheologiialyq, restavratsiialyq jumystar júrgizý, derekti filmder túsirý tárizdi sharalar qarastyrylǵan.
- Úkimet otyrysynda «Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń» ótken jylǵy qorytyndysyn jasaǵan kezde terminologiia salasy týraly aitqan edińiz. Jalpy, sheteldik terminderdi qazaq tiline beiimdeý, Ahmet Baitursynulysha aitqanda «Qazaqtyń tiline kirgen sózge qazaqtyń shapanyn jaýyp, tymaǵyn kigizip kirgizý» jumysy qalai júrgizilgeli jatyr?
- Qazaqstanda tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda qazaq tiliniń terminologiialyq qoryn retteý, atap aitqanda, Komissiia bekitken terminderdiń úlesin arttyrý jóninde talap qoiylǵan. Qazirgi tańda, qazaq terminologiiasy álemdik teoriialyq-qoldanbaly jetistikterge súiene otyryp, birshama damý satysyna kóterildi. Qazaq terminologiiasynyń keiingi damý kezeńinde QR Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń akademikteri Ábdýáli Qaidar, Ómirzaq Aitbaiuly syndy ǵalymdarymyz jetildirgen termin qabyldaý qaǵidattary búgingi kúni basshylyqqa alynyp keled. Bul qaǵidattar halyqaralyq tájiribege negizdelgen.
Qazaq tilindegi qoldanystaǵy kóptegen terminderdiń ekstralingvistikalyq, saiasi jaǵdailarǵa bailanysty, shet tilderden, kóbine latyn, grek tilderinen orys tili arqyly qabyldanǵany belgili, al orys tiliniń kóptegen terminderi shet tilderden óz tiline beiimdeý jolymen qabyldanǵan. Osyǵan bailanysty búginde Úkimet janyndaǵy Respýblikalyq terminologiia komissiiasy qazaq tiliniń ózindik bolmysyn saqtaý maqsatynda termin qabyldaýda «tól sózderimizge basymdyq berý», «túrki tilderinen termin alý», «terminderdi qazaq tiliniń zańdylyǵyna baǵyndyryp qabyldaý» siiaqty qaǵidattardy basshylyqqa alady. Atap aitqanda, olar baiyrǵy qazaq leksikasy (kásibi leksika, dialektizm, eskirgen leksika, aýyzeki til úlgileri jáne t.b.) sózderiniń qoryn barynsha paidalaný, basqa túrki tilderiniń oń tájiribesin termin shyǵarmashylyǵynda eskerý, halyqtardyń arasyndaǵy ekonomikalyq, mádeni, ǵylymi-tehnikalyq bailanystardy júzege asyrý úshin qajetti internatsionaldyq terminderdi qoldanýdy qazaq orfografiiasynyń zańdaryna baǵyndyrý jolymen iske asyrý, ǵylymnyń, tehnikanyń salalyq aialarynda semantikasy nemese nysany boiynsha tegi jaǵynan jaqyn terminderdiń qoldanylýyn úilestirý, ulttyq jáne internatsionaldyq terminderdiń tabiǵi tepe-teńdigin saqtaý qaǵidattaryn basshylyqqa alýǵa basa mən bermek.
Osy jylǵy komissiiasynyń otyrysynda Elbasynyń 10 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap ótken terminologiia turǵysynan qazaq tilin halyqaralyq deńgeige jaqyndatý jónindegi tapsyrmasy talqylandy. Komissiia otyrysynda buryn bekitilgen halyqaralyq terminder qaita qaraldy. Biylǵy jyldyń mamyr aiynda «Terminjasam qaǵidattary jáne ulttyq terminologiia máseleleri» taqyrybynda terminolog ǵalymdardyń qatysýymen respýblikalyq ǵylymi-teoriialyq konferentsiia josparlanǵan. Konferentsiia jumysynda terminjasamnyń ǵylymi qaǵidattary, ulttyq terminologiialyq qor, salalyq terminologiianyń ózekti máseleleri, qazaq tiliniń latyn grafikasyna kóshirilýine bailanysty týyndaityn terminologiialyq mindetter, ulttyq terminqordyń elektrondyq bazasyn jasaýdyń ǵylymi-tájiribelik negizderi jáne t.b. máseleler qarastyrylatyn bolady.
Jalpy terminologiialyq jumystardy júielendirý, terminderdi birizdendirý, halyqtyń terminderge qoljetimdiligin qamtamasyz etý maqsatynda «termincom.kz» saity ashylǵanyn eske sala ketkim keledi. Bul saitta bekitilgen terminder, salalyq terminologiialyq sózdikter, terminologiianyń teoriialyq máselelerine qatysty materialdar qamtyldy. Sondai-aq sait arqyly kez kelgen adam terminderge qatysty óz pikirin bildire alady. Qazirgi ýaqytta terminderdiń birizdi qoldanylýyn qamtamasyz etý - terminologiia salasyndaǵy eń ózekti másele. Osy rette Terminkom bekitken terminderge mindetti sipat berý maqsatynda, halyqaralyq tájiribeni negizge ala otyryp, salalyq terminderdi Ulttyq standartpen bekitý máselesi qarastyrylýda.
- Ótken jyldyń 4 jeltoqsanynda ótken Úkimet otyrysynda otandyq jazýshylardyń týyndylary álemniń jetekshi 6 tiline aýdarylatynyn málim etken edińiz. Búginge deiin shyǵarmalary shet tilderge aýdarylatyn jazýshylar men aqyndardyń tizimi jasaldy ma? Jasalmasa, ol tizim qalai belgilenedi?
- Memleket Basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aitylǵan mindetterdiń biri - «Jahandaǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniet» jobasy. Ministrlik osy joba aiasynda rýhani mádenietimizdiń úzdik týyndylaryn jahandyq álemge tanymal etý úshin birqatar jumystardy júrgizip jatyr. Sonyń ishinde, shet elge tanystyrýǵa usynylatyn qazaqstandyq kórkem ádebiet avtorlarynyń shyǵarmalaryn Birikken Ulttar Uiymynyń 6 tiline (orys, aǵylshyn, qytai, arab, ispan, frantsýz) aýdarý jumystaryn júrgizý qolǵa alynǵan.
Búginde elimizdiń aqyn-jazýshylary men ádebietshilerdiń, ádebi synshylar men belgili sýretshiler qatarynan ádebiet (proza jáne poeziia) pen kórkemsýret óneri boiynsha sarapshylyq top quramy jasaqtalýda. Zamanaýi mádeniettiń úzdik úlgilerin irikteý men qalyptastyrý jumys tobynyń naqty irikteý kriteriileri kórsetilgen erejege sáikes júrgiziledi. Jobanyń nátijesinde poeziia jáne proza janrlary boiynsha «Zamanaýi ádebiet antologiiasy» (2 kitap) BUU-nyń 6 tilinde basyp shyǵarylatyn bolady.
Sondai-aq, ministrlik jergilikti atqarýshy organdarmen birlese «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda «Ádebi ólketanýdy damytý» jobasyn júrgizedi. Osyǵan orai bizdiń ministrlik Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń músheleri men qoǵam qairatkerleriniń qatarynan jumys tobyn qurdy. Atalǵan jumys toby Qazaqstannyń óńirleri týraly biregei materialdar men olardyń avtorlaryn jinaý boiynsha jumystardy atqaratyn bolady.
Esh jarnamasyz, búginniń ózinde týristik brendimizge ainalǵan, týrister jii baryp turatyn oryndarymyzdy atai alasyz ba?
- Árine, Qazaqstannyń brendi retinde álemge áigili «Medeý» muzaidynyn, «Shymbulaq» taý-shańǵylyq kýrortyn, Qazaqstannyń Shveitsariiasy atalyp ketken Býrabai kýrorttyq aimaǵyn, Kaspii teńizin atap óter edim. Sońǵy kezde Alakól aimaǵyndaǵy jaǵajai týrizmi qarqyndy damyp keledi. Bul destinatsiialar jarnamany naqty qajet etpegenmen, jarnama qazirgi ýaqytta mańyzdy ról atqarady. Jarnama kúndelikti ómirimizdiń quramdas bóligine, ózindik zańdylyqtary bar qoǵamdyq qubylysqa ainaldy. Sondyqtan, ýaqyttyń aǵymyna sai jarnama qajet bolyp tabylady.
